GRAMMÀTICA
E S S E N T I A L E
J O R D I C A S S A N Y - B A T E S
Bucureste, Vía Neolatina, 2019 [Actualizzatione: 17/3/20] 2ª editione partiale, mellîorata et ampliata, de
òpera registrata lo 5 de janario de 2012 en lo
con lo nómero de sollicitúdine V-20-12.
Uno projècto que communica los d i v è r s o s p ò p o l o s n e o l a t i n o s attravèrso de loro mesma “ lengua”: l o r o m a n c e ; et los divèrsos pòpolos europèos attravèrso de loros “lenguas” sorores: lo romance, lo germànico, lo slavo,...
2 0 0 6 - 2 0 2 0
"Lo latino continúa vivo en las lenguas romànicas, lo italiano, lo francese, lo espannîolo, etc., lenguas exitas de lo latino. En facto, ellas non son altra causa que lo latino reale de hòjje."
Wilfried Stroh, Universitate de Mònaco de Baviera (2009: 13)
"Per comparatione et contrasto entre las divèrsas lenguas romànicas èst possíbile arripare ad unos tractos communes que comparten totas ellas, aut en la soa majoritate, mais que diffèren de lo latino escripto et normativo. Cuestos tractos se explican per que son desveloppos de lo latino parlato et colloquiale (familiaris), extenduto per tota la Romania (territòrios latinoparlantes de lo Impèrio) ante de que cuesta se dividesse en distintas communitates socio-políticas depòs las invasiones estrangèras et se accentuassen las differèntias locales."
Alfredo Encuentra, Universitate de Zaragoza (2011: 14)
"Malgrado la grande variatione que offèren los idiomas romànicos, la soa evolutione et las soas structuras presèntan tantos tractos communes que se pòte parlare de uno tipo linguístico romànico. Ello èst devuto non solo ad uno patrimònio lèxico heredetato et una idiosincrasía structurale communes, mais altrosí ad la constante presèntia de modèllos grammaticales et textuales latinos en la cultura de Occidènte et ad las recíprocas influèntias en divèrsas èpocas de las culturas romana et romànicas."
Miguel Metzeltin, Universitate de Viènna (2004: 45)
"Cuello plus notàbile de lo romance èst [...] quànto non ha cambiato, quànto stàbiles han remanuto las lenguas ad lo lòngo de doos mille annos, de manaria que en cèrto sènso pòten sequire essèndo consideratas una única unitate linguística."
Rebecca Posner, Universitate de Òxford (1996: 283)
"Totos los mèmbros de la familia [latina] sapen, aut sènten, que las frontarias entre las loros lenguas son frontarias transparèntes, que se pòten traversare en qualonque momènto, spontàneamente et sene formalitate."
Unione Latina1
"Non èst impossíbile concepere una interlengua romànica."
Rebecca Posner, Universitate de Òxford (1996: 344)
1 http://www.unilat.org/SG/Organisation/Presentation/Latinite/index.fr.asp (30/05/10)
ÍNDICE
3. 1. SÒNOS FUNDAMENTALES ET VARIANTES 13
3. 2. 2. MÚLTIPLES ORTOGRAFÍAS ROMÀNICAS 22
3. 2. 3. UNA ORTOGRAFÍA NEOLATINA INTUITIVA ET FLEXÍBILE 24
3. 3. 1. QUANTITATE VOCÀLICA 36
3. 3. 2. QUANTITATE CONSONÀNTICA 37
3. 3. 3. SIMPLIFICATIONES CONSONÀNTICAS 38
3. 3. 4. ASSIMILATIONES CONSONÀNTICAS 39
4. 2. SUBSTANTIVOS ET ADJECTIVOS: GÈNERE 44
4. 3. SUBSTANTIOS ET ADJECTIVOS: NÚMERO 45
5. 2. 2. MODÈLLOS DE LAS CONJUGATIONES 54
5. 4. 3. TÈMPO, ASPÈCTO, MÒDO 58
5. 5. 1. ALTERNANTIAS ACCENTUALES 62
5. 5. 2. ALTERATIONES VOCÀLICAS 63
5. 5. 3. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (1) 65
5. 5. 4. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (2): PER IÒD 67
5. 5. 5. VÈRBOS CON INFIXO –ESC- / –ISC 69
5. 5. 6. ALTRAS ALTERNANTIAS 71
6. 2. 1. PREPOSITIONES DE LÒCO 106
6. 2. 2. PREPOSITIONES DE TÈMPO 107
6. 3. 1. AFFIRMATIONE, NEGATIONE 107
PRÒLOGO
Los pòpolos latinos, tanto entro Euròpa quanto fòra, mancan de uno modèllo de lengua (neo)latina commune dès que lo latino et pòs lo francese han essuto desplattsatos en la communicatione internationale per una lengua de orígine germànico, lo anglese, de crescènte uso globale.
Por facilitare et altrosí dignificare la communicatione inter- et panlatina actuale, lo projècto Vía Neolatina ha recuperato et actualizzato lo latino, orígine de las lenguas neolatinas aut romànicas et traditionale stàndarde commune. Lo modèllo de lengua que presènta cui èst una síntese de la variatione romànica que pròva de essere representativa de lo ensèmole; una varietate nòva et commune mais en lo mesmo tèmpo naturale et plurale que permette ad lo usuario communicare-se en toto lo Mondo Latino adaptando-la ad los soos interèsses et necessitates. Èst útile tanto ad latinos quanto ad non latinos que necessitan una pòrta de ingrèsso centrale ad lo romance, uno pònte vèrso divèrsos romances particulares.
Cuesta propòsta de stàndarde, que pòte essere clamata 'romance neolatino' aut 'NEOLATINO', recòrda ad la lingua romana (1889) de Stefan George (Alemannîa), una lengua poètica que lo escriptore usau en parte de la soa òpera lírica. En plus, èst molto semelante ad lo neolatino (1947) de André Schild (Esviza) et lo internacional (1948) de João Campos Lima (Portugale), propòstos por la communicatione internationale como alternativa ad lo esperanto; ad la interlingua romanica (2001) de Richard Sorfleet (Canadà) et Josu Lavin (Espannîa, Paese Basco) et lo interromanico (2017) de Raymund Zacharias (Alemannîa) et Thiago Sanctus (Brasile), propòstos por la communicatione panlatina; et ad lo olivarianu (2010) de Clayton Cardoso (Brasile), creato por uno mondo de fictione (la romànicamente cèntrica “ísola de Olivaria”, en lo mare de Sardennîa). Lo anàlise comparativo de cuestas “lenguas” mòstra que son, pròpriamente, variantes de uno mesmo modèllo de lengua (neo)latino, “(re)creato” independèntmente per divèrsos auctores en divèrsos lòcos et tèmpos. Una lengua que, donque, non èst inventata né artificiale.
Vía Neolatina reúne cuestos precedèntes et antecedèntes et continúa lo lavoro, inspirando- se plus fidelemente en las codificationes realizzatas de manaria planificata per specialistas por múltiples lenguas romànicas (catalano, occitano, gallèco, grisone, etc.) et de altro orígine (cèco, norvegese –nynorsk-, grèco, basco, etc.) en los últimos doos sècolos. Los linguistias de Vía Neolatina han codificato lo neolatino tanto scientíficamente quanto ha essuto possíbile secondo claros principios en lo contèxto de la linguística applicata. Gratias ad cuesto, lo neolatino èst, acora sí, una lengua complètamente romànica.
Per exèmplo, mancavan sònos como las consonantes /ɲ/ et /ʎ/, desconoscutas en latino clàssico mais pròprios de quasi totas las varietates romànicas, inclusive las sèx lenguas plus grandes:
Por. aranha, filha;
Cas. araña, hi/ʎ/a (antico, et dialectale en casos como va/ʎ/e);
Cat. aranya, filla;
Fra. araignée, fi/ʎ/e (antico et dialectale);
Ita. aragna, figlia;
Rum. râ/ɲ/e, fi/ʎ/e (anticos).
Uno altro claro exèmplo son las vocales proto-romànicas /ɛ/ et /ɔ/, que en quasi toto lo romance (inclusive las sèx lenguas plus grandes) se consèrvan aut diptòngan (en paraulas hereditarias):
Por. ferro, forte;
Cat. ferro, fort;
Fra. fer, fort;
Ita. ferro, forte
Cas. hierro, fuerte;
Rum. fier, foarte 2.
Donque, en lo romance neolatino havemos fèrro, fòrte, arannîa, fillîa, que contrastan con parete, flore, decènnio, rebellione. Sene sònos como cuestos, lo neolatino non sereva una lengua romànica representativa.
Como se vede, qualques signos diacríticos son necessarios, como en totas las lenguas romànicas, por representare los sònos que lo latino et lo soo alfabèto desconoscevan. Per sòrte, la frequèntia de cuestos signos en neolatino (approximatamente en lo 3,4 % de las létteras de uno tèxto) està en lo ponto mèdio de las ortografías romànicas (3,5 %, entre lo 1
% de lo italiano et lo 5,4 % de lo portuguese). En qualonque caso, sèmpre èst possíbile una escriptura sene elles, fòrse plus informale (ferro, forte, arannia, fillia).
Èst possíbile legere tèxtos escriptos en neolatino aut adaptatos ad lo neolatino per divèrsos autores dès 2010 en la sectione Tèxtos de lo lòco www.neolatino.eu et en los blogs Mondo Neolatino et Lo espázio. Èst altrosí possíbile apprendere neolatino ad lato/costato de studiantes de toto lo mondo con lo Corso de conversatione neolatina (A1) en la Escòla Neolatina en línea et sequire lo progrèsso de lo projècto en Facebook como ja lo facen centenas de personas.
En 2019, lo Anno Internationale de las Lenguas Indígenas (UNESCO), (re)descoperemos la LATINITATE!
Jordi Cassany Bates Universitate de Bucureste
aprile 2019
2 En rumèno, tanto ŏ brève quanto ō longa latinas > ɔ protoromànica > o̯a. Donque, cui non se distinguen los resultatos de Lat. SŌLE et MŎLA > Rum. soare, moară.
INTRODUCTIONE
Cuesta Grammàtica Essentiale Neolatina et lo Dictionario Essentiale Neolatino elaborato parallèlamente son una nòva contributione de lo projècto Vía Neolatina ad lo procèsso de codificatione panromànica. La grammàtica et lo lèxico que propònen han essuto definitos sequèndo unos principios de desegno que intègran las teorías científicas de la linguística applicata ad la codificatione et las pràcticas de divèrsas codificationes exsistèntes (principalemente, las romànicas plus recèntes). Lo modèllo de lengua resultante correge et mellîora, en qualques pontos, la propòsta initiale facta per Vía Neolatina (Cassany, 2012)3.
En espèra de futuras editiones plus complètas (et mellîoratas et corrèctas de possíbiles errores), las versiones actuales de la Grammàtica et lo Dictionario offèren unos elemèntos essentiales. Con ellos, lo lectore que conosce una varietate de romance ja pòte initiare-se fàcilemente en lo uso de lo romance neolatino, tanto escripto quanto orale. Altros elemèntos de lo romance neolatino non definitos en cuestas òperas pòten essere supplitos per lo pròprio usuario con uno pauco de ‘instincto romànico’4.
Lo lectore interessato troparà, en la òpera Principios de desegno de lo romance neolatino
(Cassany, 2017), una presentatione de lo projècto Vía Neolatina et una expositione de:
Los objectivos persequitos per Vía Neolatina, justificatos (aut explicatos) con una descriptione de lo contèxto sociolinguístico et una explicitatione de la ideología de lo projècto;
La metodología sequita por consequire los objectivos marcatos. La metodología de codificatione include múltiples critèrios de selectione (aut descarto) de formas et, por resolvere casos diffíciles, qualques recursos.
Si havetes qualque demanda aut suggerimènto, contactate-nos cui: http://neolatino.eu/nos.html
3 Los principales cambios son listatos en lo tèrtso appendice.
4 Símplicemente, adaptando las formas de lo romance que ja cognosce (aut, preferèntemente, de lo romance plus centrale et símile ad lo neolatino: lo italiano) sequèndo lo exèmplo de los elemèntos cui descriptos. Lo usuario plus exigènte, pòte cercare formas plus neolatinas comparando las de divèrsos romances (por cuesto troparà, en la bibliografía, libros et ligàmenes útiles) et applicando los critèrios et recursos de codificatione expòstos en Principios de desegno de lo romance neolatino (Cassany, 2017).
1. DESCRIPTIONE DE LA ÒPERA
La presènte òpera expòne de manaria brève et pràctica los elemèntos grammaticales essentiales de uno romance neolatino:
Sònos et ortografía
Bases de morfología nominale et de morfología verbale
Elemèntos grammaticales invariàbiles (prepositiones, etc.)
Bases sintàcticas
En lo appendice se presèntan los cambios (correctiones et mellîoras) de lo modèllo neolatino actuale respècto ad lo propòsto per Vía Neolatina initialemente, en 2012.
2. ABBREVIATURAS ET SÍMBOLOS
En la sequènte tabèlla potetes consultare las abbreviaturas et símbolos de divèrso tipo usatos en la presènte òpera.
SIGNIFICATO | EXÈMPLOS | |
acc. | accusativo | SN. + V. + SN. (acc.) Josepe ama la vita. |
adj., adj., ADJ. | adjectivo | adj. ràpida f. sg. →adv. ràpidamente |
SN. + V. (essere) + ADJ. Josepe èst simpàtico. | ||
adv., adv. | advèrbio | adj. ràpida f. sg. →adv. ràpidamente |
ART. | artículo | ART. [det./indet.] + (ADJ.) N. (+ADJ.) Los professores jóvenes. |
Cas. | castellano | Cas. hierro, fuerte |
Cat. | catalano | Cat. ferro, fort |
cf. | compara (lat confer) | estrata (cf. vía) |
conj. | conjugatione | -are (deriva de la conj. 1ª latina) |
dat. | dativo | SN. + V. + SN. (acc.) + SN. (dat.) Josepe dà la informatione ad uno collèga. |
der. | derivato | [s]oleil der. |
det. | determinato | ART. [det./indet.] |
etim. | etimològico | rhetòrica (variante etim. de retòrica) |
eur. | (portughese) europèo | eur. ca[β]ra |
f., f. | femenino | bòno m. → bòna f. |
Fra. | francese | Fra. fer, fort |
ger. | gerundio | sequire [ger. et ppr. =quièn-/=quèn-] |
indet. | indeterminato | ART. [det./indet.] |
inno. | innovatione propòsta per lo projècto Via Neolatina. | inno. deante (de) |
inv. | invariàbile, sene flexione | hi èst sg. ·hi son pl. / hi ha inv. |
irr. | vèrbo molto irregulare | havere: irr. |
Ita. | italiano | Ita. ferro, forte |
lat. Lat. | latino | –ire (conj. 4ª lat.) Lat. vul AUD < Lat. AUT |
lia. | liaison | che[z] lia. |
m., m. | masculino | bòno m. → bòna f. |
n., n. | nèutro | 3ª ps. sg. n. ello |
nom. | nominativo | SN. + V. (essere) + SN. (nom.) Josepe èst studènte. |
Occ. | occitano | Occ. p[y]r |
pl., pl. | plurale | pl. m. govèrnos |
Por. | romance portughese | Por. ferro, forte | |
pp. | participio de passato | pp. apèrto | |
ppr. | participio de presènte | sequire [ger. et ppr. =quièn-/=quèn-] | |
pron. | pronome | n. (pron.) | |
Rum. | rumèno | Rum. fier | |
sg., sg. | singulare | pron. | Lei sg., Loro pl., Voi pl. |
SN. | sintagma nominale | SN. + V. + SN. (acc.) Josepe ama la vita. | |
SP. | sintagma prepositionale | SN. + V. + SP. Josepe dòrme en lo hostale. | |
V. | vèrbo | SN. + V. + SN. (acc.) Josepe ama la vita. | |
va. | vèrbo auxiliare | va. | havere |
var. | variante | astma (var. asthma) | |
ved. | vedete | ved. § 3.1.2.3.4 | |
vi. | vèrbo intransitivo | vi. | bassîare, descendere |
vn. | vèrbo non personale | vn. | havere-hi, èssere-hi |
vr. | vèrbo reflexivo | vr. | arrestare-se, detenere-se |
vrp. | vèrbo reflexivo pronominale | vrp. | ire-se-ne |
vt. | vèrbo transitivo | vt. | abbassîare, bassîare |
vti. | vèrbo transitivo et intransitivo | vti. | bassîare |
vti. | cantare | ||
§ | sectione | ved. § 3.1.2.3.4 | |
- | initio de paraula | z- de orígine grèco | |
finale de paraula | sufixo grèco –iz | ||
- - | interiore de paraula | infixo incoativo -ISC- | |
[ ] | transcriptione fonètica secondo lo Alfabèto Fonètico Internationale. | [‘lɛ:ʤeɾe] | |
\ | variante grammaticale | alcuno\alcun | |
/ | variante (geogràfica, stilística,...) | cantarà/cantaràt | |
[bd]/[d:] | |||
alègre/alègra f. sg. | |||
∤ | optiones | la quale∤quala f (la quale / la quala) | |
< > | grafèma(s) (ved. § 3.2.2) | <c>: [ʧ] ante <e, i> | |
< | provène de, have lo orígine en | lopos < acc. | |
# | arcaico | Fra. # châti[ɣ]er | |
* | antico aut minoritario | Cas. * ra[ʣ]ón | |
= | terminatione de una variante | tèrtso =sa f (tèrtso m. · tèrtsa f.) | |
≠ | terminatione de var. geogràfica, stilística,... | adj. generale ≠la f. sg. (generale m. et f. / generala f.) | |
quale ≠la f (quale m. et f. / quala f.) | |||
· | variante morfològica | lo m·la f·los m pl·las f. pl |
+ | additione | vocale temàtica + -ndo (exèmplo: -a-ndo) |
SN + V + SN (acc.) | ||
[ʦ]: <ts>, <t> + i + vocal |
En la sectione § 3.1:
fondo | non allòfono | [ø] |
fondo | allòfono menos reconoscíbile | [ɔ̃̃̃̃] |
fondo | allòfono plus reconoscíbile | [ə] |
fondo | fonèma | /e/ |
En la sectione § 5.6:
solineato | síllaba aut vocale accentuata 5 | cant-a-v-a-mos |
remarcato (en § 8.1) | irregularitates que se vòlen exemplificare | est-à-s |
remarcato (en § 8.1) | “irregularitates” pròprias de la conjugatione. Ved. § 5.2. | dev-è-ndo |
remarcato (en § 8.1) | altras irregularitates, exemplificatas con altros vèrbos. Ved. § 5.4. | tèn-e-s |
remarcato (en § 8.1) | vèrbo irregulare | èssere |
5 Cueste símbolo sèrve en cuesta òpera de advertimènto. Non forma parte de la ortografia propòsta. Ved. § 3.2.4.
SÒNOS ET ORTOGRAFÍA
1. SÒNOS FUNDAMENTALES ET VARIANTES
Con la evolutione de lo latino ad lo romance, lo repertòrio de sònos ha cambiato, ha crescuto, et lo resultato èst divèrso en las distinctas varietates romànicas. Non obstante, la majoritate de sònos que hi son presèntes actualemente pòten essere integratos en lo sistèma neolatino como sònos fundamentales aut variantes soas, cuesto èst como fonèmas aut allòfonos.
FONÈMAS. Lo neolatino presènta 31 fonèmas: 7 vocales et 24 consonantes. Entre ellos, per exèmplo, /k/, /w/, /a/, /n/, /d/, /o/ (como en quando). Los fonèmas son los sònos fundamentales aut subjacèntes de lo sistèma neolatino, prototípicos en relatione ad altros sònos que pòten substituire-los (ved. plus en basso). Son los sònos plus característicos de lo romance et los que lo singularizzan ante lo latino et ante altros sistèmas linguísticos vecinos.
Son communes ad totas aut quasi totas las varietates romànicas: exsisten (aut han exsistuto) en portughese, castellano, catalano, francese, italiano et rumèno. Actualmente, lo rumèno presènta grande parte de cuessos sònos, lo castellano una majoritate, lo portughese, catalano et francese una grande majoritate, et lo italiano los presènta totos. En las tabèllas de las sectiones sequèntes apparen resaltatos en blavo.
Los altros sònos presèntes en romance son posteriores evolutiones de los sònos fundamentales (aut de sequèntias de ellos) como resultato de procèsos fonològicos que los crearon en lo passato aut los recrèan actualemente. En neolatino, la majortate pòten functionare como allòfonos de los fonèmas.
ALLÒFONOS: Son realizzationes atípicas de los fonèmas neolatinos que tènden ad prodúcere-se como resultato de procèssos fonològicos (como, per exèmplo, nasalizzatione de vocales, spiranitizzatione de consonantes occlusivas, etc.). Cuestos cambios son generalemente inconscièntes et automàticos, donque diffíciles de evitare. Se producen en contèxtos sonòros determinatos (per exèmplo, ante nasale, entre vocales, etc.) aut sèmpre.
ALLÒFONOS STÀNDARDE: Realizzationes atípicas de los fonèmas que se producen automàticamente en qualques contèxtos sonòros en (quasi) totos los parlantes. Per exèmplo, la sequèntia /nd/ (en quando) se pronuntia [n̪d], con assimilatione de la consonante nasale ad la dentale, non pròpriamente [nd]. Cuestos sònos non se han includito en las sequèntes tabèllas, per simplicitate.
ALLÒFONOS REGIONALES: Allòfonos que non se producen en la grande majoritate de varietates; típicamente, son pròprios en qualque regione de lo romance. Doos exèmplos:
La última vocale de Neo. fratre se pòte pronuntiare [e] (realizzatione prototípica et stàndarde de lo fonèma /e/) aut [ə] (allòfono en positione àtona, pròprio de parlantes de por., cat. et fra.).
La consonante intervocàlica de la paraula Neo. caduco se pòte pronuntiare occlusiva [d] (sòno prototípico et stàndarde de lo fonèma
/d/) aut aproximante [ð] (allòfono regionale de lo fonèma /d/, quasi inevitàbile por parlantes de por., cas. et cat.).
Qualques allòfonos regionales pòten producere-se en totos los contèxtos. Exèmplos:
Los parlantes de cas. et rum., romances onde las vocales apèrtas /ɛ, ɔ/ diptongaron et donque non se hi opponen ad /e, o/, èst possíbile que tèndan ad pronuntiare paraulas como fèrro, fòrte con [e, o].
Los parlates de por., cat. et fra., romances onde la affricata /ʤ/ perdeu la occlusione initiale devenièndo /ʒ/, èst possíbile que tèndan ad pronuntiare Neo. jóvene, vigilare con [ʒ].
Los allòfonos regionales de lo neolatino suman 9 vocales et 7 consonantes, en totale 16 allòfonos, quanto mínimo. Han una diffusione entre las varietates romànicas plus aut menos amplia, secondo lo caso. Et dependèndo de la soa diffusione et altrosí de la similitute que han con la realizzatione prototípica de lo fonèma, pòten essere plus aut menos identificàbiles como allòfonos per los interlocutores neolatinos. En la tabèlla se distinguen doos gruppos. Non obstante, cuesta distinctione èst approximata, et lo usuario poterà comprovare en la pràctica qué pronuntiationes convène evitare.
ALLÒFONOS REGIONALES PLUS IDENTIFICÀBILES. Generalemente estan presèntes en múltiples romances. Apparen en la tabèlla en verde. Se include en cueste gruppo, exceptionalemente, lo sòno [h], malgrado non essere pròpriamente uno allòfono6.
ALLÒFONOS REGIONALES MENOS IDENTIFICÀBILES. Pòten menaccîare la comprehensione. Han totos una extensione molto restrecta. Donque, son menos recommandàbiles en neolatino. Apparen en la tabèlla en naranja.
Finalmente, los altros sònos presèntes en romance non son allòfonos en neolatino, per que non pòten essere prodoctos ad partire de los fonèmas neolatinos applicando procèssos fonològicos. Donque, non pòten essere integratos en lo sistèma neolatino7. Suman 7 vocales et 3 consonantes, en totale 10 sònos. Per exèmplo, lo sòno castellano [x] (presènte en tajar) èst lo descendènte històrico de [ʎʎ] (en tallîare), mais actualemente uno castellanòfono que
6 Los parlates de rum., romance que presènta lo sòno [h] en una parte de los prèstetos (non en paraulas hereditarias), èst possíbile que tèndan ad pronuntiare Neo. hiena6 con [h]. Non obstante, en neolatino se escriven con
<h> altrosí moltas altras paraulas que en rumèno non han né la grafía <h> né lo sòno [h], como Rum. avea (Neo.
havere). Donque, dès lo neolatino non èst possíbile prevedere la distributione rumèna.
7 Lo fonèma rumèno /h/ èst uno caso speciale. La soa presèntia en cuesse romance èst devuta ad una influèntia estrangèra. Non obstante, èst altrosí uno antico fonèma latino, et la grafía neolatina lo represènta sistemàticamente (con pauchíssimas exceptiones: ancora, acora, allora, aduc, cui, adí ). Donque, lo sòno sí pòte essere integrato en lo sistèma neolatino, legèndo tota <h> con [h]. En cueste caso, sería conveninènte restituire la hacca altrosí en las exceptiones anteriores. Non obstante, se tractaría de uno fonèma anacrònico.
pròva de producere [ʎʎ], probàbilemente pronuntia [ʎ] símplice aut la sequèntia [lj], mais non [x], que fou lo resultato de una longa evolutione con múltiples passos: [ʎʎ] > [ʎ] > [ʒ] > [x].
Non obstante, sèmpre èst imaginàbile que parlantes concrètos de las lenguas affectatas applichen ad lo neolatino los soos usos relativos ad quessos sònos extèrnos ad lo sistèma neolatino:
Transladando ad cognatos neolatinos la pronuntiatione pròpria. Exèmplos:
Los parlantes de fra. et occitano, romances onde /u/ deveniu /y/ (la “u francesa”), èst possíbile que havian la tendèntia ad pronuntiare Neo. muro con la mesma vocale de Fra. mur. Cuesto pòte affectare ad moltos altros cognatos, mais non necessariamente ad prèstetos estrangèros como cuscús, que han altrosí la vocale [u] en francese (Fra. couscous). Donque, lo fonèma /u/ non sería realizzato sistemàticamente [y].
Transladando ad grafías neolatinas la lectura pròpria. Exèmplo:
Los parlantes de cas., romance onde <j> se lège [x], èst possíbile que tèndan ad pronuntiare jóvene con [x] (cosí sòna la paraula en castellano). Cueste tipo de translatione pòte producere formas incorrèctas, como en ja aut majjo, onde lo castellano non presènta [x] mais [j].8
En las tabèllas de las sequèntes sectiones, la classificatione de los sònos en neolatino èst indicata con colores: fonèmas, allòfonos plus reconoscíbiles, allòfonos menos reconoscíbiles et non allòfonos (en blanco). Las paraulas que exemplifican los divèrsos sònos son heretatas (non prestatas) de lo latino, exceptuando las marcatas con létteras cursivas aut itàlicas, que han uno altro orígine (generalemente son prèstetos).
En quanto ad los símbolos usatos9:
# marca que lo sòno indicato èst arcaico (per exèmplo, en Fra. # châti[ɣ]er),
* marca que lo sòno èst antico aut minoritario (Cas. * ra[ʣ]ón),
/ indica que lo sòno (aut la parauala) èst una variante actuale,
- indica que non exsiste uno cognato de la paraula en cuessa lengua.
8 La ortografía neolatina pròva de evitare cueste tipo de lecturas erròneas, mais qualques son inevitàbiles. Ved. §
3.2.2 et § 3.2.3.
9 Las abbreviaturas et símbolos pòten essere consultatas en § 2.2.
3. 1. 1. VOCALES
VOCALES | Lòco de articulatione | ||||||
ORALES | Anteriores | Centrales | Posteriores | ||||
Grado de apertura | Clausa | /i/ | [y] | [ɨ] | /u/ | ||
Quasi clausa | |||||||
Mèjja clausa | /e/ | [ø] | /o/ | ||||
Mèjja | [ə] | ||||||
Mèjja apèrta | /ɛ/ | [œ] | /ɔ/ | ||||
Quasi apèrta | [ɐ] | ||||||
Apèrta | /a/ | [ɑ] | |||||
VOCALES | Lòco de articulatione | ||||||
NASALIZZATAS | Anteriores | Centrales | Posteriores | ||||
Grado de apertura | Clausa | [ĩ] | [ũ] | ||||
Quasi clausa | |||||||
Mèjja clausa | [ẽ̃] | [õ] | |||||
Mèjja | |||||||
Mèjja apèrta | [ɛ̃̃] | [œ̃̃] | [ɔ̃̃̃̃] | ||||
Quasi apèrta | [ɐ̃̃] | ||||||
Apèrta | [ɑ̃̃] | ||||||
La sequènte tabèlla presènta exèmplos de uso de cata sòno vocàlico:
NEO | POR | CAS | CAT | FRA | ITA | RUM | |
Clausas | |||||||
[i] | [i]dolo f[i]lo /[i]lla 10 | [i]dolo f[i]o [e]la | [i]dolo h[i]lo [e]lla | [i]dol f[i]l [e]lla | [i]dole f[i]l [e]lle | [i]dolo f[i]lo [e]lla | [i]dol f[i]r [e]a |
[ĩ] | c[i]nque | c[ĩ]co | c[i]nco | c[i]nc | c[ɛ̃̃]q | c[i]nque | c[i]nci |
[y] | [u]rna l[u]na | [u]rna l[u]a | [u]rna l[u]na | [u]rna 11 ll[u]na12 | [y]rne l[y]ne | [u]rna l[u]na | [u]rnă l[u]nă |
[ɨ] 13 | rom[a]no [e]n | * rom[ɐ̃̃]o [ɐ]m | rom[a]no [e]n | rom[a] [ə]n | rom[ã] [ɑ̃̃] | rom[a]no [i]n | rom[ɨ]n [ɨ]n |
[u] | [u]rna l[u]na /b[u]cca 14 | [u]rna l[u]a b[o]ca | [u]rna l[u]na b[o]ca | [u]runa ll[u]na b[o]ca | [y]rne # l[u]ne b[u]che 15 | [u]rna l[u]na b[o]cca | [u]rnă l[u]nă b[u]că |
[ũ] | [u]no | [ũ] | [u]no | [u]n | [œ̃̃] | [u]no | [u]n |
10 Variante de Neo. [e]lla. Cf. Sar. [i]dda.
11 Occ. [y]rna
12 Occ. l[y]na
13 Secondo Lamuela (2006: 17), lo rumèno have [ɯ], non [ɨ].
14 Variante de Neo. b[o]cca.
15 Anticamente, Fra. b[o]che.
Mèjjas | clausas | ||||||
[e] | [e]lle n[e]gro cant[a]re | [e]le n[e]gro cant[a]r | [e]l n[e]gro cant[a]r | [e]ll /n[e]gre cant[a]r | [i]l # n[e]gru 16 chant[e]r | [e]gli n[e]ro cant[a]re | [e]l n[e]gru cânt[a] |
[ẽ̃] | v[ɛ]nto | v[ẽ̃]to | v[ie]nto | v[e]nt | v[ɑ̃̃] | v[ɛ]nto | v[ɨ]nt |
[ø] | bòves p[aw]co | b[o]is p[o(w)]co | b[we]yes p[o]co | b[ɔ]us p[ɔ]c | b[ø] p[ø] | bovi < nom. p[ɔ]co | boi < nom. - |
[o] | [o]lmo p[o]mo gn[o]mo | [o]lmo p[o]mo gn[o]mo | [o]lmo p[o]mo gn[o]mo | [o]m p[o]m gn[o]m | [o]rme * p[o]m gn[o:]m | [o]lmo p[o]mo gn[o]mo | [u]lm p[o]m gn[o]m |
[õ] | b[ɔ]no | b[õ] | b[we]no | b[ɔ] | b[ɔ̃̃̃̃] | b[wɔ]no | b[u]n |
Mèjja | |||||||
[ə] | /s[ə]pt[ə]mana /fratr[ə] vacc[a] | s[ə]mana frad[ə] vac[ɐ] | s[e]mana fradr[e] vac[a] | s[ə]tmana frar[ə] vac[ə] | s[ə]maine
| s[e]tt[i]mana frat[e] vacc[a] | s[ə]pt[ə]mână frat[e] vac[ə]17 |
Mèjjas | apèrtas | ||||||
[ɛ] | [ɛ]co f[ɛ]rro | [ɛ]co f[ɛ]rro | [e]co # f[ɛ]rro 18 | [ɛ]co f[ɛ]rro | [e]cho f[ɛ]r | [ɛ]co f[ɛ]rro | [e]cou # f[ɛ]rru 19 |
[ɛ̃̃] | c[i]nque | c[ĩ]co | c[i]nco | c[i]nc | c[ɛ̃̃]q | c[i]nque | c[i]nci |
[œ] | j[o]vene [ɔ]vo | j[ɔ]vem [o]vo | j[o]ven h[we]vo | j[o]ve [ɔ]u | j[œ]ne [œ]f | gi[o]vane [wɔ]vo | j[u]ne [o]u |
[œ̃̃] | [u]no | [ũ] | [u]no | [u]n | [œ̃̃] | [u]no | [u]n |
[ɔ] | [ɔ]sso f[ɔ]rte | [ɔ]sso f[ɔ]rte | h[we]so # f[ɔ]rte | [ɔ]s f[ɔ]rt | [ɔ]s f[ɔ]rt | [ɔ]sso f[ɔ]rte | [o]s # f[ɔ]rte 20 |
[ɔ̃̃̃̃] | b[ɔ]no | b[õ] | b[we]no | b[ɔ] | b[ɔ̃̃̃̃] | b[wɔ]no | b[u]n |
Quasi | apèrta | ||||||
[ɐ] | b[a]nnîo | b[ɐ]nho | b[a]ño | b[a]ny | b[ɛ̃̃] | b[a]gno | b[a]ie |
[ɐ̃̃] | qu[a]ndo | qu[ɐ̃̃]do | cu[a]ndo | qu[a]n | qu[ɑ̃̃]d | qu[a]ndo | c[ɨ]nd |
Apèrtas | |||||||
[a] | [a]rma v[a]cca | [a]rma v[a]ca | [a]rma v[a]ca | [a]rma v[a]ca | [a]rme v[a]che | [a]rma v[a]cca | [a]rmă v[a]că |
[ɑ] | p[a]sta | p[a]sta | p[a]sta | p[a]sta | p[ɑ]te | p[a]sta | p[a]stă |
[ɑ̃̃] | qu[a]ndo | qu[ɐ̃̃]do | cu[a]ndo | qu[a]n | qu[ɑ̃̃]d | qu[a]ndo | c[ɨ]nd |
16 Actualemente, Fra. noir.
17 Secondo Lamuela (2006: 17), lo rumèno have [ɤ], non [ə].
18 Actualemente, Cas. hierro.
19 Actualemente, Rum. fier.
20 La vocale [ɔ] fou lo passo intermèdio en la evolutione dès la ō longa et la ŏ brève latinas ad lo rumèno, que presènta actualemente diptongatione: Lat. SŌLE, MŎLA > Rum. soare, moară (Jensen 1999: 62).
3. 1. 2. CONSONANTES
Lòco de articulatione | ||||||||||||||
CONSONANTES | Bilabiale | Labio- dentale | Dentale | Alveolare | Post- alveolare | Palatale | Velare / Uvulare | Glottale | ||||||
Mòdo de articulatione | Nasale 21 | /m/ | /n/ | /ɲ/ | ||||||||||
Occlusiva 22 | /p/ | /b/ | /t/ | /d/ | /k/ | /g/ | ||||||||
Affricata | /ʦ/ | /ʣ/ | /ʧ/ | /ʤ/ | ||||||||||
Fricativa | /f/ | /v/ | /θ/ | /s/ | /z/ | /ʃ/ | [ʒ] | [x] | [ʁ] | [h] | ||||
Approximante | [β] | [ð] | /j/ | [ɣ] | ||||||||||
[ɥ]23 | /w/24 | |||||||||||||
Ròtica símplice | /ɾ/ | |||||||||||||
Ròtica múltiple | /r/ | [R] | ||||||||||||
Laterale | /l/ | /ʎ/ | ||||||||||||
La sequènte tabèlla presènta exèmplos de uso de cata sòno consonàntico:
NEO | POR | CAS | CAT | FRA | ITA | RUM | |
Nasales | |||||||
[m] | [m]are | [m]ar | [m]ar | [m]ar | [m]er | [m]are | [m]are |
[n] | [n]òve | [n]ove | [n]ueve | [n]ou | [n]euf | [n]ove | [n]ouă |
[ɲ] | [ɲ]am! vi[ɲɲ]a ara[ɲɲ]a - | [ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a - | [ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a - | [ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a - | [mj]am! vi[ɲ]e ara[ɲ]ée der. - | [ɲ]am! vi[ɲɲ]a ara[ɲɲ]a - | [mi]am!
|
Occlusivas | |||||||
[p] | [p]ane | [p]ão | [p]an | [p]a | [p]ain | [p]ane | [p]âine |
[b] | [b]ène | [b]em | [b]ien | [b]é | [b]ien | [b]ene | [b]ine |
[t] | [t]èmpo | [t]empo | [t]iempo | [t]emps | [t]emps | [t]empo | [t]imp |
[d] | [d]olce | [d]oce | [d]ulce | [d]olç | [d]oux | [d]olce | [d]ulce |
[k] | [k]òrpo | [k]orpo | [k]uerpo | [k]os | [k]orps | [k]orpo | [k]orp |
[g] | [g]ola | [g]ola | [g]ola | [g]ola | [g]eule | [g]ola | [g]ură |
Affricatas | |||||||
[ʦ] | [ʦ]ar al[ʦ]are | [kz]ar * al[ʦ]ar | [θ]ar * al[ʦ]ar | [ʦ]ar * al[ʦ]ar | [ʦ]ar * hau[ʦ]er | [ʦ]ar al[ʦ]are | [ʦ]ar înăl[ʦ]a |
[ʣ] | [ʣ]èta 25 ver[ʣ]a pran[ʣ]o vercon[ʣ]a | /[ʣ]eta # ver[ʣ]a - # vergon[ʣ]a | [ʣ]eta # ber[ʣ]a - # verguen[ʣ]a | [z]eta - - vergo[ɲ]a | [ʣ]êta - - vergo[ɲ]e | [ʣ]eta ver[ʣ]a pran[ʣ]o vergo[ɲɲ]a | [z]eta # var[ʣ]ă prân[z] - |
ra[tʦ]one dó[deʧ]e | # ra[ʣ]ão do[z]e | * ra[ʣ]ón do[s]e | * ra[ʣ]ó do[ʣ]e |
| ra[ʤ]one do[diʧ]i | - | |
21 Pròpriamente, occlusiva nasale (cf. occlusiva orale). Per simplicitate, non analisamos cui allòfonos de los fonemas nasales como [ɱ, ŋ,...].
22 Pròpriamente, occlusiva orale (cf. occlusiva nasale).
23 Labiopalatale
24 Labiovelare
25 Nome de la léttera grèca <Ζ, ζ>. Por la léttera latina <Z, z> èst preferíbile la pronuntia [z]èta.
[ʧ] | [ʧ]èco [ʧ]èlo | /[ʧ]eco [s]éu | [ʧ]eco [s]ielo | [ʧ]ec [s]el | [ʧ]èque [s]iel | [ʧ]eco [ʧ]ielo | [ʧ]ec [ʧ]er |
[ʤ] | [ʤ]èlo [ʤ]óvene herè[tic]o a[dʤ]utare |
| * [j]elo [x]oven heré[tic]o /a[ʤ]udar 26 | /[ʤ]el /[ʤ]ove here[ʤ]e /a[ʤ]udar |
| [ʤ]elo [ʤ]ovane ere[tic]o a[dʤ]utare | [ʤ]er * [ʤ]une ere[tic] a[ʒ]uta |
Fricativas | 27 | ||||||
[f] | [f]òrte | [f]orte | [f]uerte | [f]ort | [f]ort | [f]orte | [f]oarte |
[v] | [v]ino ha[v]ere | [v]inho ha[v]er | * [v]ino 28 ha[β]er | /[v]i /ha[v]er | [v]in a[v]oir | [v]ino a[v]ere | [v]in a[v]ea |
[θ] | [ʧ]èlo | [s]éu | * [θ]ielo | [s]el | [s]iel | [ʧ]ielo | [ʧ]er |
[s] | [s]ale | [s]al | [s]al | [s]al | [s]el | [s]ale | [s]are |
[z] | [z]ona 29 ba[z]ar | [z]ona ba[z]ar | [θ]ona ba[θ]ar | [z]ona ba[z]ar | [z]one ba[z]ar | [ʣ]ona ba[dʣ]ar | [z]onă ba[z]ar |
/ca[z]a 30 /espino[z]a /me[z]ura /te[z]auro | ca[z]a espinho[z]a me[z]ura te[z]ouro |
| ca[z]a espino[z]a me[z]ura tre[z]or | che[z] lia. épineu[z]e me[z]ure tré[z]or | ca[s]a 31 spino[s]a mi[z]ura te[z]oro | ca[s]ă spino[s]ă mă[s]ura te[z]aur |
26 En castellano antico, [ʤ] potería havere essuto uno allòfono de /ʒ/. Actualemente, [ʤ] ha reapparuto como pronuntia dialectale de /j/. En Paraguai, [ʤ] èst normale: a[ʤ]udar, ma[ʤ]o (distincto de ca[ʎ]e). En Colòmbita et altras zonas “yeístas” (onde /ʎ/ se confunde con /j/), una de las possíbiles realizzationes èst [ʤ]: [ʤ]o, a[ʤ]udar, [ʤ]over, a[ʤ]í. De altra parte, lo judèocastellano presènta [ʤ]ente (distincto de o[ʒ]o). Ved. Hualde (2014: 180, 299, 304) et Markič (2017).
27 Per simplicitate, non analisamos cui las divèrsas realizzationes de la [s].
28 Si bène la pronuntiatione majoritaria en castellano èst [b]ino (et mi [β]ino), en Amèrica se tròpa altrosí [v] en qualques parlantes, qualques sociolèctos (Argentina) aut de manaria generale (Cuba). Non se tracta de la conservatione de uno sòno castellano traditionale, mais de una ultracorrectione, ad imitatione de altras lenguas. Mòstra de cuesto èst que, en cuessas varietates, la distinctione entre /b/ et /v/ pròva de sequire la grafía castellana modèrna, que èst etimològica, et descontinúa la antica distinctione entre <v> et <b>. Donque, se pronuntia ha[β]er per que se escrive acora haber (con b como en latino) malgrado que en castellano antico se grafiava haver, cantava, etc., como los altros romances (ved. Isbăşescu 1970). En quanto ad la sòno representato per cuesta <v> en castellano antico, la opinione commune èst que èra [β], mais potería havere essuto [v] (ved. Batllori et al. 2009).
29 En prèstetos de lo grèco (zona, zeta, zoo, etc.) et altras lenguas (bazar < Per bāzār; zèro < Ita zero < Lat zephĭrum, adaptatione de lo àrabo ṣifr; zebra, proveniènte de lo iberoromànico; etc.).
30 Variantes de Neo. ca[s]a, spino[s]a.
31 Como en rumèno et en italiano meridionale, la [s] intervocàlica latina se consèrva sorda altrosí en toscano. Los múltiples casos que de sonorizzatione exsisten en toscano (accu[z]are, ca[z]o, chie[z]a, u[z]o, u[z]o, etc.) se explican per influèntia norde-italiana (Patota 2002: 80-82).
[ʃ] | [ʃ]ou | [ʃ]ow | [ʃ]ow | [ʃ]ou | [ʃ]ow | [ʃ]ow | [ʃ]ow |
cami[ʃ]a 32 | cami[z]a | cami[s]a | cami[z]a | chemi[z]e | /cami[ʃ]a 34 | căma[ʃ]ă | |
ba[ʃʃ]are | bai[ʃ]ar | * ba[ʃ]ar | bai[ʃ]ar | bai[s]er | va[ʃʃ]are 35 | - | |
engra[ʃʃ]are | engrai[ʃ]ar | - | engrei[ʃ]ar | engrai[s]er | - | îngră[ʃ]a | |
ve[ʃʃ]ica | be[ʃ]iga | * ve[ʃ]iga | ve[ʃ]iga | ve[s]ie | ve[ʃʃ]ica | bă[ʃ]ică | |
/pe[ʃʃ]e 33 | pei[ʃ]e | pe[θ] | pe[ʃ] | poi[s]on der. | pe[ʃʃ]e | pe[ʃt]e | |
to[kk]are | to[k]ar | to[k]ar | to[k]ar | tou[ʃ]er | to[kk]are | to[k]a | |
[ʒ] | /[ʒ]óvene 36 | [ʒ]ovem | * [ʒ]oven | [ʒ]ove | [ʒ]eune | [ʤ]ovane | [ʒ]une |
[x] | [ʤ]óvene ta[ʎʎ]are | [ʒ]ovem ta[ʎ]ar | [x]oven ta[x]ar | [ʒ]ove ta[ʎ]ar | [ʒ]eune ta[j]er | [ʤ]ovane ta[ʎʎ]are | [ʒ]une tă[j]a |
[ʁ] | /tè[ʁ]a | /te[ʁ]a | tie[r]a | te[r]a | te[R]e | te[r]a | ţa[ɾ]ă |
[h] | /[h]iena | [ ]iena | [ ]iena | [ ]iena | [ ]yène | iena | [h]iena |
Approximantes | |||||||
[β] [ð] | /cú [β]ico 37 ri[p]a /ca[ð]uco 38 mu[t]are | eur. cú [β]ico eur. ri[β]a eur. ca[ð]uco eur. mu[ð]dar | cú [β]ico ri[β]a ca[ð]uco mu[ð]dar | cú [β]ic ri[β]a ca[ð]uc mu[ð]dar | cu [b]ique # ri[β]e ca[d]uc # mu[ð]er | cu [b]ico ri[p]a ca[d]uco mu[t]are | cu [b]ic râ[p]ă ca[d]uc mu[t]a |
[j] | [j]òga | [j]oga | [j]oga | [j]oga | [j]oga | [j]oga | [j]oga |
coff[j]a | co[j]fa | cof[j]a | còfia | * co[j]ffe | cuff[j]a | co[j]f | |
cavallar[j]o | cavale[j]ro | caballero | cavaller | cheval[j]er | cavalla[j]o | călare | |
/ma[j]o 39 | ma[j]o | ma[j]o | ma[ʧ] | m[ɛ] | ma[dʤ]o | ma[j] | |
m[ɛ]le | m[ɛ]l | m[j]el | m[ɛ]l | m[j]el | m[j]ele | m[j]ere | |
[ɥ] | n[ɔ]cte | n[o]ite | n[o]che | n[ ]it | n[ɥ]it | n[ɔ]tte | n[oa]pte |
[ɣ] | /casti[ɣ]are 40 se[k]uro | eur. casti[ɣ]ar eur. se[ɣ]uro | casti[ɣ]ar se[ɣ]uro | casti[ɣ]gar se[ɣ]ur | # châti[ɣ]er # se[ɣ]uro | casti[g]are si[k]uro | câşti[g]a si[g]ur |
[w] | [w]ischi aq[w]a [ɔ]vo | [w]isky ág[w]a [ɔ]vo | /[w]isky ag[w]a [we]vo | [w]isky aig[w]a [ɔ]u | [w]isky [o] * [we]f | [w]isky acq[w]a [wɔ]vo | [w]isky ap[ ]ă [o]u |
32 En paraulas latinas como CAMISIAM aut BASIARE, la pronuntia de la sequèntia [si] + vocale deveniu en latino vulgare [sj] (cuesto èst, [s] + iòd). Posterioremente, lo sòno [s] fou palatalizzato per la iòd sequènte en toto lo romance, producèndo una [ʃ] palatale en una parte de lo romance orientale (toscano et rumèno) et una [sj] palatalizzata en la parte restante de lo romance. De cuestas doas variantes, solamente [ʃ] se consèrva, ja que [sj] despalatalizzau, sene laxare rastro en lo italiano meridionale et en sardo (Sar. basare) mais laxando, en lo romance occidentale, una nòva iòd ante la consontante, iòd se consèrva en occasiones (Por. beijar, Occ. baisar, Fra. baiser) et en altras ha desparuto, fusionando-se con la vocale precedènte (Por., Cas., Cat. camisa, Fra. chemise) au modificando-la (Cas. besar, Cat. besar). Lo neolatino presènta [ʃ]. (Lausberg. 1965: 390)
33 Variante de Neo. pe[sʧ]e.
34 En toscano, la pronuntiatione traditionale èst cami[ʃ]a et, coherèntemente, la escriptura antica èra <camiscia>. En cambio, lo italiano stàndarde presènta cami[ʧ]a, per influèntia de la grafía <camicia>, que imita la grafía latinizzante de vicino (altrosí pronuntiato con [ʃ] en toscano). (Lausberg. 1965: 391)
35 Cuesta paraula non exsiste en italiano stàndarde, mais se consèrva en las varietates meridionales con la pronuntiatione [ʃʃ], que èst la solutione pròpria de lo stàndarde por la sequèntia latina [ssj] (como en Lat. *PRESSIA,
*REVESSIARE > Ita. pre[ʃʃ]a, rove[ʃʃ]are).
36 Variante de Neo. [ʤ]óvene.
37 Variante de Neo. cú[b]ico.
38 Variante de Neo. ca[d]uco.
39 Variante de Neo. ma[dʤ]o.
40 Variante de Neo. casti[g]are.
Ròticas | |||||||
[ɾ] [r] | [ɾ]òta ho[ɾ]a tè[r]a /[r]òta 42 | [r]oda ho[ɾ]a /te[r]a [r]oda | [r]ueda ho[ɾ]a tie[r]a [r]ueda | [r]oda ho[ɾ]a te[r]a [r]oda |
[R]oue | [ɾ]uota o[ɾ]a te[r]a [ɾ]uota | [ɾ]oată 41 o[ɾ]a # te[ɾ]a 43 [ɾ]oată |
[R] | ho[ɾ]a /tè[R]a | ho[ɾ]a te[R]a | ho[ɾ]a tie[r]a | ho[ɾ]a te[r]a | heu[R]e te[R]e | o[ɾ]a te[r]a | o[ɾ]a ţa[ɾ]ă |
Laterales 44 | |||||||
[l] [ʎ] | [l]acte a[l]a [ʎ]ama fi[ʎʎ]a mo[ʎʎ]are va[ll]e | [l]eite a[l]a /[ʎ]ama fi[ʎ]a mo[ʎ]ar va[l]e | [l]eche a[l]a /[ʎ]ama
/va[ʎ]e | [ʎ]et a[l]a [ʎ]ama fi[ʎ]a mu[ʎ]ar va[ʎ] | [l]ait ai[l]e [l]ama
va[l] | [l]atte a[l]a [l]ama fi[ʎʎ]a - va[ll]e | [l]apte a[l]ă [l]ama
va[l]e |
Palatalizzatione | |||||||
[j] | lop[os] < acc. /lop[i] < nom. | lob[os] - | lob[os] - | llop[s] - | loup[s] - | - lup[i] | - lup[j] 45 |
3. 2. ORTOGRAFÍA
3. 2. 1. ABECEDARIO
Lo neolatino, como las lenguas romànicas, usa lo alfabèto latino. Consiste en lo abecedario romano traditionale (<A, B, C, D, E,...>) ampliato con las nòvas létteras <J, U, W> et las grècas <Y, Z>, tanto majúsculas quanto minúsculas. La sequènte tabèlla presènta los soos nomes:
LÉTTERA | NOME(S) | |||
A, a | a | [a] | ||
B, b | be | [be] | ||
C, c | ce | [ʧe] | ||
D, d | de | [de] | ||
E, e | e | [e] | ||
F, f | èffe | ['ɛffe] | fe | [fe] |
G, g | ge | [ʤe] | ghe | [ge] |
H, h | hacca | ['akka] | ||
I, i | i | [i] | ||
J, j | i lònga | [i 'lɔŋga] | jota | ['ʤota] |
41 Secondo Lamuela (2006: 9), lo rumèno have solo (et sèmpre) [r] (vibrante).
42 Variante de Neo. [ɾ]òta.
43 Actualemente, Rum. ţa[ɾ]ă.
44 Per simplicitate, non analisamos cui los divèrsos allòfonos de los fonemas laterales.
45 Anticamente èra la vocale [i]. Actualemente non èst ja uno sòno independènte, mais la palatalizzatione de la consonante “anteriore”.
K, k | ca | [ka] | cappa | ['kappa] |
L, l | èlle | ['ɛlle] | le | [le] |
M, m | èmme | ['ɛmme] | me | [me] |
N, n | ènne | ['ɛnne] | ne | [ne] |
O, o | o | [o] | ||
P, p | pe | [pe] | ||
Q, q | cu | [ku] | che | [ke] |
R, r | èrre | ['ɛre] | re | [re] |
S, s | èsse | ['ɛsse] | se | [se] |
T, t | te | [te] | ||
U, u | u | [u] | ||
V, v | ve | [ve] | ||
W, w | ve dople | [ve 'dople] | dople ve | [dople 've] |
X, x | ics | [iks] | ||
Y, y | i grèca | [i 'gɾɛka] | ípsilon | ['ipsilon] |
Z, z | zèta | ['zɛta] | ['ʣɛta] |
Las létteras <k>, <w>, <y> et <z> son usatas, principalmente, en tecnicismos de uso internationale et en prèstetos estrangèros non romanizzatos.
2. 2. MÚLTIPLES ORTOGRAFÍAS ROMÀNICAS
Las ortografías romànicas non solamente coinciden en lo uso de lo alfabèto latino46, mais altrosí en la voluntate de continuare la traditione gràfica latina. Per cuesto, paraulas como campo, cera, civetate, coppa et curare se escriven, en totas las lenguas romànicas, con <c> (cf. Lat. CAMPUM, CERAM, CIVITATEM, CUPPAM, CURARE) malgrado havere en romance pronuntiationes divèrsas dependèndo de la vocale sequènte: a, o, u vs. e, i (en latino, en cambio, sèmpre [k])47.
Non obstante, en altros detallîos las ortografías romànicas non presèntan cuesta unanimitate. Hi ha múltiples differèntias, que en parte son lo resultato de divergèntias evolutivas en las structuras de las lenguas mesmas. Mais en parte hi èst altrosí arbitrarietate. Et cuesto pone dilèmmas en la codificatione de lo nelatino, como los sequèntes:
ACCENTUATIONE: La escriptura de lo rumèno non permette ad lo lectore sapere en que sillaba recade la fòrtsa (mobilă, mobilă aut mobilă ?). La ortografía italiana, en cambio, usa signos diacríticos sopre las vocales por marcare las paraulas oxítonas (città, perché, però, etc.) mais non distingue entre paroxítonas et preparoxítonas (rubrica aut rubrica ?). Finalemente, portughese, castellano et catalanao disponen de precisos et efficièntes sistèmas que transcriven la accentuatione en cata paraula, usando et omettèndo diacríticos.
APERTURA VOCÀLICA: Los signos diacríticos son usatos altrosí por transcrivere la apertura de las vocales e et o en las lenguas romànicas que distinguen entre /e, ɛ/ et entre /o, ɔ/. Lo francese ha, per exèmplo, <é> por [e] (hétérogénéité ) et <è> por [ɛ] (koinè ), mais de altra parte
46 Las grafías <ç, ş, ţ> exsistèntes en qualque(s) lengua(s) romànicas non son, pròpriamente, nòvas létteras, mais létteras complementatas con signos diacríticos (cf. <á, à, â, ă, ã>.
47 Una parte de lo sardo consèrva la pronuntiatine [k] ante e, i.
representa tanto [e] quanto [ɛ] con <e, ë, ef,...> (essayer, erre ; canoë, noël ; clefs, chefs ;...). Lo portughese ha una ortografía menos complèxa (non ha 56 grafías divèrsas por [ɛ] como lo francese), mais marca la apertura de cuestas vocales solamente en parte de las paraulas, non per exèmplo en bestia: con [e] ‘animale’ aut con [ɛ] ‘arma’? Las grafías catalana et italiana facen la distinctione en las paraulas que ja han uno diacrítico por lo accènto de intensitate (donque, plus casos en catalano que en italiano)48. Finalemente, la ortografía occitana ha lo sistèma plus preciso: permette sapere la apertura en totas las paraulas, con diacríticos.
VALORE DE LA LÉTTERA <J>: La i lònga aut jota reprèsenta divèrsos sònos en las ortografías romànicas. Originariamente èra una variante ornamentata de <i>, mais deveniu una nòva léttera en lo sècolo XVI, ad propòsta de lo humanista italiano Gian Giorgio Trissino. En italiano represènta traditionalemente lo sòno [j] (como en latino, et cosí en las lenguas slavas de escriptura latina et en las germànicas, exceptuando lo anglese), si bène con cueste uso se consèrva acora de manaria limitata (especialemente en qualques nomes pròprios como Jacopo, Jesolo, etc.), generalemente substituita per <i> (iena, notaio, Savoia, etc.). En las altras ortografías romànicas represènta lo sòno que en las respectivas lenguas continúa la i initiale latina (per exèmplo, en Lat. IOCUM): [ʤ > Ʒ] (Por. jogo, Cat. joc, Fra. jeu, Rum. joc) et [ʒ > χ] (Cas. juego). Lo italiano ha altrosí [ʤ] mais usa lo dígrafo <gi> (gioco).
N PALATALE: Quasi toto lo romance, includèndo las sèx grandes lenguas romànicas, presènta (aut presentava anticamente) lo sòno [ɲ]. Non obstante, las grafías usatas por representare cuesse sòno son múltiples: <nh / ñ / gn / ny>. Lo portuguese profecta la léttera muta hacca como “nota” por indicare que la consonante prèvia non ha lo sòno habituale. Cuesta grafía, prestata de los tropadores occitanos, èst conventionale, non ha una base fonètica. En cambio, las altras lenguas se basan en anticos sònos de onde sí sorgiu [ɲ]:
La antica sequèntia [nn] explica Cas. <ñ> (abbreviatura de <nn>): Lat. ANNU(M) > Cas. año. Cuesta optione potería havere essuto elècta altrosí por lo catalano.
[gn] explica Fra. Ita. <gn>: Lat. PUGNU(M) > Ita. pugno. Cuesta optione potería havere essuto elècta altrosí por lo portughese, lo castellano et lo catalano.
[nj] explica Cat. <ny>: Lat. ARANEA(M) > Cat. aranya. Cuesta optione potería havere essuto elècta per las altras lenguas, ja que en totas ellas la sequèntia [nj] produce [ɲ] (actualemente [j] en rumèno: râie ). Uno dígrafo equivalente, et plus etimològico, potería havere essuto <nj>, quanto menos en italiano, onde <j> se lege [j]49.
<H> ETIMOLÒGICA: Lo sòno /h/ despareu de la lengua latina en època romana, mais allora la escriptura con <h> ja se haveva consolidato et, donque, se conservau como léttera muta (con qualques vacilationes, como en HUMERUS / UMERUS). Las ortografías romànicas continúan cuesta vècla traditione, mais en divèrsos grados, como mòstra la sequènte tabèlla que contène 10 paraulas hereditarias panromànicas que havevan <h> en latino:
LATINO | POR. | CAS. | CAT. | FRA. | ITA. | RUM. |
ECCUM HIC, ECCE HIC | aquí | aquí | aquí, ací | ci | qui | aci |
HABERE | haver | haber | haver | avoir | avere, ho, ha | avea |
HEDERAM | hera | hiedra | heura | lierre | edera | iederă |
48 Por [ɛ, ɔ] en italiano foron propòstas las létteras grècas <ɛ, ω> per lo humanista Gian Giorgio Trissino, en la soa Ɛpistola del Trissinω de le lettere nuωvamente aggiunte ne la lingua Italiana. Non obstante, ad differèntia de altras propòstas soas, cuesta non fou sequita. En cambio, posterioremente lo Alfabèto Fonètico Internationale adoptau
<ɛ> per [ɛ].
49 En arumèno se usan los dígrafos <nj> et <lj> por los sònos [ɲ, ʎ]. En italiano, <lj> por [ʎ] (per exèmplo, en volja, normalemente grafiato voglia) fou una altra de las innovationes propòstas per Trissino.
HORAM | hora | hora | hora | heure | ora | oară | |
HOSPITEM | hospede | huésped | hoste | hôte | ospite | oaspete | |
HOMINEM, HOMO | homem | hombre | home | homme, on | uomo | om | |
HOC DIE | hoje | h | oy | avui, hui | hui | oggi | azi |
HERBAM | erva | h | ierba, yerba | herba | herbe | erba | iarbă |
HERI | (eire) | ayer | ahir | hier | ieri | ieri | |
HIBERNUM | inverno | invierno | hivern | hiver | inverno | iarnă | |
100 % | 60 % | 65 % | 85 % | 70 % | 5 % | 0 % | |
Como se vede, catalano et francese son las lenguas que plus haccas mutas presèntan en lo vocabulario hereditario, castellano et portughese ne han qualques menos, italiano pauchíssimas (solamente onde la léttera èst útile por distinguere homòfonos: o, ho ; a, ha ), et lo rumèno necuna50. Los resultatos son semelantes en lo vocabulario prestato grecolatino51, mais cui lo rumèno presènta uno 50 % de haccas (sonantes) et lo italiano prescinde de cuesta léttera complètamente.
De una altra parte, altrosí los usarios han preferèntias gràficas divèrsas. Entre las personas interessatas ad la communicatione pan- et interlatina, qualques aman las grafías etimològicas (typo, theatro, etc.), que recòrdan lo latino et lo grèco, altras, en cambio, sostènen una ortografía fonèmica, plus regulare, que prescinde de anticas distinctiones que ja non son relevantes en la pronuntiatione actuale (tipo, teatro, etc.).
2. 3. UNA ORTOGRAFÍA NEOLATINA INTUITIVA ET FLEXÍBILE
Havèndo cònto de la pluralitate exsistènte en matèria de ortografía (ved. § 3.2.2), non mancata de arbitrarietate, Vía Neolatina propone por lo neolatino uno sistèma de escriptura que pòte essere descripto, de manaria summaria, con los sequèntes qualificativos. Èst (aut pròva de essere) màximamente
FLEXÍBILE et
INTUITIVO.
Cuestas doas características aut tractos de la ortografia (flexibilitate et intuibilitate) corresponden ad los doos objectivos de la codificatione de Vía Neolatina (ved. § 4.2 de Principios de desegno de lo romance neolatino): Desveloppare uno modèllo linguístico con
MÀXIMO POTENTIALE DE ACCEPTATIONE;
MÀXIMO VALORE COMMUNICATIVO.
50 Lo rumèno, de facto, non pòte usare <h> como léttera muta perqué, en cuesta lengua, lo sòno /h/ exsiste en prèstetos de altras lenguas (et, como consequèntia, altrosí prèstetos latinos).
51 Fra. 95 %, Cat. 70 %, Por. 70 % Cas. 50 %, Rum. 50 %, Ita. 0 %. Son los resultatos de 10 prèstetos grecolatinos con
<h>: ABHORRERE, PROHIBERE, ADHAERENTEM, HUMANITATEM, HYPOCONDRIAM, HYPOTHECAM, HARMONIAM, HELENA, HIEROGLYPHIKÁ
(gr.), HYACINTHUM. Una mòstra majjore possíbilemente reducería lo resultato portughese, ja que cui <h> non exsiste en casos como Por. anelar, inabitável.
UNA ORTOGRAFÍA INTUITIVA:
De una parte, la ortografía propòsta por lo neolatino pròva de essere màximamente intuitiva, de manaria que permetta ad los usuarios non solamente identificare las paraulas (en lo caso de los usuarios romanòfonos) mais altrosí pronuntiare-las bène. Cuesto se cèrca havèndo cònto de múltiples critèrios: la lògica de los procèssos fonològicos que producen los sònos, la precisione gràfica, las formas et usos majoritarios en las lenguas romànicas, etc. Ecco qualques exèmplos:
Grafía de los sònos palatales
Uno exèmplo de grafía intuitiva èst la de los sònos palatales, que non exsistevan en latino. Como se ha visto plus en alto, por representare lo sòno [ɲ] las lenguas romànicas usan de una parte <nh> et de altra <ñ / gn / ny>. La prima grafía non ha una base fonètica: lo sòno [h] non palatalizza una consonante precedènte. Como resultato, qui non conosce la conventione non pòte pronuntiare, intuitivamente, lo sòno, ne approximare-se ad elle. Cuesto non convène en neolatino.
Las altras grafías sí han una base fonètica, conveniènte en neolatino. De las tres optiones,
<ny> èst la plus adequata, ja que se basa en la sequèntia [nj], que èst lo orígine de [ɲ] en plus lenguas romànicas, èst lo único orígine de lo sòno en neolatino et èst altrosí la sequèntia plus pròxima fonèticamente ad [ɲ] ([sɔnnjo] èst una bòna approximatione ad [sɔɲɲo]). De facto, èst frequènte en la pronuntiatione de parlantes estrangèros52.
Non obstante, la nota <y> non se usa por altros sònos palatales (non exsisten los dígrafos <ly, cy, gy, sy> por los sònos [ʎ, ʧ, ʤ, ʃ]53). Como nota palatalizzante, en romance èst plus usata la léttera <i>: en <gli> (Ita. foglia), <ill> (Fra. mouiller ant. [ʎ]); <ci> (Ita. crociare, Rum. crucia); <gi> (Ita. gioco, Rum. giuvaier); <sci> (Ita. sciame). Et la vocale i, como altrosí e 54, palatalizzan qualques consonantes en pràcticamente totas las lenguas romànicas: ci, gi (vs. ca, ga). En plus, los dígrafos con <y> non son etimològicos (Lat. SOMNIUM, FOLIAM, MOLLIARE havevan <i>). Per toto cuesto, Vía Neolatina propone lo uso de la nota <i>.
Non obstante, besonnîa distinguere de qualque manaria cuessas paraulas de los moltos prèstetos latinos que consèrvan lo sòno [i] sene palatalizzare la consonante precedènte. Vía Neolatina propone lo uso de uno accènto circumflèxo:
SÒNO NON PALATALIZZATO | SÒNO PALATALIZZATO |
dicènnio | sònnîo |
rebellione | mollîare |
edificio | crocîare |
religione | fugîa |
visione | camisîa |
La functionte de lo circumflèxo en neolatino pòte essere fàcilemente induita per la majoritate de romanòfonos que conoscen cuessos sònos en loros lenguas. Et si se ignora lo signo, lo resultato son ancora sequèntias molto semelantes ad lo sòno desejjato. En qualonque caso, la ajjunctione de cueste signo diacrítico èst la mínima innovatione que permette havere en
52 Altrosí en sardo, romance sene [ʎ, ɲ], los prèstetos italianos con cuessos sònos son adaptatos en sardo campidanese como [llj, nnj] (con la variante [ʎ, ɲ]): Sardìnnia [nnj / ɲ], màllia [llj / ʎ].
53 En catalano antico, <yl>.
54 En francese et rumèno, la e functiona altrosí de nota palatalizzante: Fra. je mangeais; Rum. ceapa, geam.
neolatino una grafía màximamente conveniènte secondo los múltiples critèrios de codificatione. Et èst necessitata raramente.
Geminationes consonànticas per iòd
Lo romance presènta consonantes doples heredetatas de lo latino (Lat. VACCAM, ILLAM > Neo. vacca, ella) et altras nòvas. Entre cuestas, destacca lo gruppo de consonantes doples originatas per una [j], como en Lat. PLATĔAM, PŬTĔUM > Lat. vul. PLAT[j]A, PŬT[j]U > Romance pla[tʦ]a, po[tʦ]o. En cuestos casos, Vía Neolatina recommanda representare gràficamente la duplicatione en neolatino, como face generalemente lo italiano:
LAT. | NEO. | ITA. | SÒNO |
FACĬAM | faccîa | faccia | [tʧ] |
CORRIGĬAM | correggîa | correggia | [dʤ] |
HODĬE | hòjje | oggi | [dʤ] |
FILĬAM | fillîa | figlia | [ʎʎ] |
PINĔAM | pinnîa | pigna | [ɲɲ] |
PLATĔAM | plattsa | piazza | [tʦ] |
En realitate, la duplicatione gràfica de [ʎʎ] aut [ɲɲ] non èst strictamente necessaria, ja que cuestos sònos son sèmpre doples en positione intervocàlica. Lo italiano, de facto, non escrive figglia né piggna. Non obstante, en qualonque caso besonnîa distinguere entre las doples [tʧ, dʤ] (en faccîa, correggîa) et las símplices [ʧ, ʤ] (en crocîare, fugîa, de croce, fugere). Donque, per sistematicitate et por evitare confusiones, èst conveniènte escrivere altrosí doples [ʎʎ, ɲɲ, tʦ], cosí como [dʤ] en casos como hòjje. La grafía dople evita exceptiones et èst intuitiva. En plus, hi ha qualques casos de [ʎ] aut [ɲ] símplices en neolatino en positione initiale (como lîama aut nîam).
Equalemente, convène escrivere con grafía dople lo sufixo –izzare, que presènta uno sòno dople (Ita. organizzare) malgrado la grafía símplice en latino (Lat. medievale ORGANIZARE), que imita la grafía símplice grèca. La pronuntia en la koinè helenística èra [zz].
Uso de la léttera <j>
En positione initiale, lo latino [j-] (como en IAM) se confonde con [dj-] (DEŌRSUM) en toto lo romance, con los resultatos [ʣ-, ʤ-, ʒ-, j-]; en positione intervocàlica, [-jj-] (como en MAIUM, con iòd dople malgrado la grafía símplice) se confonde con [-gj-] (FAGEUM) en toto lo romance, con los resultatos [dʣ, dʤ, j]. Lo neolatino respècta cuestas confluèntias panromànicas, mais quale resultato (et grafía) presènta?
En romance, las solutiones principales son [(d)ʤ] et [j] que, como mòstra la sequènte tabèlla, han una distributione molto complèxa, con variatione inclusive entro la majoritate de lenguas: Por., Cas., Ita, Rum. (en divèrsas proportiones, si se studian altras paraulas).
[ʤ] (actuale aut antico) aut Cas. ant [ʒ] | [j] (actuale aut antico) | |
IOCUM, IAM | Por. já, jogo; Cas. juego ([ʒ > χ]); Cat. ja, joc; Fra. (dé)ja, jeu,; Ita. già, gioco, Rum. joc | Cas. ya |
DEŌRSUM | Por. juso; Cat. ant. jus, Fra. ant. jus; Ita. giuso, Rum. jos | Cas. yuso |
Por. cuju; Cat. maig, major, . Por. maio; Cas. mayo, mayor; Fra.
maggio, maggiore, Rum. ajuna mai, ant. maiour; Ita. maiale, Rum.
maiu
Por. correia, faia; Cas. haya 55; Fra. courroie, ant. faie
Cat. corretja, faig; Ita. correggia, faggio
CORRIGIAM, FAGEUM/FAGEAM
Ita
MAIUM, MAIOREM, CUIUM, MAIALEM, JEJUNARE
En positione initiale predomina [ʤ] claramente et en positione intervocàlica predomina [j] lèvemente. Conjuctamente, predomina [ʤ], si bène lèvemente.
De altra parte, mèntre [j] èst símplice en toto lo romance, lo resulatato [(d)ʤ] consèrva en positione intervocàlica la pronuntiatione dople (CORRIGIAM > Cat. corretja, Ita. correggia), que èst sistemàtica con lo resultato de altros gruppos de consonante sequita de iòd (Neo. faccîa, fillîa, vinnîa, etc.).
Finalemente, [(d)ʤ] èst la única optione compatíbile con una ortografía etimològica en neolatino, ja que pòte essere representata <(j)j> aut <ggî> secondo lo ètimo: Neo. ja, josso, majjo vs. faggîo. Cuesto èst coherènte con lo uso majoritario en romance en positione initiale, onde se distingue la grafía de los continuatores de Lat. [j-] et [g-]:
IŎCUM > Neo. jòco (Por. jogo, Cas. juego, Cat. joc; Fra. jeu, Rum. joc vs. Ita. gioco)
GĔLUM > Neo. gèlo (Por., Ita. gelo, Cat., Fra. gel, Rum. ger vs. Cas. hielo, con iòd).
En plus, cuesta grafía ha lo avantagge de permettere la lectura de <j-> con lo sòno [ʒ-], como en rumèno (et castellano antico). Et con [ʒ], lo sistèma sonòro neolatino devène simètrico: [ʃ] tròpa lo soo correlato sonòro.
Valore de la léttera <z>
En qualques prèstetos grecolatinos (como zèta, zoo, zona), lo italiano presènta lo sòno [ʣ], escripto <z>56. Altros romances, en cambio, pronuntian cuestas paraulas con [z] (aut [s /θ], lo castellano), mais las escriven altrosí con <z>. Cuesta èra, precisamente, la grafía grèca, que fou incorporata ad lo abecedario latino. Donque, hi ha unanimitate en la grafía. Mais cómo convène pronuntiare cuesta léttera en neolatino?
Lo valore fonètico de <z> en latino et inclusive en grèco èst una questione complèxa:
o En grèco antico, lo valore fonètico de la léttera <Z, ζ> èra [zd] aut [dz] (non hi ha consènso entre los studiosos consulatos). En la koinè hellenística representava [zz] et, dès la Etate Mèjja, [z].
o En latino ja exsisteva lo sòno [z] en paraulas pròprias, mais solamente como allòfono de /s/ en contacto con consonante sonòra57. En los prèstetos de lo grèco, la <Z, ζ> se adaptau en latino antico con <s> initial (sona) et <ss> medial (massa), grafías que representavan los fonemas latinos plus pròximos (Cockdurn. S.d.: 94)58. Posterioremente, la influèntia grèca augmentau et en lo sècolo I a. C. lo latino
55 Hi ha caduta en castellano en qualques casos (correa) et en rumèno (curea).
56 En italiano, <z> represènta tanto [ʣ] quanto [ʦ].
57 En època arcaica, lo sòno [z] sorgiu altrosí per sonorizatione intervocàlica, mais despareu pòs como consequèntia de lo rotacismo, convertito en r. La léttera correspondènde (uno antepassato de <z>) despareu de lo alfabèto latino en lo s. IV a. C. (Cockdurn. S.d.: 97)
58 En cambio, la ss de la variante -issare de lo suffixo verbale -ίζειν reflexa una pronuntiatione dialectale de lo grèco de Italia (-ίσσειν), secondo Cockdurn (S.d.: 100).
introduceu, de lo grèco <Z, ζ>, la léttera <z> (zelus, zona, Zephyrus, zmaragdus, Amazon). Sopre la soa pronuncia en latino non hi ha consènso entre los studiosos:
Sonava [s] plus que [z] (quanto menos fòra de la lengua acadèmica), secondo Touratier (2008: 16);
[z], secondo los fonetistas Bassols (1983: 35 et 178) et Molina (1993: 12), et
Cockdurn (S.d.: 147);
[z] en initio de paraula et [zz] en interiore, secondo Panhuis (2009: 4);
[ʣ] en initio de paraula et [dʣ] en positione interna intervocàlica, secondo Morani (2000: 172);
[dz] aut [z], secondo Müller-Lancé (2006: 77)
[z] (con las variantes [zz], [dz]), secondo Canepari (2008: 5)
Per altra parte, lo latino populare desveloppau una pronuntiatione divèrsa: [dj]. Mòstra de cuesto èst que fine ad lo sècolo II, las grafías <-z-> et <-di-> apparen intercambiatas en las inscriptiones: oze, azutor, zebus, zabulus per hodie, adiutor, diebus, diabolus (Cockburn. S.d.: 145, 399). Las variantes -izare (culta) et -idiare (populare) de lo suffixo verbale grèco -ίζειν han distinctiones semànticas en tèxtos tardivos; et, en romànece, evolutiones divèrsas:
-IDIARE > Por, Cas, Cat -ejar, Cas -ear, -iar, Fra -eier > -oier, Ita -eggiare;
-IZARE > Fra. -iser, Ita. –izzare (Cockdurn. S.d.: 146-147).
Consequèntemente, cuestos prèstetos grecolatinos han, en neolatino, la grafía <z, zz> et tanto la pronuntiatione [z, zz] (majoritaria) quanto [ʣ, dʣ], en plus de [dʤ] en la variante populare de lo suffixo, escripto <jj> (cortejjare, guerrejjare, verdejjare).
UNA ORTOGRAFÍA FLEXÍBILE:
De una altra parte, la ortografía propòsta por lo neolatino èst flexíbile, adaptàbile ad las divèrsas sensibilitates. Include doas optiones gràficas compatíbiles et combinàbiles: una plus etimològica et una altra plus regulare. En lo Dictionario Essentiale Neolatino se includen sistemàticamente las doas grafías, etimològica et regulare.
La sequènte tabèlla presènta las optiones propòstas por la escriptura de lo neolatino, que permetten ad lo usuario adaptare-lo ad las soas preferèntias por sentire-se plus còmodo:
GRAFÍAS ETIMOLÒGICAS | GRAFÍAS REGULARES |
lettera, porta, crociare | léttera, pòrta, crocîare |
lingua, in | lengua, en |
musca, cun | mosca, con |
pœna | pena |
cæco | cèco |
typo | tipo |
graphía | grafía |
theatro | teatro |
chòro | còro |
rhetòrica | retòrica |
havere, inhumano, deshonesto 59 | avere, inumano, desonesto |
ja, jorno, majjore, mèjjo | gîa, gîorno, maggîore, mèggîo |
kilogramma | chilogramma |
quattro, quinto 60 | cuattro, cuinto |
sexanta | secsanta |
oratione | oratsione |
zona, organizzare | zona / dzona, organizzare / organiddzare |
et, aut, ad /e(d), aw(d), a(d)/ | e/ed, au/aud, a/ad |
èst [ɛ / ɛst] | è/èst |
que, qui, quèn [ke, ki, kɛn] | che, chi, chèn |
Non obstante, la ortografía que Vía Neolatina recommanda como stàndarde por lo neolatino èst una combinatione equilibrata de las doas optiones (etimològica et regulare): concrètamente las grafías marcatas en blavo en la tabèlla, consideratas plus intuitivas. Los motivos son los sequèntes:
Los signos diacríticos <´, `, ^> propòstos por lo neolatino non son necessarios por comprehèndere uno tèxto escripto, cèrtamente. Donque, son prescindíbiles, specialemente en contèxtos informales61. Non obstante, lo soo uso èst importante por conoscere et apprendere la pronuntiatione de lo neolatino, que non èst solamente una lengua escripta. En qualonque caso, totas las escripturas romànicas usan diacríticos (de facto, non èran desconoscutos en latino). Et la frequèntia de uso de cuestos signos en neolatino està en lo ponto mèdio de las ortografías romànicas. Cuesto èst cèrtamente plus que en italiano, onde solo lo 1 % de las létteras de uno tèxto presènta diacríticos; mais en cuesta lengua la escriptura non represènta bène la accentuatione fonètica et la apertura vocàlica. Lo portughese èst lo caso contrario: usa cuestos signos en lo 5,4 % de las létteras, mais non consèque precisare totas las vocales apèrtas. Lo neolatino presènta una positione mèdia: con solamente lo 3,4 % de las létteras modificatas ja pòte indicare complètamente la pronuntiatione stàndarde. Èst una inversione profectosa.
Escrívere con <i, u> paraulas como lingua, in, musca, cun, que havevan una ĭ aut ŭ brèves en latino, aprèssa/apròpa lo vocabulario heretato de lo neolatino ad la soa lengua matre et ad los múltiples prèstetos latinos incorporatos en romance (cosí se ha en neolatino lingua, como linguística). Cuestas paraulas heredetatas pòten essere pronuntiatas, de facto, con [i, u] en neolatino, ja que lo trimbre vocàlico latino se ha conservato en sardo et rumèno (cui, solamente en lo caso de u). Non obstante, la majoritate de romances ha apèrto cuesas vocales et presènta (aut presentava en una fase anteriore) la pronuntiatione [e, o]: l[e]ngua, [e]n, m[o]sca, c[o]n 62. Cuesta èst la pronuntiatione preferíbile en neolatino, et representare-la con las grafías latinizzantes lingua, in, musca, cun complica la escriptura et èst problemàtico per que altras paraulas sí deven legere-se con [i, u], como vino, cinque, luna, fuste (havevan ī et ū
59 Altrosí en achora, allhora. Però ancora/hanchora eti., aduc/adhuc eti., perquè necuna lengua romànica escrive h.
60 Mais cuesto, cuesso, cuello, con <c> etimològica, conservata en francese et rumèno.
61 En italiano, qualques accèntos graficos son optionales. Et non se distingue (altronon fonèticamente) entre crociare
et edificio.
62 Cuestos romances pòten presentare evolutiones ulteriores. Et en casos como Ita. in, lingua, la i aut u presènte actualemente non èst una preservatione de la vocale latina, mais una clausura de una e aut o anteriores. En aurecla, sete, etc. lo italiano sí presènta la soa solutione regulare.
longas en latino). Cuesto affècta moltas paraulas. Donque, la escriptura preferíbile èst con <e, o>63.
Lo uso tanto de <œ, æ> quanto de <y, ph, th, ch, rh> non èst necessario en neolatino: son irrelevantes fonèticamente (excèpto <ch> por lo rumèno, mais solamente en una parte de las paraulas: Neo. anarchía, Rum. anarhie vs. Neo. anachrònico, Rum. anacronic) et lo soo uso èst minoritario (solamente en francese, et non de manaria sistemàtica: Neo. rhetòrica, Fra. rhetorique vs. Neo. rhythmo, Fra. rythme). Non obstante, pòten essere usatas ad placere per lo usuario neolatino. De facto, son usatas en altras lenguas europèas, como lo anglese et lo alemanno.
La conservatione de la grafía <h> èst anacrònica en romance, cèrtamente. De facto, ja en latino se perdeu cueste sòno, et lo italiano ja prescinde quasi complètamente de la léttera. Non obstante, en neolatino la variante con <h> (humano, inhumano, deshonesto) èst prioritaria perque èst majoritaria en romance, specialemente en prèstetos (en paraulas heredetatas, las lenguas romànicas escriven <h> en approximatamente lo 50% de los casos). En plus, èst una escriptura diasistemàtica con altras familias indoeuropèas (havere, como anglese have, alemanno haben) et internationale.
Non obstante, hi ha exceptiones entre los compòstos. Mèntre la relatione entre antehère et hère èst evidènte, altros compòstos ja non son perceptos como tales. Si, en plus, la escriptura con <h> èst rara en las lenguas romànicas, ja non èst recommandàbile en neolatino:
Lat. HANC HORAM, HAC HORA, AD ILLAM HORAM, ADHUC > Neo. ancora, acora, allora, aduc. Los romances generalemente non presèntan <h> en cuestas paraulas (solo Cas. ahora, onde, non obstante, manca la prima h). En plus, con la escriptura hanchora, hachora, allhora, adhuc, las paraulas serevan pauco reconoscíbiles en neolatino.
Lat. ECCUM HIC > cui, non *cuhi. Los romances non consèrvan la <h> en cuesto compòsto (Por. aqui, Cas., Cat. aquí, Ita. qui). En plus, favorisce la pronuntiatione actuale con diptòngo.
Lat. AD HIC / IBI > adí, non *adhí. En cuesta paraula convèrgen doos ètimos, uno con <h> et uno altro sene: HIC (en Cas. ahí ) et IBI (en Por. aí ). En plus, una escriptura sene <h> èst sistemàtica con cui.
ja, jorno, majjore, mèjjo sont preferíbiles ad gîam, gîorno, maggîore, mèggîo per que la majoritate (5/6) de romances consèrvan la grafía <j>, quanto menos en prèstetos latinos:
JUSTITITA → Por. justiça, Cas. justicia, Cat. justícia, Fra. justice, Rum. justiţie (vs. Ita. giustizia).
En plus, la grafía <j-> permette una doble lectura, [ʤ] et [ʒ]. Ambodoas pronuntiationes son possíbiles en neolatino.
En lo caso de paraulas como kilogramma vs. chilogramma, las lenguas romànicas se mòstran divisas, sene una clara majoritate.
Por. quilograma, Cat. quilogram, Ita. chilogrammo vs. Cas. kilogramo,
Fra. kilogramme, Rum. kilogram.
Non obstante, la grafía etimològica èst plus internationale: anglese kilogramm,
alemanno Kilogramm.
63 Hi èst una alternativa, propòsta per Francisco Piquer: lìngua, mùsca, în, cûn (<`> en vocale tònica, <^> àtona). Cuesto sistèma ha uno avantagge importante: permette tanto la lectura majoritaria quanto la sarda (èst, donque, una escriptura englobante). Non obstante, complicaría la escriptura ad totos los usuarios et multiplicaría lo uso de signos diacríticos, causas que securamente non placen ad necuno.
quattro, quinto sont preferíbiles ad cuattro, cuinto perque la majoritate (4/6) de romàneces consèrvan la grafía <qu>, quanto menos en prèstetos latinos:
AQUATICUS → Por. aquático, Cat. aquàtic, Fra. aquatique, Ita. acquatico (vs. Cas. acuático, Rum.
acvatic).
FREQUENTE(M) → Por., Ita. frequente, Cat. freqüent, Fra. fréquent (vs. Cas. frecuente, Rum.
frecvent).
sexanta èst preferíbile ad secsanta per que la majoritate (5/6) de romances consèrvan la grafía
<x>, quanto menos en prèstetos latinos:
CONVEXUS → por., cas. convexo, cat., rum. convex, fra. convexe (vs. ita. convesso).
La grafía <ts> transcribe claramente lo sòno [ʦ]. Èst usata en arumèno: fortsã, bratsu, dultse ‘dolce’, etc. Altras lenguas romànicas la usan altrosí, en prèstetos exòticos como tsar, tsunami, tsetsé, tsuga, etc. En neolatino, se usa tanto en cuestos prèstetos quanto en las relativamente paucas paraulas heredetatas de lo latino que presènta(va)n lo sòno en romance generalemente (fòrtsa, altsare, avantsare, etc.), onde provène de la sequèntia latinovulgare [-tj-], entre altros orígines.
En los prèstetos ad lo latino, las lenguas romànicas transcriven lo sòno [ʦ]64 con las grafías que, en las respectivas ortografías, se legen (aut se legevan) [ʦ]: <c, ç, ţ, z>. En plus, lo francese presènta altrosí la grafía etimològica <t>.
POR | tradição | terciário | sentença | negociador |
CAS | tradición | terciario | sentencia | negociador |
CAT | tradició | terciari | sentència | negociador |
FRA | tradition | tertiaire | sentence | négociateur |
ITA | tradizione | terziario | sentenza | negoziatore |
RUM | tradiţie | terţiar | sentinţă | negociator |
Applicando los mesmos procedimèntos, en neolatino cuestos prèstetos latinos pòten essere escriptos regularemente con <ts> (oratsione, sentèntsia, dictsionario) aut conservando la grafía latina (oratione, sentèntia, dictionario). La seconda optione, malgrado essere minoritaria en romance actuale (en italiano antico èra normale), pare preferíbile en neolatino, ja que la grafía <ts> non èst usata per necuna lengua romànica (solamente lo sardo presènta una escriptura comparàbile, <tz>: dictzionàriu, giustìtzia) et affècta uno vasto gruppo de paraulas.
La grafía <dz> transcribe claramente lo sòno [ʣ]. Èst usata en arumèno: prãndzu ‘prandzo’, ordzu ‘hòrdzo’, dzer ‘gèlo’, etc. Altras lenguas romànicas la usan altrosí, en prèstetos exòticos como dzong, dzihunia, etc. En neolatino, se usa tanto en cuestos prèstetos quanto en las relativamente paucas paraulas heredetatas de lo latino que presènta(va)n lo sòno en romance generalemente (admòrdzo, verdza, hòrdzo, prandzo, vercondza), onde provène de la sequèntia latinovulgare [dj] pòs consonante.
Los prèstetos grecolatinos con zèta han, en neolatino, tanto la pronuntiatione [z, zz] (majoritaria) quanto [ʣ, dʣ], en plus de [dʤ] en la variante populare de lo suffixo (cortejjare, guerrejjare, verdejjare) (ved. plus en alto lo motivo):
[z, zz] se escrive sene problemas con <z> (zèta, zoo, zona, etc.) aut <zz> (en lo sufixo verbale –izz, como en organizzare).
[ʣ, dʣ]
64 Lo sòno [ʦ] non exsisteva en latino clàssico, mais sí en la pronuntiatione medievale et posteriore.
Cuesta pronuntiatione pòte essere escripta con la grafía traditionale <z / zz>. Non obstante, collide con lo uso de <z> por [z] en qualques prèstetos non latinos né grècos, como bazar (< Per bāzār), zèro (< Ita zero < Lat zephĭrum, adaptatione de lo àrabo ṣifr). Altrosí en zebra, proveniènte de lo iberoromànico65.
Una alternativa èst una grafía regulare con <dz> (dzona, dzèta, dzoo, etc.). Non obstante, èst rara en las lenguas romànicas: appare principalemente en lo catalano –itzar et en la paraula Por. dzero/Cas. dsero (lo nome de la léttera grèca).
Sopre et, aut, ad, ved. § 3.3.4 Refortsamènto foneticosintàctico.
Lo vèrbo èssere –como altrosí havere– èst uno vèrbo molto irregulare et con formas cortas, per que se usa frequèntemente. La 3ª persona singulare de lo presènte de indicativo, que èra est [ɛst] en latino, presènta en neolatino doas formas
èst [ɛst], forma conservatrice correpondènte ad Cas., Cat. [es], Fra. [ɛt] lia. et Rum. ['jeste];
è [ɛ], forma redocta correspondènte ad Por., Fra., Ita. [ɛ], Rum. [je]. Èst sistemàtica con la caduta de la –t en las tèrtsas personas, majoritaria en romance et preferènte en neolatino. Non obstante, ha uno còrpo mínimo, causa que pòte difficultare la soa identificatione.
Independèntemente de la pronuntia [ɛ] aut [ɛst], en neolatino èst preferíbile la escriptura
<èst>, que face la paraula plus identificàbile, gratias ad lo facto que la forma latina èst ancora conoscuta.
La [-w-] de la sequèntias latinas [kw] et [gw] se consèrva ante e, i en neolatino, ja que èst la forma englobante:
Neo. quercîa, cinque, quíndece, sequire (Ita. quercia, cinque, quindici, seguire)
Neo., Ita. sangue, anguilla.
Non obstante, hi ha qualques exceptiones en lo caso de [kw], notamente Neo. que, qui, quèn, que han perduto la [-w-] en toto lo romance. Lausberg (1965: § 345) lo explica per analogia con QUOD > Lat. vulgare [ko]. Donque, cuestas tres paraulas se pronuntian en neolatino preferèntemente sene [-w-], et cosí altrosí lo compòsto qualque 66. Non obstante, èst conveniènte conservare la grafía traditionale, ja que escrivèndo che, chi, chèn questas frequèntes paraulas pòten essere menos reconoscíbiles por moltos romanòfonos (las lenguas occidentales consèrvan la grafía <qu>, et solamente lo italiano presènta <ch>).
Lo resultato èst una ortografía stàndarde màximamente intuitiva.
65 De Por. zebra (antico ezebro, ezevro, ezevra), cognato de Cas. cebra (antico zebra, ezebra, enzebra, ezebrera) et Cat. antico
atzebra, “prob. issu [...] d'un lat. vulg. *eciferus, du lat. equiferus « cheval sauvage », comp. de equus « cheval » et ferus « sauvage ». Les Portugais ont appliqué le nom d'une espèce d'âne sauvage abondamment répandue dans la Péninsule ibérique jusqu'au XVIe s., au zèbre, animal sauvage qu'ils découvraient en Afrique à cette époque.” (Trésor de la Langue Française informatisé).
66 Èst altrosí lo caso de altros compòstos: jaqué, perqué, posqué. Mais cui èst possíbile et plus conveniènte la escriptura separata: ja que, per que, pòs que. Evita confusione con altras paraulas finitas per –que que non son compòstos de que et, donque, se pronuntian [-kwe]: cinque, donque, qualonque, neque.
2. 4. GRAFÈMAS
La sequènte tabèlla presènta los grafèmas neolatinos et los sònos que represèntan. Las grafías non marcatas en blavo son variantes etimològicas prescindíbiles (han una variante simplificata, usata majoritariamente en romance):
GRAFÈMA | SÒNO | EXÈMPLO | TRANSCRIPTIONE |
<a>, <à> | [a] | vacca, àngolo | ['vakka], ['aŋgolo] |
<æ> | [ɛ] | cæco (variante etim. de cèco ‘non vidènte’) | ['ʧɛ:ko] |
<b> | [b] | bène | ['bɛ:ne] |
<c> | [k] ante <a, o, u> | casa | ['ka:sa] |
[ʧ] ante <e, i> | cèlo | ['ʧɛ:lo] | |
<ch> | [k] | màchina, | ['ma:kina] |
chòro (variante etim. de còro) | ['kɔ:ɾo] | ||
<cî> | [ʧ] ante <a, o, u> | crocîare (derivato de croce) | [kɾo'ʧa:ɾe] |
<d> | [d] | dama | ['da:ma] |
<dz> | [ʣ] | verdza | ['veɾʣa] |
<e>, <é> | [e] | estella, léttera | [es'tella], ['letteɾa] |
<è> | [ɛ] | tèrra | ['tɛra] |
<f> | [f] | fòrte | ['fɔɾte] |
<g> | [g] ante <a, o, u> | gomma | ['gomma] |
[ʤ] ante <e, i> | lege | ['le:ʤe] | |
<gh> | [g] ante <e, i> | portughese | [poɾtu'ge:se] |
<gî> | [ʤ] ante <a, o, u> | fugîa (de lo vèrbo fugire) | ['fu:ʤa] |
<h> | [ ] | havere | [ a've:ɾe] |
<i>, <í> | [i] | artista, vía | [aɾ'tista], ['via] |
<i> | [j] en diptòngos | aria | ['aɾja] |
<j> | [ʤ] aut [ʒ] 67 | ja | [ʤa] / [ʒa] |
<k> | [k] | kilogramma | [kilo'gɾamma] |
<l> | [l] | lègere | ['lɛ:ʤeɾe] |
<lî> | [ʎ] | lîama | ['ʎa:ma] |
<m> | [m] | mare | ['ma:ɾe] |
<n> | [n] | nòve | [‘nɔ:ve] |
<nî> | [ɲ] | nîam! | ['ɲam] |
<o>, <ó> | [o] | gomma, pólvere | ['gomma], ['polveɾe] |
<ò> | [ɔ] | còrpo | ['kɔɾpo] |
<œ> | [e] | pœna (variante etim. de pena) | ['pe:na] |
<p> | [p] | patre | ['pa:tɾe] |
<ph> | [f] | graphía (variante etim. de grafía) | [gɾa'fi:a] |
<qu> | [kw]68 | aqua | ['a:kwa] |
<r> | [ɾ] | ròsa, marito | ['ɾɔ:sa], [ma'ɾi:to] |
67 [ʒ] solamente en positione initiale de paraula. Entre vocales, onde la grafía èst dople (como en majjo, mèjjo), la pronuntiatione única èst [dʤ] (dople).
68 Non obstante, exceptionalemente <qu> sòna [k] en las sequèntes paraulas: que, qui, quèn, qualque (ved. § 3.2.3 Ad una ortografía intuitiva et flexíbile). Exsiste, non obstante, una grafía regulare alternativa: che, chi, chèn, qualche.
<rh> | [ɾ] | rhetòrica (variante etim. de retòrica) | [ɾe'tɔ:ɾika] |
<rr> | [r] | carro | ['karo] |
<s> | [s] | casa | ['ka:sa] |
<sî> | [ʃ] | sîèrpa | ['ʃɛɾpa] |
<t> | [t] | tèmpo | ['tɛmpo] |
<th> | [t] | theatro (variante etim. de teatro) | [te'atɾo] |
<ti> | [ʦj] ante vocale, mais non pòs <s> 69 | optione | [op'ʦjo:ne] |
<ts> | [ʦ] | altsare | [al'ʦaɾe] |
<u>, <ú> | [u] | tu, súccaro | [tu], ['sukkaɾo] |
[w] en diptòngos | causa | ['kawsa] | |
<v> | [v] | vino | ['vi:no] |
<w> | [w] | whisky | ['wiski] |
<x> | [ks] | pròximo | ['pɾɔksimo] |
<y> | [i] | whisky | ['wiski] |
typo (variante etim. de tipo) | ['ti:po] | ||
[j] | Nòva York | [nɔva 'joɾk] | |
<z> | [z] aut [ʣ] | zona | ['zo:na] / ['ʣo:na] |
Como se vede en la tabèlla, lo neolatino presènta –como succède en totas las lenguas romànicas– qualques dígrafos (<ch, gh, ts, dz,...>) et signos diacríticos (<´, `, ^). Cuesto èst necessario por representare sònos que lo latino et lo soo alfabèto desconoscevan, tanto consonànticos ([ɲ, ʎ, ʧ, ʤ, ʦ, ʣ, etc.] quanto vocàlicos ([ɛ, ɔ]), conservando màximamente la grafía latina. Per exèmplo, gratias ad los dígrafos <ch, gh> (màchina, portughese) potemos continuare escrivèndo con <c, g> ante e, i las paraulas que, actualemente, ja non sònan [k, g], como cèlo, lege (escriptos como Lat. CAELUM, LEGEM malgrado la distincta pronuntiatione)70.
La léttera <h> èst usata por indicare que las consonantes <c, g> non palatalizzan ante <e, i>: portughese se lege con la g de legale, non de lege. Cosí se forman los dígrafos <ch, gh>, onde la nota <h> non sòna.
La léttera modificata <î> (<i> con circumflèxo) èst usata por indicare que qualques consonantes palatalizzan: Fugîamos! se lege con lo sòno de fugire, non de fuga. Se forman los dígrafos <cî, gî, lî, nî, sî>, onde la nota <î> non sòna: crocîare (derivato de croce), fugîamos (forma de fugire), lîama (animale americano), nîam! (onomatopèia imitante lo acto de comedere/mangîare), sîerpa (‘tibetano’).
Lo accènto circumflèxo en la nota <î> èst necessario per que, sene elle, la i sonaría normalemente, como en edificio [-ʧjo], religione [-ʤjo-], fòlio [-ljo], Hispania [-nja], visione [-sjo-]. En qualonque caso, èst infrequènte.
69 Cuesta grafía etimològica, presènte en prèstetos (en paraula hereditarias se usa <ts>), non èst possíbile ante una <i> tònica: primatsía (non *primatiia). De altra parte, post <s>, la pronuntia èst [tj] (non [ʦj]), como en questione, cristiano.
70 Parte de lo sardo èst una notàbile exceptione cui.
En plus, lo neolatino usa lo accènto acuto (´) et lo grave (`). Indican la accentuatione fonètica, la apertura vocàlica, la non diptongatione, et distinguen qualques homòfonos (ved.
§ 3.2.5).
2. 5. ACCENTUATIONE
La accentuatione gràfica èst usata en neolatino sopre vocales con quattro functiones: por marcare lo accènto fonètico, lo iato (la non diptongatione), la apertura vocàlica et por differentiare paraulas homòfonas. Non obstante, en totos cuestos casos èst possíbile prescindere de lo accènto gràfico.
Las paraulas neolatinas son generalemente paroxítonas (con lo accènto fonètico sopre la penúltima síllaba) et finen per una vocale aut per qualques consonantes que participan en la flexione:
Vocale: <a e o> (casa, parete, canto) aut, raramente, <i u>, (taxi, tribu)
<s> (casas, paretes, cantos, taxis, tribus; cantas, cantamos, cantates)71
<n> (cantan)
<t> (cantat, cantant, que son variantes secundarias de canta, cantan)
En paroxítonos escrivimos uno accènto solamente por indicare que una i aut u èst tònica et non forma iato con la vocale sequènte (cantaría –non *cantaria–, filosofía –non *filosofia–, tío, substitúa –non *substitua–).
En neolatino hi son, altrosí, paraulas proparoxítonas, cuesto èst, con lo accènto fonètico sopre la antepenúltima síllaba (cantàssemos) et oxítonas, con lo accènto sopre la última síllaba (cantaràs). En cuestas paraulas usamos uno accènto gràfico per marcare la síllaba tònica, ja que non èst la penúltima habituale.
Lo accènto gràfico marca non solamente la síllaba tònica mais altrosí lo timbre de la soa vocale, que pòte essere clauso aut apèrto. Las vocales con timbre clauso ([e, i, o, u]) son accentuatas con lo accènto acuto <é, í, ó, ú> mentre que las vocales con timbre apèrto ([a, ɛ, ɔ]) son accentuatas con lo accènto grave (<à, è, ò>). Consequèntemente, lo accènto sopre las vocales <e, o> èst acuto si cuestas se pronuntian clausas (<é, ó>) et grave si se pronuntian apèrtas (<è, ò>); sopre la vocale <à>72 èst sèmpre grave.73
Régulas de accentuatione gràfica:
Lo accènto gràfico èst optativo, mais recomendàbile.
Pòrtan accènto totas las [ɛ, ɔ] (con uno accènto grave): pòrta, matèria, accènto. En lo caso de paraulas compòstas con doble accènto fonètico (primario et secundario), [ɛ, ɔ] con accènto secundario pòten clàudere ad [e, o]: pòrta + létteras pòrtalétteras /
71 Hi son, altrosí, qualques paraulas que finen per –s en singulare, como lunes ed lapis.
72 Attentione: con la vocale <a> se usava lo accènto acuto (<á>) anteriormente.
73 Como norma generale, lo accènto sopre las vocales <í, ú> èst sèmpre acuto. Non obstante, altrosí exsiste en neolatino la possibilitate de usare <ì, ù> en formas como sìcco, sìte, bùcca, jùvene (variantes de secco, sete, bocca, jóvene), por indicare que la pronuntia majoritaria èst apèrta ([e, o]).
portalétteras. Lo accènto secundario en advèrbios con –mènte recade sopre cueste componènte: mèra + mènte mèramènte / mèramente,
Las paraulas paroxítonas con i aut u tònicas en iato con una altra vocale: cantaría, filosofía, tío.
Las paraulas oxítonas que finiscen per vocale aut per las consonantes <s, n, t>: café, però, cantarà/cantaràt, cantaràs, cantaràn/cantarànt, depòs, sinón. Nota: non altras como cantai, cantau, cantarai onde la i aut u finales non son vocales (per que forman diptongo) aut casos como aduc, que finen per una consonante divèrsa de <s, n, t>.
Totas las paraulas proparoxítonas, independèntemente de soo finale: mecànico, tàvola, fòrfeces. Nota: casos como necessaria, continua non son proparoxítonos, ja que –ia, -ua, etc. finale forman diptòngo en neolatino.
Las paraulas paroxítonas que non finen per vocale aut per las consonantes <s, n, t>: stàndard, fútbol. Son prèstetos de altras lenguas, et haven variantes romanizzatas con lo accènto gràfico en la mesma síllaba: stàndarde, fútbole.
Los infinitivos que pèrden la –e finale per essere sequitos de pronomes clíticos consèrvan lo accènto gràfico de soa forma completa: vénder-los (como véndere-los), ir-se-ne (como ire-se-ne).
Los advèrbios finitos per –mente consèrvan la accentuatione gràfica de los adjectivos de los que deriva (bòna → bònamente).
En paraulas homòfonas, per distínguere-las con uno accènto diacrítico: nós, vós, màis ‘plus’, càusa ‘motivo’, dé, dà ‘formas de lo vèrbo dare’ (vs. nos, vos, mais ‘però’, causa ‘entitate’, de, da ‘prepositiones’).
È possíbile accentuare gràficamente los interrogativos (ved. § 4.9.).
3. 3. PRONUNTIATIONE
3. 3. 1. QUANTITATE VOCÀLICA
En neolatino se distingue entre vocales brèves et lòngas.
Se pronuntian lòngas las vocales tònicas de síllabas apèrtas interiores de paraula quando estan situatas en lo finale de la frase prosòdica (cuesto include las paraulas isolatas) aut son pronuntiatas con émfase 74.
VOCALES | BRÈVES | VOCALES | LÒNGAS | ||
[a] | <a>, <à> | caldo, àrbore | [a:] | <a>, <à> | casa, amàbile |
[e] | <e>, <é> | ella, créscere | [e:] | <e>, <é> | rete, névere |
74 “Stressed vowels are lengthened in word-internal open syllables when they occur at the end of the intonational phrase (thus including isolated words) or under emphasis: cf. casa [‘kaːsa] ‘house’ vs. cassa [‘kasːa] ‘chest’ and casetta [ka'setːa] ‘little house’. Contrary to wide-spread opinion, this lengthening process is thus far from being ad categorical word-level phenomenon [...]. The exact phonetic implementation of the stress-conditioned lengthening process is, in any case, prosodically governed even at the word level [...].” (Bertinetto et Loporcaro, 2005: 136)
[ɛ] | <è> | dènte | [ɛ:] | <è> | bène |
[i] | <i>, <í> | mille, símbolo | [i:] | <i>, <í> | filo, dícere |
[o] | <o>, <ó> | coppa, tórtora | [o:] | <o>, <ó> | dono, dódece |
[ɔ] | <ò> | còntra | [ɔ:] | <ò> | jòco |
[u] | <u>, <ú> | fuste, legúmene | [u:] | <u>, <ú> | puro, música |
La distinctione de quantitate vocàlica èst uno fenòmeno protoromànico conservato en italiano. Optionalemente, èst possíbile non pronuntiare-lo. (Ved. § 3.3.5 Pronuntiationes regionales).
3. 3. 2. QUANTITATE CONSONÀNTICA
En neolatino, totas las consonantes pòten apparere símplices aut doples:
CONSONANTES | SÍMPLICES | CONSONANTES | DOPLES | ||
[p] | <p> | capo | [p:] | <pp> | gruppo |
[b] | <b> | prohibire | [b:] (raro 75) | <bb> | abbate |
[t] | <t> | muto | [t:] | <tt> | léttera |
[d] | <d> | vedere | [d:] (raro 76) | <dd> | addormire |
[k] | <c> +a, o, u | fòco | [k:] | <cc> +a, o, u | vacca |
[g] | <g> | figura | [g:] (raro 77) | <gg> | aggrupare |
[l] | <l> | ala | [l:] | <ll> | ella |
[m] | <m> | como | [m:] | <mm> | gomma |
[n] | <n> | bène | [n:] | <nn> | anno |
[ɾ] | <r> | còre | [r] | <rr> | tèrra |
[f] | <f> | profundo | [f:] (raro) | <ff> | diffícile |
[v] | <v> | provare | [v:] (raro) | <vv> | avventura |
[s] | <s> | casa | [s:] | <ss> | prèsso |
[ʦ] | <ts>, <t> + i + vocal | fòrtsa, optione | [ʦ:] (raro) | <tts> | plattsa |
[ʧ] | <c> + e, i, <cî> + a, o, u | croce, crocîare | [ʧ:] (raro) | <cc> + e, i, <ccî> + a, o, u | succèdere, faccîa |
[ʤ] | <g> + e, i, <gî> + a, o, u <j> | fugire, fugîa ja, pijama | [ʤ:] (raro) | <ggî> + a, o, u <jj> | correggîa majjo |
Qualques consonantes son generalemente doples (simples generalemente en prèstetos):
CONSONANTES | SÍMPLICES | CONSONANTES | DOPLES | ||
[ʎ] (raro) | <lî> | lîama (< Cas. llama) | [ʎ:] | <llî> | allîo |
75 En formas prefixatas, generalemente.
76 En formas prefixatas.
77 En formas prefixatas.
[ɲ] (raro) | <nî> | nîocchi (< Ita. gnocchi) | [ɲ:] | <nnî> | linnîa |
[ʃ] | <sî> | sîèrpa (tibetano), basîare ‘osculare’ | [ʃ:] | <ssî> | bassîare ‘descendere’ |
Finalemente, tanto [z], [ʣ] quanto [z:], [ʣ:] son raros (majoritariamente apparen en prèstetos, exceptuando [ʣ] en casos como admòrdzo, onde lo sòno èst nativo):
CONSONANTES | SÍMPLICES | CONSONANTES | DOPLES | ||
[z] (raro 78) | <z> | bazar | [z:] (raro 79) | <zz> | utilizzare |
[ʣ] (raro) | <dz>, <z / dz> 80 | admòrdzo, zèta / dzèta | [ʣ:] (raro 81) | <ddz> <zz> | utiliddzare utilizzare |
La distinctione de quantitate consonàntica èst uno fenòmeno protoromànico conservato en italiano et sardo. Optionalemente, èst possíbile non pronuntiare-lo. (Ved. § 3.3.5 Pronuntiationes regionales).
3. 3. 3. SIMPLIFICATIONES CONSONÀNTICAS
Los sequèntes gruppos de tres aut quattro consonantes han, en neolatino, doas possíbiles pronuntiationes: una conservatora (complèta) et una altra simplificata, onde cade una de las consonantes (sèmpre occlusiva: [p, t, k, b, d]). Cuesto succède en prèstetos de lo latino.
Cade la prima consonante | ||
<xp> | [(k)sp] | expansione |
<xt> | [(k)st] | extèrno |
<xk> | [(k)sk] | excursione |
<xc>+ e/i | [(k)sʧ] | excellènte |
<xs> | [(k)ss] | exsístere |
<bst> | [(b)st] | abstinèntia |
<bsc> | [(b)sk] | obscuritate |
<bsc> + e/i | [(b)sʧ] | obscèno |
<dscr> | [(d)scr] | adscriptione |
<dstr> | [(d)str] | adstringènte |
Cade la consonante mediale | ||
<rpt> | [ɾ(p)t] | absorptione |
<lpt> | [l(p)t] | sculptore |
<mpt> | [m(p)t] | redemptione |
<stm> / <sthm> | [s(t)m] | astma (var. asthma) |
<nx> | [n(k)s] | anxioso |
78 En prèstetos de lo grèco et altras lenguas.
79 Únicamente en lo suffixo grèco -izzare.
80 En prèstetos grècos, <z> et <zz> han doos possíbiles pronuntiationes en neolatino: [z] / [ʣ] et [z:] / [ʣ:], respectivamente. La grafía regulare <dz> et <ddz> èst, en cueste caso, menos recommandàbile que la etimològica.
81 Únicamente en lo suffixo grèco –iddzare, como variante de [z:] –izzare.
<xs> | [k(s)s] | exsistere |
<nct> | [n(k)t] | conjunctivo |
3. 3. 4. ASSIMILATIONES CONSONÀNTICAS
Los sequèntes gruppos de doas consonantes han, en neolatino, doas possíbiles pronuntiationes: una conservatora et una altra con assimilatione regressiva (la seconda consonante assimila la prima). Cuesto èst possíbile tanto en paraulas hereditarias quanto en prèstetos de lo latino.
GRAFÈMA | SÒNO | EXÈMPLOS |
<pt> | [pt]/[t:] | sèpte; helicòptero |
<bt> | [bt]/[t:] | sobto; obtenere |
<ct> | [kt]/[t:] | lacte; actuale |
<vt> | [vt]/[t:] | civtate (< civetate) |
<bd> | [bd]/[d:] | abdòmene |
<gd> | [gd]/[d:] | fregdo (< frégedo); amígdala |
<bv> | [bv]/[v:] | obviare |
<dv> | [dv]/[v:] | advèrbio (var. avvèrbio) |
<tl> | [tl]/[l:] | espatla (var. espàtola); atlèta |
<bm> | [bm]/[mm] | submissione |
<dm> | [dm]/[m:] | administrare (var. amministrare) |
<dn> | [dn]/[n:] | adnotare (var. annotare) |
<mn> | [mn]/[n:] | dòmna; gimnasio |
<br> | [bɾ]/[r] | subrogare |
<ps> | [ps]/[s:] | capsa; lapso |
<x> | [ks]/[s:] | còxa; exèmplo |
<bs> | [bs]/[s:] | absènte |
<rs> | [ɾs]/[s:] | orso; univèrso |
<cti>+ vocale | [kʦj]/[tʦj] | actione |
<pti>+ vocale | [pʦj]/[tʦj] | optione |
<cc>+ e/i | [kʧ]/[tʧ] | accèndere; accidènte |
<bj> | [bʤ]/[dʤ] | sobjogare; objècto |
Nota: non hi ha assimilatione regressiva en altros gruppos consonànticos, como <st> visto,
<sc> discòrdia, <lt> altitúdine, <mp> límpido, <mf> triumfo, <nt> documènto, <nc>
provincia, <nd> càndido, <ng> angina, <nv> convèxo., <ns> ascensione, etc.
3. 4. REFORTSAMÈNTO FONETICOSINTÀCTICO
Lo refortsamènto foneticosintàctico (RF) èst uno fenòmeno de fonètica sintàctica que ha orígine en la assimilatione de una antica consonante finale ad una consonante sequènte:
Lat. ET VIDES > Romance et vedes [ev 've:des].
Lat. QUID FACIS > Romance qued faces [kef 'fa:ʧes];
Lat. STAT BENE > Romance estàt bène [es'tab 'bɛ:ne];
Questo tipo de RF èst protoromànico et actualemente exsiste en las varietates con consonantes doples: en las varietates italianas centrales (includèndo lo stàndarde) et meridionales et en sardo. Non obstante, las conditiones de lo RF varían molto de unas varietates ad altras:
La lista de lexèmas que provòcan RF èst divèrsa:
Lo italiano stàndarde presènta RF en 24 lexèmas con una antica consonante finale, includèndo PLUS, TRES, MAGIS et NON (paraulas que consèrvan la consonante finale en altros romàneces).
Las varietates italianas meridionales han redocto gradualemente los lexèmas que presèntan RF (totos con una antica consonante finale), mais includen CUM e PER (paraulas que consèrvan la consonante en altros romàneces)
Lo sardo presènta RF en solamente cinque lexèmas (totos con una antica consonante finale): los derivatos de AD, AUT, ET, NEC, NON, et non en altros casos (QUID, JAM, MAGIS, DE+AB).82
Lo italiano stàndarde presèntat RF altrosí en qualques paraulas sene consonante finale en lo ètimo: chi, tu, me, su, giù, etc. Questo tipo de RF non èst protoromànico et non interèssa ad lo neolatino.
En las varietates italianas meridionales, lo RF besonnîa, altrosí, uno vínculo sintàctico estrecto entre las doas paraulas.
En italiano (stàndarde) exsiste, en plus, uno altro tipo de RF, fonològicamente conditionato, secondo lo accènto. Questo tipo de RF non èst protoromànico et non interèssa ad lo neolatino.
En neolatino se presèntan quattro optiones:
OPTIONE RESTAURATORA. Evitare lo RF restaurando las consonantes finales anticas, pronuntiatas sèmpre -altrosí ante vocale- et sene assimilatione: ad, aut, et, qued, sed (< Lat. SĪ+QUĬD), dab, nec, cuic, cuòc, cuac, lac, lic, sic (et altrosic), cosic, jam, estat (3ª persona singulare en vèrbos), estant (3ª ps. plurale).
OPTIONE CONSERVATORA. Conservare lo RF panromànico, provocato per paraulas con una antica consonante finale: a, au, e, que, sé (< Lat. SĪ+QUĬD), si, da, né, cui, cuò, cua, là, li, sí (et altrosí), cosí, ja, estat/estat (3ª persona singulare en vèrbos), estan/estant (3ª ps. plurale).
OPTIONE INNOVATORA. Elimiare lo RF, continuando con la reductione facta per las varietates italianas meridionales et lo sardo.
OPTIONE DE COMPROMISSO. Redúcere lo RF ad los lexemas et, aut, ad et conservare la consonante ante vocale (sèmpre [d], independèntemente de la grafía). Questa èst la optione recommandata per Vía Neolatina:
82 En plus, lo sardo presènta consonantes doples como consequèntia de una assimilatione (et non de RF) en la 3ª ps. sg.: canta [tt]orra ‘canta nòvamente’.
PARAULA | ISOLATAMENTE | ANTE | VOCALE | ANTE | CONSONANTE |
ad | [a] | [ad] | ad ella [a'della] | [a] + RF | ad vós [av'vos] |
aut | [aw] | [awd] | aut ella [aw'della] | [wa] + RF | aut vós [auv'vos] |
et | [e] | [ed] | et ella [e'della] | [e] + RF | et vós [ev'vos] |
La preferèntia per questa optione de compromisso se explica de la sequènte manaria:
Lo prefixo ad- provòca assimilatione en neolatino en qualonque caso, per que ja exsisteva en latino (ved. 3.3.4 Assimilationes consonànticas). Donque, èst coherènte que lo neolatino includa lo RF de questa prepositione, quanto menos.
Limitare lo RF ad paucos lexèmas èst coherènte con la reductione facta per las varietates italianas meridionales et lo sardo. De facto, èst conveniènte per que lo RF èst uno inconveniènte, una reliquia de la lengua antica, una complicatione innecessaria dès uno ponto de vista sincrònico. Per questo, alternativamente èst possíbile pronuntiare sèmpre [a, aw, e].
La selectione de et, aut, ad se basa en los sequèntes factos:
Ancora provocan RF en sardo, la varietate que ha redocto màximamente lo fenòmeno.
Consèrvan en italiano una variante con finale consonàntico ante vocale (e/ed, o/od, a/ad 83). Lo cambio [t] > [d] èst commune ad altras lenguas (en la fase antica).
Haven uno còrpo sonòro mínimo, et la pèrdita de la consonante difficultaría la identificatione (et la perceptione!) de la paraula.
Son, probablemente, los lexèmas plus frequèntes (et los elemèntos frequèntes sòlen èssere plus conservatores).
En quanto a la escriptura, èst possíbile una grafía etimològica <et, aut, ad> aut una grafía plus fonològica. Cuesta, secondo lo caso, sería:
<e, au, a> en positione isolata (per exèmplo: Falta la prepositione a), aut sèmpre si se òpta per elimiare complètamente lo RF;
<ed, aud, ad> ante vocale au consonante. La grafía etimològica èst prefferíbile:
Evita la divergèntia gràfica dependèndo de la positione et de la eliminatione complèta aut non de lo RF;
Recòrda ad los ètimos latinos, que son conoscutos. Questo facilita la identificatione de la paraula.
En plus, -/t/ optionale de la 3ª ps. de los vèrbos se assimila ad una consonante sequènte. Ex. Maria cantat bène. [Ma'ɾia 'kantab 'bɛne]
83 Anticamente, en italiano altrosí que/qued.
3. 5. PRONUNTIATIONES REGIONALES
Los parlantes applican ad lo neolatino, inevitàbilemente, qualques características sonòras de la(s) lengua(s) que ja conoscen. Questo non èst necessariamente uno problema por la communicatione. De facto, èst bèllo, et interessante por lo conoscimènto mútuo de las divèrsas communitates linguísticas. :
En lo caso de los romanòfonos, los sequèntes fenòmenos, que son molto probàbiles en los parlantes de qualques romances, non deverían impedire la communicatione. Non obstante, èst possíbile que qualques sèan plus problemàticos que altros (ved. § 3.1 Sònos fundamentales et variantes):
Fenòmenos consonànticos:
Spirantizzatione de [b, d, g] entre sonantes (cf. por., cas. cat.):
cúbico ['ku:biko] / ['ku:βiko],
caduco [ka'du:ko] / [ka'ðu:ko],
castigare [kasti'ga:ɾe] / [kasti'ɣa:ɾe].
Desafricatione de [ʤ] (cf. por., cat., fra., et qualques casos rum.):
lege ['le:ʤe] / ['le:ʒe]
fugîa ['fu:ʤa] / ['fu:ʒa]
ja [ʤa] / [ʒa]
Aspiratione de <h>, imitando cognatos pròprios aut la grafía (cf. rum.):
hippòdromo [ ip'po:dɾomo] / [hip'po:dɾomo]
Despalatalizzatione de [ʎ, ɲ]:
lîama ['ʎa:ma] / ['lja:ma] (cf. cas., fra., rum.)
nîam! ['ɲam] / ['njam] (cf. rum.)
Duplicatione de [ɾ] initiale (cf. por., cas., cat.):
ròsa ['ɾɔ:sa] / ['rɔ:sa]
Cambio de articulatione de [r] (cf. por., fra.):
tèrra ['tɛra] / ['tɛRa]
Sonorizzatione de [s] intervocàlica, imitando los cognatos pròprios aut la grafía (cf. por., cat., fra., en qualques casos ita.):
casa ['ka:sa] / ['ka:za]
Simplificatione de consonantes doples (cf. por., cas., cat., fra., rum.):
gruppo ['gɾuppo / 'gɾupo] (ved. § 3.3.2)
Eliminatione de lo refortsamènto foneticosintàctico (cf. por., cas., cat., fra., rum.):
ad vós [av 'vos / a 'vos]
Fenòmenos vocàlicos:
Clausura de [ɛ, ɔ] (cf. cas., rum.)84:
tèrra ['tɛra] / ['tera]
còrpo ['kɔɾpo] / ['koɾpo]
Clausura de [e] àtona (cf. por., cat., fra., rum.):
septemana [septe'ma:na] / [səptə'ma:na]
Arrotondimènto de [u], imitando los cognatos pròprios aut la grafía (cf. fra.):
tu [tu] / [ty]
Nasalizzatione de vocales (cf. por., fra.):
cantar [kan'taɾ / kãn'taɾ] (non obstante, èst conveniènte pronuntiare altrosí la consonante por assecurare la comprehensione)
Accortamènto de vocales lòngas (cf. por., cas., cat., fra., rum.):
casa ['ka:sa / 'kasa] (ved. § 3.3.1) FENÒMENOS SUPRASEGMENTALES:
Neutralizzatione de la oppositione accentuale (cf. fra.):
cúbico ['ku:biko] / [ku:'biko] / [ku:bi'ko]
84 La neutralizzatione de las oppositiones /e, o/ vs. /ɛ, ɔ/ non èst uno problèma por lo sistèma neolatino. Uno romance con cuesta oppositione como lo catalano ha varietates que non facen ja la distinctione.
MORFOLOGÍA NOMINALE
1. QUESTIONES GENERALES
Sequèndo la tendèntia evolutiva generale de lo romance, lo neolatino consèrva de lo latino la concordantia de gènere et número mais reduce la declinatione ad los pronomes personales. Exèmplos:
la luna plena
Ella èst una fotògrafa de la natura. Le place molto la luna et quando èst plena la fotografía.
En lo exèmplo 1 se obsèrva uno sintagma onde artículo et adjectivo concòrdan con lo substantivo que complemèntan. Totos son femeninos singulares.
En lo exèmplo 2 se obsèrva como lo pronome personale de 3ª persona femenino cambia de forma secondo la soa functione: subjècto (ella), objècto indirècto (le) aut objècto dirècto (la).
4. 2. SUBSTANTIVOS ET ADJECTIVOS: GÈNERE
En neolatino, como en latino et romance, hi ha gènere grammaticale. Non obstante, mèntre lo latino haveva tres gèneres (masculino, femenino et nèutro), lo neolatino ne consèrva solamente doos (masculino et femenino), sequèndo la tendèntia generale de lo romance.85
4. 2. 1. SUBSTANTIVOS: GÈNERE
Generalemente, los substantivos finitos per –o son masculinos, los terminatos per –a son femeninos, et los accapatos per –e son masculinos aut femeninos (secondo lo substantivo). Non obstante, hi ha qualques (paucas) exceptiones, notamente mano f et día m, mais altrosí múltiples prèstetos grècos conclusos per –a que pòten èssere masculinos et femeninos (internauta, dentista, etc.).
4. 3. 2. ADJECTIVOS: GÈNERE
Por formare lo femenino de los adjectivos masculinos finitos per –o, se substitúe la última vocale per –a: bòno m → bòna f. Los adjectivos finitos per –e son, originariamente, invariàbiles, mais haven altrosí una variante femenina finita per –a: alècre m → alècre/alècra f, differènte m → differènte/differènta f, grande m → grande/granda f, verde m → verde/verda f.
ADJECTIVOS | -o·-a | -e·-e/-a |
sg. m. | bòno | alècre |
sg. f. | bòna | alècre/alècra |
85 Lo rumèno sí have un tèrtso gènere, mais non èst pròpriamente nèutro: cuessas paraulas son masculinas en singulare et femeninas en plurale.
4. 3. SUBSTANTIOS ET ADJECTIVOS: NÚMERO
4. 3. 1. PLURALE SIGMÀTICO (-S)
Como norma generale, por formare lo plurale de los substantivos masculinos aut femeninos finitos per vocale –o , -a, -e , se additiona una –s: govèrno m sg. →govèrnos m pl, dolore m sg.
→dolores m pl, día m sg. →días m pl, casa f. sg. →casas f. pl, gènte f. sg. →gèntes f. pl, mano f. sg.
→manos f. pl.
Por formare lo plurale de los substantivos masculinos aut femeninos finitos per consonante, se additiona –es: bar m sg. →bares m pl, stàndard m sg. →stàndardes m pl.
Por formare lo plurale de los adjectivos masculinos aut femeninos finitos per vocale, se additiona una –s: bòno m sg. →bònos m pl, bòna m sg. →bònas m pl, alègre m sg. →alègres m pl, alègre/alègra f. sg. →alègres/alègras f. pl.
SUBSTANTIVOS | -s | -es |
sg. m. | govèrno, dolore, dia | bar |
pl. m. | govèrnos, dolores, dias | bares |
sg. f. | casa, gènte, mano | |
pl. f. | casas, gèntes, manos |
ADJECTIVOS | -s | -s/-as |
sg. m. | bòno | alègre |
pl. m. | bònos | alègres |
sg. f. | bòna | alègre/alègra |
pl. f. | bònas | alègres/alègras |
Son una exceptione los demostrativos: cueste m sg. → cuestos m pl (non cuestes), cuesse
m sg. → cuessos m pl, cuelle m sg. → cuellos m pl.
4. 3. 2. PLURALE VOCÀLICO
Qualques substantivos masculinos haven, en plus de lo plurale regulare, una variante vocalica en –a, plus traditionale. Deriva de uno plurale nèutro latino en –A, que en romance èst reinterpretato como femenino. Exèmplos: braccîo m sg. → braccîos m pl /braccîa f. pl, dégeto
m sg. → dégetos m pl/dégeta f. pl, òsso m sg. → òssos m pl/òssa f. pl, òvo m sg. → òvos m pl/òva f. pl. Cuesto plurale irregulare have una variante semiregularizzata, en –as: braccîas f. pl, dégetas f. pl, òssas f. pl, òvas f. pl.
SUBSTANTIVOS CON 2 GÈNERES | -s/-as/-a |
sg. m. | òvo, dégeto |
pl. m. | òvos, dégetos |
sg. f. | - |
pl. f. | òvas/òva, dégetas/dégeta |
Lo romance orientale (italiano, rumèno) presènta plurales vocàlicos de manaria generalizzata:
sg.) La capra blanca et lo lopo negro
pl.) Las capras blancas et los lopos negros pl. orientale) Le capre blanche et li lopi negri
Cuesto secondo tipo de plurale vocàlico èst una consequèntia de la caduta de tota –s finale en lo romance orientale, una evolutione fonètica particulare que affècta non solamente ad la morfología nominale mais altrosí ad la verbale et altras paraulas. Non èst recommandàbile en neolatino, mais èst conveniènte conoscere-la.
4. 4. PRONOMES PERSONALES
PRONOMES | Tònicos | Àtonos | ||
Subjècto | Depòs de prepositione | Objècto Dirècto | Objècto Indirècto | |
1ª ps. sg. | èo | mi | me | me |
2ª ps. sg. | tu | ti | te | te |
3ª ps. sg. m. | ello/elle | lui/ello/elle | lo | le/lîe |
3ª ps. sg. f. | ella | lei/ella | la | le/lîe |
3ª ps. sg. n. | ello | ello | ||
3ª ps. sg. ref. | sí | se | se | |
1ª ps. pl. | nós, nosaltros· nosaltras f | nós, nosaltros· nosaltras f | nos | nos |
2ª ps. pl | vós, vosaltros· vosaltras f | vós, vosaltros· vosaltras f | vos | vos |
3ª ps. pl. m. | ellos | loro/ellos | los | les/loro (ved. nota) |
3ª ps. pl. f. | ellas | loro/ellas | las | les/loro (ved. nota) |
3ª ps. pl. ref. | sí | se | se | |
(Nota: Lo pronome loro non èst àtono) | ||||
Advèrbios pronominales: ne, hi. (ved. § 5.6 sopre hi èst/hi son /hi ha).
Los pronomes àtonos (sene loro) se unen ad lo vèrbo con uno tracto quando lo sèquen. La forma de cortesía èst la 2ª ps. pl.: vós.
4. 5. RELATIVOS
Los principales relativos neolatinos son: como, cujjo·cujja f, onde, ove, quale (lo quale·la quale∤quala f·los quales m pl·las quales∤qualas f. pl), quando, quanto, que, qui.
4. 6. ARTÍCULOS
Artículos definitos: lo m·la f·los m pl·las f. pl. Exsiste, altrosí, uno artículo singulare nèutro: lo
n. Las tres formas singulares haven la variante l’, que se pòte usare, optionalemente, ante vocale aut <h>.
Artículos indefinitos: uno m·una f·unos m pl·unas f. pl. Lo artículo uno have la variante un, que pòte usare-se, optionalemente, ante vocale aut <h> (en cuesta positione, uno èst regulare mais antico). En plus, exsisten los artículos plurales de los pl, de las f. pl, equivalèntes ad unos et unas, respectivamente.
Artículos partitivos: de lo m·de la f·de los m pl·de las f. pl (de plus los artículos definitos). En neolatino son facoltativos.
ARTÍCULOS | definitos | indefinitos | partitivos |
sg. m. | lo/l’ | uno/un | de lo/de l’ |
sg. f. | la/l’ | una | de la/de l’ |
sg. n. | lo/l’ | de lo/de l’ | |
pl. m. | los | unos, de los | de los |
pl. f. | las | unas, de las | de las |
ad | de | da | |
sg. m. | ad lo (/ad l’) / allo (all’) | de lo (/de l’) / dello (dell’) | da lo (/da l’) / dallo (dall’) |
sg. f. | ad la (/ad l’) / alla (all’) | de la (/de l’) / della (dell’) | da la (/da l’) / dalla (dall’) |
sg. n. | ad lo (/ad l’) / allo (all’) | de lo (/de l’) / dello (dell’) | da lo (/da l’) / dallo (dall’) |
pl. m. | ad los / allos | de los / dellos | da los / dallos |
pl. f. | ad las / allas | de las / dellas | da las / dallas |
Lo artículo se collòca ante lo substantivo, sequèndo lo uso majoritario en romance. Prepositiones articulatas:
En qualques romances exsisten altrosí altras prepositiones articulatas: per/por (por.) et en
(por. ita). En lo caso de en, la vocale de la prepositione cade.
4. 7. POSSESSIVOS
POSSESSIVOS | sg. | pl. | ||
PLENOS | m. | f. | m. | f. |
1ª ps. sg. | mèo | mèa | mèos | mèas |
2ª ps. sg. | too | toa | toos | toas |
3ª ps. sg. | soo | soa | soos | soas |
1ª ps. pl. | nòstro | nòstra | nòstros | nòstras |
2ª ps. pl. | vòstro | vòstra | vòstros | vòstras |
Hi son doas sèries de possessivos en neolatino: las formas plenas et las redoctas. Los possessivos plenos pòten funtionare de adjectivos et pronomes.
3ª ps. pl. | loro | loro / lora | loros | loros / loras |
soo | soa | soos | soas |
Ante los pronomes possessivos èst obligatòria la inclusione de lo artículo determinato correspondènte (ex: lo mèo, la toa, los soos, las nòstras, etc.). Cuesto non èst necessario ante los adjectivos possessivos, mais exsiste, optionalemente, la possibilitate de inclúdere lo artículo altrosí ante los adjectivos possessivos plenos.
Los possessivos redoctos solamente pòten funtionare de adjectivos, et se usan sèmpre sene artículos. So uso èst fòrse plus appropriato en lo registro poètico, specialmente las formas nò, nòs, vò, vòs, que son molto minoritarias en romance.
POSSESSIVOS | sg. | pl. | ||
REDOCTOS | m. | f. | m. | f. |
1ª ps. sg. | mo | ma | mos | mas |
2ª ps. sg. | to | ta | tos | tas |
3ª ps. sg. | so | sa | sos | sas |
1ª ps. pl. | nò | nòs | ||
2ª ps. pl. | vò | vòs | ||
3ª ps. pl. | so | sa | sos | sas |
4. 8. DEMOSTRATIVOS
Los demostrativos masculinos et femeninos pòten functionare de adjectivos et pronomes. Los nèutros solamente actúan como pronomes.
DEMOSTRATIVOS | ||||
m. | f. | n. (pron.) | ||
sg. | pl. | sg. | pl. | sg. |
cuesto/cueste | cuestos | cuesta | cuestas | cuesto, cuò |
cuesso/cuesse | cuessos | cuessa | cuessas | cuesso |
cuello/cuelle | cuellos | cuella | cuellas | cuello |
4. 9. INTERROGATIVOS
Los principales interrogativos neolatinos son: como, onde, ove, quale ≠la f, quando, quanto
=ta f, que, qui/quèn.
Èst possíbile accentuare gràficamente los interrogativos, et èst conveniènte specialemente quando pòta havere-hi ambiguitate.
4. 10. INDEFINITOS ET QUANTITATIVOS
Los principales indefinitos neolatinos son: assates, alcuno (=nos pl =na f. =nas f. pl), altro (=os
pl =ra f. =ras f. pl), bastante (=es pl =te/ta f. =tes/tas f. pl), cata, cata uno (=na f.), cèrto =ta f,
divèrsos (=sas f.), màis, menos, mesmo (=os pl. =ma f. =mas f. pl.), molto (=ta f.), necuno,
necuno (=na f.), necuna causa, necuna persona, pauco (=os pl. =ca f=cas f. pl.), òmne, plus, qualque, quanto (=os pl. =ta f. =tas f. pl.), se, tale (=les pl. ≠la f. ≠las f. pl.), tanto (=os pl. =ta f.
=tas f. pl.), toto (=os pl. =ta f. =tas f. pl.), tròppo (=os pl. =pa f. =pas f. pl.), uno (=os pl. =na f. =nas
f. pl.).
4. 11. NUMERALES
CARDINALES | ORDINALES | ||
0 | zèro | ||
1 | uno | 1º | primo |
2 | doos m | 2º | secondo |
3 | tres | 3º | tèrtso |
4 | quattro/quàttoro | 4º | quarto |
5 | cinque | 5º | quinto |
6 | sèxe, sèx | 6º | sèxto |
7 | sèpte | 7º | sèptimo |
8 | òcto | 8º | octavo |
9 | nòve | 9º | nono |
10 | dèce | 10º | dècimo |
11 | óndece | 11º | dècimo-primo / undècimo |
12 | dódece | 12º | dècimo-secondo / duodècimo |
13 | trédece | 13º | dècimo-tèrtso |
14 | quattórdece | 14º | dècimo-quarto |
15 | quíndece | 15º | dècimo-quinto |
16 | decesèx | 16º | dècimo-sèxto |
17 | decesèpte | 17º | dècimo-sèptimo |
18 | deceòcto | 18º | dècimo-octavo |
19 | decenòve | 19º | dècimo-nono |
20 | viente | 20º | vientèsimo / vigèsimo |
21 | viente-et-uno | 21º | vientèsimo ∤ vigèsimo-primo |
22 | viente-et-doos | 22º | vientèsimo ∤ vigèsimo-secondo |
23 | viente-et-tres | 23º | vientèsimo ∤ vigèsimo-tèrtso |
24 | viente-et-quattro | 24º | vientèsimo ∤ vigèsimo-quarto |
25 | viente-et-cinque | 25º | vientèsimo ∤ vigèsimo-quinto |
26 | viente-et-sèis | 26º | vientèsimo ∤ vigèsimo-sèxto |
27 | viente-et-sèpte | 27º | vientèsimo ∤ vigèsimo-sèptimo |
28 | viente-et-òcto | 28º | vientèsimo ∤ vigèsimo-octavo |
29 | viente-et-nòve | 29º | vientèsimo ∤ vigèsimo-nono |
30 | trenta | 30º | trentèsimo / trigèsimo |
40 | quaranta | 40º | quarantèsimo / quadragèsimo |
50 | cinquanta | 50º | cinquantèsimo / quinquagèsimo |
60 | sexanta | 60º | sexantèsimo / sexagèsimo |
70 | septanta | 70º | septantèsimo / septuagèsimo |
80 | octanta | 80º | octantèsimo / octogèsimo |
90 | novanta | 90º | novantèsimo / nonagèsimo |
100 | cènto | 100º | centèsimo |
101 | cènto uno | 101º | centèsimo primo |
200 | doos-cèntos | 200º | doos-centèsimo |
1 000 | mille | 1 000º | milèsimo |
1 001 | mille uno | 1 001º | milèsimo primo |
2 000 | doos-mille | 2 000º | doos-milèsimo |
1 000 000º | milionèsimo | ||
Se usan tractos (-) por unire las decenas et las unitates ad partire de lo 21: viente-et- uno, ..., novanta-et-nòve. Altrosí con las centenas et los milièros: doos-cèntos, ..., nòve- cèntos; doos-mille, ..., nòve-mille.
MULTIPLICATIVOS | FRACTIONARIOS | ||
x 2 | doplo | 1 / 2 | mèjjo |
x 3 | triplo | 1 / 3 | uno tèrtso |
x 4 | quàdruplo | 1 / 4 | uno quarto |
x 5 | quíntuplo | 1 / 5 | uno quinto |
x 6 | sèxtuplo | 1 / 6 | uno sèxto |
x 7 | sèptuplo | 1 / 7 | uno sèptimo |
x 8 | òctuplo | 1 / 8 | uno octavo |
x 9 | nónuplo | 1 / 9 | uno nono |
x 10 | dècuplo | 1 / 10 | uno dècimo |
x 100 | cèntuplo | 1 / 100 | uno centèsimo |
Lo resto de numerales multiplicativos se constrúen con lo correspondènte número cardinale sequito de veces plus (ex. óndece veces plus), et lo resto de fractionarios con lo correspondènte número ordinale sequito de parte aut fractione (ex. la dècimo-prima parte).
Qualques numerales cardinales haven formas femeninas: doas et los suos compòstos (viente-et-doas, trenta-et-doas, etc.) et doas -cèntas, tres-cèntas, etc.
Totos los numerales ordinales, multiplicativos et fractionarios haven formas femeninas, que se constrúen regularemente: primo =ma f, secondo =da f, tèrtso =sa f, doplo =la f, mèjjo =ja f, uno tèrtso · una tèrtsa f, etc. En los numerales compòstos, la forma femenina solamente se differèntia per la última vocale: dècimo-prima.
COLLECTIVOS | |
2 | pare, parecla |
3 | tèrna, trío |
10 | decena |
12 | dodecena |
100 | centena |
1 000 | miliario/millîario |
1 000 000 | milione/millîone |
5. MORFOLOGÍA VERBALE
5. 1. QUESTIONES GENERALES
5. 1. 1. FLEXIONE
Como en totos los romances, los vèrbos neolatinos se pòten flexionare secondo divèrsas personas (1ª, 2ª, 3ª), números (singulare, plurale), tèmpos (presente, futuro, etc.), aspèctos (perfectivo, imperfectivo, etc.) et mòdos (indicativo, subjunctivo, conditionale, imperativo).
Ecco, como exèmplo, la flexione de lo vèrbo cantare, onde se vede que qualques tèmpos, clamatos compòstos, besonnîan uno vèrbo auxiliare:
CANTARE | ||
TÈMPOS SÍMPLICES | TÈMPOS | COMPÒSTOS |
INFINITIVO | INFINITIVO PASSATO | |
cantare | havere | cantato |
GERUNDIO | GERUNDIO PASSATO | |
cantando | havèndo | cantato |
PARTICIP. PRES. | ||
cantante | ||
PARTICIP. PASS. | ||
cantato | ||
INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PASSATO PRÒXIMO | |
canto | habbio / hajjo / hao / hai 86 | cantato |
cantas | haves / has | cantato |
canta | have / ha | cantato |
cantamos | havemos / hemos | cantato |
cantates | havetes / hetes | cantato |
cantan | haven / havon / han | cantato |
PASS. IMPERF. | PASSATO ANTERIORE PRÒXIMO | |
cantava / cantavo | haveva / havevo | cantato |
cantavas | havevas | cantato |
cantava | haveva | cantato |
cantavamos | havevamos | cantato |
cantavates | havevates | cantato |
cantavan | havevan | cantato |
PASS. REMOTO | PASSATO ANTERIORE REMOTO | |
cantai | havei | cantato |
cantaste | haveste | cantato |
cantau | haveu | cantato |
cantammos | havemmos | cantato |
86 Ved. las explicationes de las variantes de lo vèrbo auxiliare en la conjugatione de havere.
cantastes | havestes | cantato |
cantaron | haveron | cantato |
FUTURO | FUTURO ANTERIORE | |
cantarao / cantarai | hav(e)rao / hav(e)rai | cantato |
cantaràs | hav(e)ràs | cantato |
cantarà | hav(e)rà | cantato |
cantaremos | hav(e)remos | cantato |
cantaretes | hav(e)retes | cantato |
cantaràn | hav(e)ràn | cantato |
SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PASSATO | |
cante | habbia / hajja | cantato |
cantes | habbias / hajjas | cantato |
cante | habbia / hajja | cantato |
cantemos | habbiamos / hajjamos | cantato |
cantetes | habbiates / hajjates | cantato |
canten | habbian / hajjan | cantato |
PASS. IMPERF. | PASSATO ANTERIORE | |
cantasse / cantasso | havesse / havesso | cantato |
cantasses | havesses | cantato |
cantasse | havesse | cantato |
cantàssemos | havéssemos | cantato |
cantàssetes | havéssetes | cantato |
cantassen | havessen | cantato |
CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | PASSATO I | |
cantaría / cantarío | hav(e)ría / hav(e)río | cantato |
cantarías | hav(e)rías | cantato |
cantaría | hav(e)ría | cantato |
cantariamos | hav(e)riamos | cantato |
cantariates | hav(e)riates | cantato |
cantarían | hav(e)rían | cantato |
PRESÈNTE II | PASSATO II | |
cantareva / cantarevo | hav(e)reva / hav(e)revo | cantato |
cantarevas | hav(e)revas | cantato |
cantareva | hav(e)reva | cantato |
cantarevamos | hav(e)revamos | cantato |
cantarevates | hav(e)revates | cantato |
cantarevan | hav(e)revan | cantato |
IMPERATIVO | ||
- | ||
canta | ||
cante | ||
cantemos | ||
cantate |
canten |
Lo participio de los tèmpos compòstos concòrda optionalemente en número et gènere. Ex:
La cantione la hao cantata / La cantione la hao cantato.
La concordantia de lo participio èst necessaria en la voce passiva. Ex: La cantione èst cantata per lo còro.
5. 1. 2. VÈRBOS AUXILIARES
Hi son doos vèrbos auxiliares en neolatino: havere et èssere/essere.
En los tèmpos compòstos èst possíbile fàcere la distintione traditionale entre havere et èssere: havere con los vèrbos transitivos et con los inergativos (intransitivos non inaccusativos); èssere con los vèrbos inaccusativos87. Ex: ha comentsato vs. èst nato; se èst lavato. Èst possíbile altrosí usare sèmpre lo auxiliare havere. Ex: ha comentsato, ha nato, se ha lavato.
Lo auxiliare èssere se usa necessariamente por formare la voce passiva. Ex: Elle èst amato per moltas personas. En la voce passiva hi son altrosí tèmpos compòstos: Elle èst essuto punito / Elle ha essuto punito.
Los vèrbos auxiliares, con lo pronome hi, haven funtione existentiale: hi èst sg. ·hi son pl. / hi ha inv.
5. 2. VÈRBOS REGULARES
2. 1. CONJUGATIONES
En lo romance neolatino hi son 4 conjugationes:
Prima conjugatione: -are (deriva de la conj. 1ª latina). Ex. cantare.
Seconda conjugatione: -ere [-'eɾe] (< conj. 2ª lat.). Ex. temere.
Tèrtsa conjugatione: -ere [-eɾe] (< conj. 3ª lat.). Haven infinitivos proparoxítonos (ved. § 3.2.5 Accentuatione). Ex. véndere.
Alternativamente, los vèrbos de cueste gruppo pòten essere tractatos como los de la conjugatione 2ª. Ex. véndere → vendere 88. En cueste casso, besonnîa evitare (per coherèntia con la cerca de regularitate) las irregularitates de lo paradigma traditionale de la conjugatione 2ª (ved. plus en basso). Ex: venda, non *vendza.89
Quarta conjugatione: –ire (< conj. 4ª lat.). Ex. partire.
87 Cuesta distintione non èst sèmpre coincidènte en las lenguas que usan los doos auxiliares en los tèmpos compòstos.
88 Ja en latino, qualques vèrbos potevan essere flexionatos secondo cuestas doas conjugationes. Ex. ŎLĒRE / ŎLĔRE.
89 Non obstante, cuestas formas pòten exsístere en romance: *VENDEO > Rum. vânz vs. VENDO > Neo. vendo.
2. 2. MODÈLLOS DE LAS CONJUGATIONES
En las tabèllas que presèntan la conjugatione verbale, se usan las sequèntes marcas de colores:
Irregularitates que se vòlen exemplificare. En cuesta prima tabèlla, son las “irregularitates regulares” pròprias de las conjugationes. En las tabèllas de altros vèrbos (plus en basso) apparen en blavo.
Altras irregularitates, exemplificatas con altros vèrbos (Ved. § 5.4.1 Alterationes vocàlicas).
Índice de alternantias verbales Índice de vèrbos irregulares
CONJ. REG. | CONJ. REG. | CONJ. REG. | CONJ. REG. | |
1ª | 2ª | 3ª | 4ª | |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | |
cant-a-re | tem-e-re 90 | v | énd-e-re | part-i-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | |
cant-a-ndo | tem-è-ndo 91 | vend-è-ndo | part-i-ndo 92 | |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | |
cant-a-nte | tem-è-nte | vend-è-nte | part-i-nte | |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | |
cant-a-to | tem-u-to | vend-u-to | part-i-to | |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | |
cant-o | tem-o | vend-o | part-o | |
cant-a-s | tem-e-s | vend-e-s | part-e-s | |
cant-a | tem-e | vend-e | part-e | |
cant-a-mos | tem-e-mos | v | énd-e-mos93 | part-i-mos |
cant-a-tes | tem-e-tes | v | énd-e-tes | part-i-tes |
cant-a-n | tem-e-n/-o-94 | vend-e-n/-o-95 | part-e-n/-o- | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | |
cant-a-va/-vo 96 | tem-e-va/-vo | vend-e-va/-vo | part-i-va/-vo | |
cant-a-va-s | tem-e-va-s | vend-e-va-s | part-i-va-s | |
cant-a-va | tem-e-va | vend-e-va | part-i-va | |
cant-a-va-mos | tem-e-va-mos | vend-e-va-mos | part-i-va-mos | |
cant-a-va-tes | tem-e-va-tes | vend-e-va-tes | part-i-va-tes | |
90 Ved. lo significato de lo solineato en 2. 2.
91 Ved. lo significato de lo remarcato en 2. 2.
92 Sopre la forma de lo gerundio et lo participio presènte en la conj. 4ª, ved. § 5.4.1.
93 Sopre la accentuatione, ved. § 5.4.3.
94 En la conjugatione 2ª, la terminatione heredetata de lo latino èst -en.
95 En la conjugatione 3ª, la terminatione heredetata de lo latino èst -on.
96 Sopre la variatione –va / -vo de lo imperfècto de indicativo, ved. § 5.4.3.
cant-a-va-n | tem-e-va-n | v | end-e-va-n | part-i-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | |||
cant-a-i | tem-e-i | v | end-e-i | part- | -i/part- | |
cant-a-ste | tem-e-ste | v | end-e-ste | part-i-ste | ||
cant-a-u | tem-e-u | v | end-e-u | part-i-u | ||
cant-a-mmos | tem-e-mmos | v | end-e-mmos | part-i-mmos | ||
cant-a-stes | tem-e-stes | v | end-e-stes | part-i-stes | ||
cant-a-ron | tem-e-ron | v | end-e-ron | part-i-ron | ||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO | |||
cant-a-ra-o / -i 97 | tem-e-ra-o / -i | v | end-e-ra-o / -i | part-i-ra-o / -i | ||
cant-a-rà-s | tem-e-rà-s | v | end-e-rà-s | part-i-rà-s | ||
cant-a-rà | tem-e-rà | v | end-e-rà | part-i-rà | ||
cant-a-re-mos | tem-e-re-mos | v | end-e-re-mos | part-i-re-mos | ||
cant-a-re-tes | tem-e-re-tes | v | end-e-re-tes | part-i-re-tes | ||
cant-a-rà-n | tem-e-rà-n | v | end-e-rà-n | part-i-rà-n | ||
í í
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
cant-e | tem-a | v | end-a | part-a | |
cant-e-s | tem-a-s | v | end-a-s | part-a-s | |
cant-e | tem-a | v | end-a | part-a | |
cant-e-mos | tem-a-mos | v | end-a-mos | part-a-mos | |
cant-e-tes | tem-a-tes | v | end-a-tes | part-a-tes | |
cant-e-n | tem-a-n | v | end-a-n | part-a-n | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
cant-a-sse/-sso 98 | tem-e-sse/-sso | v | end-e-sse/-sso | part-i-sse/-sso | |
cant-a-sse-s | tem-e-sse-s | v | end-e-sse-s | part-i-sse-s | |
cant-a-sse | tem-e-sse | v | end-e-sse | part-i-sse | |
cant-à-sse-mos | tem-é-sse-mos | v | end-é-sse-mos | part- | -sse-mos |
cant-à-sse-tes | tem-é-sse-tes | v | end-é-sse-tes | part- | -sse-tes |
cant-a-sse-n | tem-e-sse-n | v | end-e-sse-n | part-i-sse-n | |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||
cant-a-ría/-río 99 | tem-e-ría/-río | v | end-e-ría/-río | part-i-ría/-río | |
cant-a-ría-s | tem-e-ría-s | v | end-e-ría-s | part-i-ría-s | |
cant-a-ría | tem-e-ría | v | end-e-ría | part-i-ría | |
cant-a-ria-mos | tem-e-ria-mos | v | end-e-ria-mos | part-i-ria-mos | |
cant-a-ria-tes | tem-e-ria-tes | v | end-e-ria-tes | part-i-ria-tes | |
cant-a-ría-n | tem-e-ría-n | v | end-e-ría-n | part-i-ría-n | |
PRESÈNTE II 100 | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||
í í
97 Sopre la variatione –ra-o / -ra-i de lo futuro de indicativo, ved. § 5.4.3.
98 Sopre la variatione –sse / -sso de lo imperfècto de subjunctivo, ved. § 5.4.3.
99 Sopre la variatione –ría / -ría de lo presènte I de conditionale, ved. § 5.4.3.
100 Sopre la variatione conditionale I / conditionale II, ved. § 5.4.3.
cant-a-reva/-o | tem-e-reva/-o | v | end-e-reva/-o | part-i-reva/-o | ||||
cant-a-reva-s | tem-e-reva-s | v | end-e-reva-s | part-i-reva-s | ||||
cant-a-reva | tem-e-reva | v | end-e-reva | part-i-reva | ||||
cant-a-reva-mos | tem-e-reva-mos | v | end-e-reva-mos | part-i-reva-mos | ||||
cant-a-reva-tes | tem-e-reva-tes | v | end-e-reva-tes | part-i-reva-tes | ||||
cant-a-reva-n | tem-e-reva-n | v | end-e-reva-n | part-i-reva-n | ||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||||
- | - | - | - | |||||
cant-a | tem-e | v | end-e | part-i | ||||
cant- | e | tem-a | v | end-a | part-a | |||
cant- | e-mos | tem-a | -mos | v | end-a | -mos | part-a | -mos |
cant-a-te | tem-e-te | v | énd-e-te | part-i-te | ||||
cant- | e-n | tem-a | -n | v | end-a | -n | part-a | -n |
5. 4. MORFÈMAS VERBALES
4. 1. VOCALE TEMÀTICA
Secondo la conjugatione de lo vèrbo, la vocale temàtica èst:
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. |
-a- | -e- | -e- | -i- |
Ex. cant-a-re, tem-e-re, vénd-e-re, part-i-re.
La vocale temàtica cambia en cuestos casos:
gerundio (-ndo) et participio presènte (-nte, en masculino sg.) en las conjugationes 2ª et 3ª:
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. | |
vocale temàtica | -a- | -e- | -e- | -i- |
vocale temàtica + -ndo | -a-ndo | -è-ndo | -è-ndo | -i-ndo |
vocale temàtica + -nte | -a-nte | -è-nte | -è-nte | -i-nte |
Ex. tem-è-ndo, tem-è-nte; vend-è-ndo, vend-è-nte.
Nota: La conj. 4ª presentava la sequèntia –IE- en latino (PART-I-ENDO, PART-I-ENTEM), que en romance non continúa et èst substituita per –a- (como la conj. 1ª: Fra. partant), per –è- (como la conj. 2ª: Ita. partendo, Cas. partiendo, con [ɛ] > [je]) aut per –i- (plus regulare: Por. partindo, Cat. partint, Rum. venind) (ved. Lausberg 1966: § 816-821). Non obstante, en romance (et neolatino) qualques adjectivos aut substantivos prestatos de participios presèntes latinos (aut derivatos de elles) han –iè- (oriènte, consciènte, scièntia, etc.).
participio passato de la conjugatione 2ª:
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. | |
vocale temàtica | -a- | -e- | -e- | -i- |
vocale temàtica + -to | -a-to | -u-to | -u-to | -i-to |
Ex. tem-u-to, vend-u-to.
1ª sg. presènte de indicativo. Altrosí en la 2ª et 3ª sg. et 3ª pl. de la 3ª conjugatione. Optionalemente, la 3ª pl. de la 2ª conjugatione.
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. | |
vocale temàtica | -a- | -e- | -e- | -i- |
voc. tem. 1ª sg. | -o | -o | -o | -o |
voc. tem. 2ª sg. | -a- | -e- | -e- | -e- |
voc. tem. 3ª sg. | -a- | -e- | -e- | -e- |
voc. tem. 3ª pl. | -a- | -e/o- | -e/o- | -e/o- |
Qualques exèmplos: cant-o, part-e-s, part-e, tem-e-n / tem-o-n, vend-e-n /
vend-o-n.
presènte de subjunctivo (en totas las personas):
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. | |
Vocale temàtica | -a- | -e- | -e- | -i- |
Pres. subjunt. | -e- | -a- | -a- | -a- |
Qualques exèmplos: cant-e, tem-a-s, vend-a, part-a-mos.
3ª sg., 1ª et 3ª pl. en lo imperativo.
v.t. + im. + p/n | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
1ª conj. | -a | -e | -e-mos | -a-te | -e-n |
2ª conj. | -e | -a | -a-mos | -e-te | -a-n |
3ª conj. | -e | -a | -a-mos | -e-te | -a-n |
4ª conj. | -i | -a | -a-mos | -i-te | -a-n |
4. 2. PERSONA, NÚMERO
Hi ha tres sèries de morfèmas verbales de persona et número, dependèndo de los tèmpos:
Indicativo: presènte, passato imperfècto, futuro; Subjunctivo: presènte, passato imperfècto; Conditionale.
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
- ,-o, -i | -s | -(t) | -mos | -tes | -n(t) |
Ex. (pres. subj. de cantar): cant-e- , cant-e-s, cant-e-(t), cant-e-mos, cant-e- tes, cant-e-n(t).
La –t finale de las tèrtsas personas èst optionale. En la pronuntiatione, la -/t/ de la 3ª sg. se assimila ad una consonante sequènte. Ex. Maria cantat bène. [Ma'ɾia 'kantab 'bɛne]
La 1ª sg. have uno morfèma de persona et número divèrso de lo de la 3ª sg. (sene –t) en cuestos casos:
o –o en lo presènte de indicativo, en lo lòco de la vocale temàtica. Ex: cant-o (1ª sg.) vs. cant-a (3ª sg.).
-o (optionale) en los passatos imperfèctos de indicativo et de subjunctivo et en lo conditionale, en lo lòco de la última vocale de lo morfèma temporale. Ex:
cant-a-va/vo (1ª sg.) vs. cant-a-va (3ª sg.);
cant-a-sse/sso (1ª sg.) vs. cant-a-sse (3ª sg.);
cant-a-ría/río (1ª sg.) vs. cant-a-ría (3ª sg.).
–o/-i en lo futuro. Ex: cant-a-ra-o/cant-a-ra-i (1ª sg.) vs. cant-a-rà (3ª sg.).
Passato remoto. Cueste tèmpo presènta los sequèntes morfèmas verbales de persona et número:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
- | - | - | -mos | -tes | -n |
Ex. cant-a-i (1ª sg.), cant-a-ste (2ª sg.), cant-a-u (3ª sg.), cant-a-m-mos, cant- a-s-tes, cant-a-ro-n.
Imperativo. Cueste tèmpo presènta la tèrtsa sèrie de morfèmas verbales de persona et número:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
- | - | -mos | -te | -n |
Ex. cant-a (2ª sg.), cant-e (3ª sg.), cant-e-mos, cant-a-te, cant-e-n.
La vocale temàtica cambia en la 3ª sg. et en la 1ª et 3ª pl., como ja se ha visto addèsso.
4. 3. TÈMPO, ASPÈCTO, MÒDO
Infinitivo:
1ª conj. | 2ª conj. | 3ª conj. | 4ª conj. |
-re | -re | -re | -re |
-r | -r | -r | -r |
La forma sene –e de lo infinitivo pòte usare-se ante pronomes enclíticos. Ex.
cantare-la aut cantar-la, enviare-me-la aut enviar-me-la.
La variante lònga èst prefferíbile per que èst plus regulare morfològicamente et plus englobante (en siciliano se consèrva la vocale: ricurdarisi, allegrarisi, lavarisi, etc.). La forma brève pòte considerare-se en neolatino, fòrse, una variante colloquiale.
Gerundio: -ndo. Ex. cantando. Ante cuesto morfèma, la vocale temàtica cambia en la 2ª et la 3ª conjugatione, como ja se ha visto addèsso.
Participios presènte: -nte (m sg.), -nte / -nta (f. sg.), -ntes (m pl.), -ntes / -ntas (f. pl.). Ex. cantante. Ante cuestos morfèmas, la vocale temàtica cambia en la 2ª et 3ª conjugatione, como ja se ha visto addèsso.
Nota: Lo participio presènte en romance èst, pròpriamente, uno prèsteto de lo latino (ved. Lausberg 1966: § 813-814).
Participios passatos: -to (m sg.), -ta (f. sg.), -tos (m pl.), -tas (f. pl.). Ex. cantato. Ante cuestos morfèmas, la vocale temàtica cambia en la 2ª conjugatione, como ja se ha visto addèsso.
Presènte de indicativo. Lo morfèma èst nullo101:
La vocale temàtica cambia en qualques casos, como ja se ha visto addèsso. Lo accènto cade sopre lo radicale en las personas 1ª et 2ª pl. de la conj. 3ª. Ex. véndemos, véndetes (vs. 2ª tememos, temetes).
La accentuatione originale proparoxítona se consèrva en rumèno (vindem, vindeţi) et varietates lombardas et, partialemente, en los vèrbos fàcere et dícere en castellano antico (feches), francese (faites, dites), italiano (fate, dite). (Lausberg 1966: § 879).
Passato imperfècto:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
-va- | -va- | -va- | -va- | -va- | -va- |
Ex. part-i-va (1ª sg.), part-i-va-s, part-i-va (3ª sg.), part-i-va-mos, part-i-va- tes, part-i-va-n.
La 1ª ps. sg. de lo passato imperfècto de indicativo (como altrosí de lo passato imperfècto de subjunctivo et de lo conditionale) herédita, de lo latino, una desinèntia coincidènte con la de la 3ª ps. sg. Por distínguere una forma de la altra, se pòte substituire la vocale de lo morfèma temporale per la desinèntia de la 1ª ps. sg. de lo presènte de indicativo (como en italiano et occitano).
Ex. part-i-va/vo (1ª sg.) vs. part-i-va (3ª sg.)
101 Non obstante, en la conj. 4ª incoativa (ved. 5.5.5.) quattro personas han lo morfèma –isc-. Ex. fin-isc-o, fin-isc- e-s, fin-isc-e, fin-i-mos, fin-i-tes, fin-isc-e-n / fin-isc-o-n.
Passato remoto:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
-i- | -ste- | -u- | -m- | -s- | -ro- |
Ex. cant-a-i, cant-a-ste, cant-a-u, cant-a-m-mos, cant-a-s-tes, cant-a-ro-n.
Presènta unos morfèmas de persona et número particulares, com ja se ha visto.
Futuro:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
-ra- | -rà- | -rà- | -re- | -re- | -rà- |
Ex. cant-a-ra-o/-i, cant-a-rà-s, cant-a-rà, cant-a-re-mos, cant-a-re-tes, cant- a-rà-n.
Lo futuro romance se forma con lo infinitivo + lo presènte de lo vèrbo havere, que have doas variantes, una complèta et una redocta: habbio/hao, haves/has, haves/ha, etc. En lo futuro, se usa la variante brève: cantare + hao > cantarao; etc. En plus, en la 1ª persona sg. exsiste la variante cantare + hai > cantarai. Cuesta variante èst majoritaria en romance, mais pòte essere confusa por los italianòfonos, ja que en italiano canterai èst la 2ª persona.
Presènte de subjunctivo. Lo morfèma èst nullo.102 Cambia la vocale temàtica, como ja se ha visto addèsso.
Passato imperfècto de subjunctivo.
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
-sse- | -sse- | -sse- | -sse- | -sse- | -sse- |
Ex: cant-à-sse (1ª ps.), cant-à-sse-s, cant-à-sse (3ª ps.), cant-à-sse-mos, cant- à-sse-tes, cant-à-sse-n.
En 1ª et 2ª pl., la vocale temàtica have uno accènto gràfico.
La 1ª ps. sg. de lo passato imperfècto de subjunctivo (como altrosí de lo passato imperfècto de indicativo et lo conditionale) herédita, de lo latino, una desinèntia coincidènte con la de 3ª ps. sg. Por distínguere una forma de la altra, se pòte substituire la vocale de lo morfèma temporale per la desinèntia de la 1ª ps. sg. de lo presènte de indicativo (como en occitano).
Ex. part-i-sse/sso (1ª sg.) vs. part-i-sse (3ª sg.)
Conditionale. Presènta dos formas:
1ª sg. | 2ª sg. | 3ª sg. | 1ª pl. | 2ª pl. | 3ª pl. |
-ría- | -ría- | -ría- | -ria- | -ria- | -ría- |
102 Non obstante, en la conj. 4ª incoativa (ved. 5.5.5.) quattro personas han lo morfèma –isc-. Ex. fin-isc-a (1ª ps.),
fin-isc-a-s, fin-isc-a (3ª ps.), fin-a-mos, fin-a-tes, fin-isc-a-n.
-reva- | -reva- | -reva- | -reva- | -reva- | -reva- |
Ex. conditionale I: cant-a-ría (1ª sg.), cant-a-ría-s, cant-a-ría (3ª sg.), cant-a- ria-mos, cant-a-ria-tes, cant-a-ría-n.
Ex. conditionale II: cant-a-reva (1ª sg.), cant-a-reva-s, cant-a-reva (3ª sg.), cant- a-reva-mos, cant-a-reva-tes, cant-a-reva-n.
En sg. et 3ª pl. de lo conditionale I, la vocale temàtica have uno accènto gràfico.
Lo conditionale II, con –ev-, proveninte de lo infinitivo + lo passato imperfècto de lo vèrbo havere (ex. cantareva < cantare + haveva) have uno uso limitato en romance, mais pòte usare-se en neolatino en uno registro culto.
La 1ª ps. sg. de los doos tipos de conditionale (como altrosí de los passatos imperfèctos de indicativo et subjunctivo) herédita, de lo latino, una desinèntia coincidènte con la de 3ª ps. sg. Por distínguere una forma de la altra, se pòte substituire la vocale de lo morfèma temporale per la desinèntia de la 1ª ps. sg. de lo presènte de indicativo (como en occitano).
Ex. conditionale I: part-i-ría/río (1ª sg.) vs. part-i-ría (3ª sg.).
Ex. conditionale II: part-i-reva/revo (1ª sg.) vs. part-i-reva (3ª sg.).
Imperativo. Lo morfèma èst nullo.103
Presènta cambio de vocale temàtica en qualques personas, et morfèmas de número et persona particulares, como ja se ha visto.
Lo accènto cade sopre lo radicale en la persona 2ª pl. de la conj. 3ª. Ex. vénd-e-te (vs. tem-e-te).
5. ALTERANANTIAS
Como la flexione verbale de totas las varietates romànicas, la de lo neolatino presènta alternantias como las sequèntes: jocamos vs. jochemos (alternantia gràfica); jocare vs. jòca (sonòra et gràfica).
Qualques alternantias son irregulares et qualques son regulares:
Las alternantias irregulares son imprevisíbiles; cuesto èst, besonnîa sapere quales vèrbos son affectatos per ellas. Exèmplos:
o En lo vèrbo jocare, la vocale o èst, fonològicamente, apèrta: /ɔ/. Como en positione àtona, la vocale o èst en neolatino sèmpre clausa, la flexione presènta alternantias como jocare (con [o] clausa) vs. jòca (con [ɔ] apèrta).
103 Non obtante, en la conj. 4ª incoativa (ved. 5.5.5.) tres personas han lo morfèma –isc-. Ex. fin-isc-i (2ª ps. sg.),
fin-isc-a, fin-a-mos, fin-i-te, fin-isc-a-n.
Èst possíbile la síncopa (caduta) vocàlica en lo vèrbo potere (potrà ) mais non en amare (*amrà ). Cuesta alternantia pòte essere evitata conservando la vocale (poterà, como amarà).
Las alternantias regulares son lo resultato de cambios ortogràficos et sonòros regulares, previsíbiles. Exèmplos:
Lo sòno [k] se escrive <c> ante a, o, u mais <ch> ante e, i ; donque, la flexione presènta la alternantia jocamos vs. jochemos.
De altra parte, qualques alternantias son inevitàbiles, qualques són evitàbiles et qualques son optionales:
Las alternantias evitàbiles son altrosí regulares. Ex. initiamos [ini'ʦjamos] vs. initsían
[ini'ʦian] aut initian [i'niʦian] (con lo accènto sonòro sopre la síllaba anteriore). Cf.
Cat. inicien vs. Cas. inician. Vènen marcatas en galbeno.
Las alternantias inevitàbiles son, majoritariamente, regulares. Ex. jocamos vs. jochemos. Solamente una èst irregulare. Ex. jocare vs. jòca. Vènen marcatas en rosso en las sequèntes sectiones.
Las alternantias irregulares son, majoritariamente, optionales en neolatino. Cuesto èst possíbile per que en romance exsiste una variante regulare aut regularizzata (sene alternantia) aut, quanto menos, una tendèntia regularizzante. Exèmplos:
Sene síncopa vocàlica. Ex: potere vs. potrà (forma irregulare con síncopa, cuesto èst, con caduta de e) aut poterà (forma traditionale regulare, sene síncopa). Cf. Por. poderá (vs. Cas. podrá, Cat. podrà, Fra. pourra, Ita. potrà ).
Regularizzatione consonàntica (sonòra) en lo radicale. Ex: véncere [-ʧ-] vs. venco [-k-] (forma irregulare de lo paradigma traditionale, conservata en italiano) aut vencîo [-ʧ-] (forma regularizzata, cf. Por. Cat. venço).
Regularizzatione de participios. Ex: offerire vs. offèrto (forma traditionale irregulare, conservata en italiano) aut offerito (forma regularizzata presènte, per exèmplo, en Cat. oferit).
Uno mesmo vèrbo pòte presentare múltiples irregularitates, como se ha visto en los exèmplos de jocare.
5. 5. 1. ALTERNANTIAS ACCENTUALES
La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes accentuales. Qualques son evitàbiles (cambiando lo vèrbo de conjugatione) et qualques son optionales.
Fixamènto accentuale (evitàbile). Mentre en altras conjugationes hi ha uno desplattsamènto accentuale (per exèmplo, en la conj. 2ª: teme, tememos), en la conj. 3ª. lo accènto sonòro non se desplattsa: vende, véndemos. Cuesta manca de sistematicitate con las altras conjugationes (non èst pròpriamente una irregularitate) affècta lo infinitivo (véndere), la 1ª et 2ª ps. pl. de lo presènte de indicativo (véndemos, véndetes) et la 2ª ps. pl. de lo imperativo (véndete).
En plus, en cuesta conjugatione lo accènto gràfico de lo infinitivo non èst necessario
en la flexione de lo vèrbo, exceptuando en lo presènte de indicativo (1ª et 2ª pl.) et imperativo (2ª pl.), ja mentionatos.
Las alterationes per fixamènto accentuale, pròprias de la conjugatione traditionale, son evitàbiles conjugando lo vèrbo secondo la conj. 2ª. Ex. debàttere (3ª) →
debattere (2ª).
Avantsamènto accentuale (optionale). En lo paradigma traditionale de qualques vèrbos, lo accènto tònico se avantsa una síllaba en las formas rizotònicas (formas accentuatas en lo radicale)104:
o ´_(→´ ).
Ex. ordenare: ordena / órdena (lo vèrbo èst uno derivato de orden). Altrosí: terminare. La forma con avantsamènto accentuale besonnîa uno accènto gràfico. En qualques casos, lo accènto avantsato recade sopre una vocale apèrta (vede Apertura vocàlica optionale, plus en basso): nominare: nomina / nòmina (cf. ita. nomina). Altrosí: necessitare, pectenare, etc.
Ex. cambiare: cambía / cambia (lo vèrbo èst uno derivato de cambio). Altrosí: studiare, variare; continuare, etc. La forma con avantsamènto accentuale non besonnîa uno accènto gràfico en neolatino, per que ja non èst proparoxítona (hi ha diptòngo). (vede Alterationes vocàlicas gràficas, plus en basso).
Nota: Los vèrbos finitos con –ti- presèntan, en la variante sene avantsamènto accentuale, la alteratione t→ts (vede Alterationes consonànticas gràficas, plus en basso). Ex. initiare: initsía / initia Altrosí: engratiare, pronuntiare.
5. 5. 2. ALTERATIONES VOCÀLICAS
La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes vocàlicas. Qualques son evitàbiles (introducèndo una irregularitate accentuale aut cambiando lo vèrbo de conjugatione), qualques son inevitàbiles et qualques son optionales.
104 Son rizotònicas qualques personas (1ª, 2ª, 3ª sg. et 3ª pl.) de los presèntes de indicativo et de subjunctivo, et qualques personas de lo imperativo (2ª, 3ª sg. et 3ª pl.). En plus, en la conj. 3ª son altrosí rizotònicas las altras personas de lo presènte de indicativo (1ª et 2ª pl.) et la 2ª pl. de lo imperativo, en plus de lo infinitivo.
Por sapere los tèmpos et personas affectatas per cuestas alterationes, consultate los modèllos de flexione attravèrso de los hiperligàmenes.
Alterationes vocàlicas gràficas (evitàbiles): Los radicales finitos per –i (cambi-a-re) aut –u (continu-a-re) besonnîan uno accènto gràfico por marcare lo hiato en las formas rizotònicas (accentuatas en lo radicale) accentuatas sopre la i aut u:
Cueste accènto gràfico èst evitàbile avantsando lo accento sonòro. Vede altrosí Avantsamènto accentuale (optionale), plus en alto. Non obstante, cuesto non èst possíbile en vèrbos sene síllaba anteriore, como fluire: flúo.
Clausura vocàlica ([ɛ, ɔ] > [e, o]) en las formas non rizotònicas (non accentuatas en lo radicale) de la conj. 3ª (evitàbile). Ex. repètere: repète mais repeteva. En pus, lo accènto gràfico non èst necessario en cuestas formas.
Cuestas clausuras vocàlicas son evitàbiles conjugando lo vèrbo secondo lo modèllo 2ª. Ex. repètere (3ª) → repetere, repeteva (2ª). Non obstante, en cuesto caso, sí besonnîa la apertura vocàlica en qualques formas: repèto (vede ad continuatione).
Apertura vocàlica (pròpriamente, conservatione de la apertura) en las formas rizotònicas en qualques vèrbos de las conjugationes 1ª, 2ª et 4ª)105. En cuestas
formas, lo accènto gràfico apèrto èst necessario.
e→è. Ex. sentire: sentimos mais sènto (cf. Ita. s[ɛ]nto). Altrosí: pensare, tenere, venire, etc. En vèrbos hereditarios, lo latino presentava generalemente una Ĕ tònica en las formas rizotònicas.
o→ò. Ex. morire: morimos mais mòro (cf. Cat. m[ɔ]ro). Altrosí: jorcare, dolere, dormire, etc. En vèrbos hereditarios (et qualques prestatos), lo latino
presentava generalemente una Ŏ tònica en las formas rizotònicas.
Vede altrosí Clausura vocàlica, plus en alto.
Apertura vocàlica (pròpriamente, conservatione de la apertura) en vèrbos que presèntan avantsamènto accentuale optionale (vede plus en alto):
(e→è). Ex. terminare: termina / tèrmina (cf. Ita. t[ɛ]rmina). Altrosí: pectenare, telefonare, etc..
(o→ò). Ex. nominare: nomina / nòmina (cf. Ita. n[ɔ]mina). Altrosí: occupare, collocare.
Síncopa vocàlica (optionale): Cade la vocale temàtica en los tèmpos futuro et conditionale. Como resultato, se crèa uno gruppo consonàntico: andaràs > andràs.
105 En la conj. 3ª, son altrosí rizotònicas la 1ª et 2ª ps. pl. de lo presènte de indicativo et la 2ª ps. pl. de lo imperativo, en plus de lo infinitivo.
CVC(→CC). Ex. andare, devere, bévere, audire, etc.
5. 3. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (1)
La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes consonànticas. Una èst evitàbile (introducèndo una irregularitate accentuale), qualques son inevitàbiles (mais regulares) et qualques son optionales. Son optionales las irregularitates pròprias de lo paradigma traditionale, ja que en romance exsiste altrosí uno paradigma regularizzato.
Por sapere los tèmpos et personas affectatas per cuestas irregularitates, consultate los modèllos de flexione attravèrso de los hiperligàmenes.
Alterationes gràficas: Lo sòno se mantène mais la soa grafía varía dependèndo de la vocale sequènte.
Sòno [ʦ]. La soa grafía varía ante a, e, o, u vs. i.
Lo cambio gràfico èst evitàbile si lo vèrbo permette avantsare lo accènto:
initia (ved. Avantsamènto accentuale, plus en alto).
Sòno [k]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.
ca→che. Vèrbos terminatos en –care. Ex. cercare: cerche (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: pacare, mancare, pescare, seccare, etc.
che→ca. Vèrbos terminatos en –chere. Sene exèmplos en lo Dictionario Essentiale Neolatino.
chi→ca. Vèrbos terminatos en –chire. Sene exèmplos.
Sòno [g]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.
ga→ghe. Vèrbos terminatos en –gare. Ex. legare: leghe (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: castigare, conjugare, rogare.
ghe→ga. Vèrbos terminatos en –ghere. Sene exèmplos.
ghi→ga. Vèrbos terminatos en –ghire. Sene exèmplos.
Sòno [ʧ]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.
Nota: En plus de la forma regulare, exsiste una forma irregulare en lo paradigma traditionale de cuestos vèrbos, con geminatione pòs de vocale en la conj. 2ª: placcîa (< Lat. PLACĔAM)106; et con non palatalizzatione en la 3ª
106 Altrosí qualques vèrbos de la conjugatione 2ªII que presentavan una -Ĭ- en latino (como FACĬO, de FACĔRE).
venca (< Lat. VINCAM). Ved. Geminatione sene iòd et Non palatalizzatione plus en basso.
marcîa (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: scire.
Nota: Pòs de vocale (per exèmplo, glocire), en plus de la forma regulare, exsiste una forma irregulare en lo paradigma traditionale de cuestos vèrbos, con geminatione (gloccîa). Ved. Geminatione sene iòd, plus en basso.
Sòno [ʤ]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.
gîa→ge. Vèrbos terminatos en –gîare. Ex. arrangîare: arrange (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: viaggîare.
ge→gîa. Vèrbos terminatos en –gere. Ex. convèrgere: convèrgîa (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: dirígere, júngere, lègere, níngere, péngere, tràgere.
Nota: Lo paradigma traditionale presènta una irregularitate sonòra: non palatalizzatione en la conjugatione 3ª: convèrga (Ita. converga < Lat. tardo CONVĔRGAM). Ved. Non palatalizzatione plus en basso.
Nota: Lo paradigma traditionale presènta una irregularitate sonòra: geminatione pòs vocale en la conj. 4ª: ruggîa (< Lat. RUGĬAM). Ved. Geminatione sene iòd plus en basso.
Non palatalizzatione (optionale). En lo paradigma traditionale de la conj. 3ª, la última consonante de lo radicale se consèrva sene palatalizzare en qualques formas, creando alternantias como venca vs. véncere, que malgrado havere la mesma grafía
<c> sònan [k] et [ʧ] respectivamente. La variatione se explica como consequèntia de la evolutione divergènte de la consonante dependèndo de la vocale sequènte (a, o, u aut e, i ). Lo paradigma regularizzato ha eliminato cuesta alternantia.
VĬNCĔRE véncere
VĬNCO venco (Ita. vinco) VĬNCAM venca (Ita. vinca) CĬNGĔRE céngere
cén
CĬNGO cengo (Ita. cingo)
CĬNGAM
a (Por. cinja)
gî
cen
cenga (Ita. cinga)
Presènte de sub.
o (Por. cinjo)
gî
cen
Presènte de ind.
gere
Infinitivo
a (Por., Cat. vença)
cî
ven
Presènte de sub.
vencîo (Por., Cat. venço)
Presènte de ind.
véncere
Infinitivo
Conj. 3ª
NEOLATINO
Paradigma regularizzato
[ʧ], [ʤ]
NEOLATINO
Paradigma traditionale
[ʧ / k], [ʤ / g]
LATINO
[k], [g]
ce→cîa(/ca). Ex. véncere: venca (< Lat. VĬNCAM). Altrosí: dúcere. Altrosí pòs s: créscere, nàscere, etc.
ge→gîa(/ga). Ex. lègere: lèga (< Lat. LEGAM). Altrosí: dirígere.
107 Lat. marcēre.
108 Lat. vul. fugire, mais Lat. fugĕre.
5. 5. 4. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (2): PER IÒD
Qualques alterationes consonànticas se deven ad una iòd proveniènte de una Ĭ aut Ĕ prevocàlicas latinas. Succède en vèrbos heredetatos (et qualques prestatos, derivatos de elles) de las conjugationes neolatinas 2ª, 3ª (exceptionalemente) et 4ª, correspondèntes ad las latinas 2ª (como PLACĒRE: PLĂCĔO), 3ª en –IO (clamata altrosí 3ª “mixta” aut 5ª; como CAPĔRE: CĂPĬO) et 4ª (como GLOCĪRE: GLŌCĬO).
Affècta, en romance, lo presènte de indicativo et lo presènte de subjunctivo (et las personas de lo imperativo derivatas de cueste). Ecco la situatione en latino:
CONJUGATIONE LATINA | 2ª | 3ª mixta | 4ª | |
INFINITIVO | PLACĒRE | CAPĔRE | GLOCĪRE | |
PRESÈNTE DE INDICATIVO | 1ª ps. sg. | PLĂCĔO | CĂPĬO | GLŌCĬO |
2ª | PLĂCES | CĂPIS | GLŌCIS | |
3ª | PLĂCET | CĂPIT | GLŌCIT | |
1ª ps. pl. | PLĂCĒMUS | CĂPĪMUS | GLŌCĪMUS | |
2ª | PLĂCĒTIS | CĂPĪTIS | GLŌCĪTIS | |
3ª | PLĂCENT | CĂPIUNT | GLŌCĬUNT | |
PRESÈNTE DE SUBJUNCTIVO | 1ª ps. sg. | PLĂCĔAM | CĂPĬAM | GLŌCĬAM |
2ª | PLĂCĔAS | CĂPĬAS | GLŌCĬAS | |
3ª | PLĂCĔAT | CĂPĬAT | GLŌCĬAT | |
1ª ps. pl. | PLĂCEĀMUS | CĂPIĀMUS | GLŌCIĀMUS | |
2ª | PLĂCEĀTIS | CĂPIĀTIS | GLŌCIĀTIS | |
3ª | PLĂCĔANT | CĂPĬANT | GLŌCĬANT | |
Como se vede, solamente qualque(s) persona(s) de lo presènte de indicativo presentava(n) Ĕ aut Ĭ prevocàlicas en latino, et cuesto variava legèramente dependèndo de la conjugatione (en la 3ª ps. pl. de lo presènte de indicativo).109
En romance, la iòd proveniènte de Ĭ aut Ĕ prevocàlicas latinas se consèrva en qualques vèrbos (per exèmplo, PĀRĔO → Neo. pario), mais generalemente despare. En qualonque caso, generalemente modifica la consonante precedènte geminando-la (ex: HĂBĔAM → habbia), palatalizzando-la (ex: ARDĔO → ardzo) aut las coas causas (ex: DŎLĔO dòllîo), como se vederà. Cuesto origina alternantias como èo pario vs. tu pares, ardzo vs. ardes, dòllîo vs. dòles.
Lo romance tènde ad eliminare cuessas alternantias (generalemente extendèndo las formas regulares, con la consonante sene modificare: ardzo, dòllîo → ardo, dòlo, como ardes, dòles), aut ad eliminare la diferèntia entre conjugationes (en cueste caso, generalizzando la irregularitate en la 3ª ps. pl.: placen → placcîon, como gloccîon). Per cuesto, en neolatino
109 Lo latino presentava Ĕ aut Ĭ prevocàlicas altrosí en altros tèmpos de cuestas conjugationes. Mais de los tèmpos que continuaràn en romance, lo latino presentava Ĭ prevocàlica solamente en lo imperfècto de indicativo de la conjugatione 3ª mixta (ex: CĂPIĒBAM) et 4ª (ex: GLŌCIĒBAM); et cui non se formau una iòd, per que lo gruppo –IĒBA- se reduceu ad –eva aut –iva.
son possíbiles doos paradigmas, lo regularizzato et lo traditionale (cueste, con placen aut
placcîon).
En qualques vèrbos, lo paradigma regularizzato èst actualemente lo único exsistènte en romance. Èst lo caso de temere et partire, que han servito plus en alto (5.2.2) por presentare las conjugationes 2ª et 4ª “regulares” (pròpriamente, regularizzatas): han temo et parto, non temmio et partso (formas que fòrse exsisteron en lo passato).
Iòd (et geminatione) (optionale):
En lo paradigma traditionale, la iòd se consèrva pòs las consonantes que non palatalizzan. Cuestas continúan símplices en positione postconsonàntica; r altrosí pòs vocale (per que non gemina en cuessa positione). Lo paradigma regularizzato elimina la iòd.
r(→ri). Ex. parere: para/paria (cf. Ita. ant. para, Ita. paia).
Nota: Lo paradigma regularizzato se èst generalizzato en romance en qualques vèrbos, como servire: Neo. *sèrvia (acorrespondènte ad Lat. SERVĬAM) → Neo. sèrva (Por. serva, Ita. sèrva, Fra. serve). Altros casos: aprire (*apria → apra); dormire (*dòrmia → dòrma); servire (*sèrvia → sèrva).
En lo paradigma traditionale, las consonantes que non palatalizzan per una iòd sequènte geminan en positione postvocàlica, exceptuando r (que non gemina, como ja se ha visto). Lo paradigma regularizzato elimina la geminatione et la iòd.
En lo caso de p et v, exsiste altrosí una variante palatalizzata (et geminata) sene iòd (ved. Palatalizzatione (et geminatione) sene iòd, plus en basso).
p→p(/ppi/ccî). Ex. càpere: capa / cappia / caccîa (Ita. ant. capa / cappia 110, Cat. et Occ. càpia, Por. caiba, Cas. quepa). (Cf. sapere: sappia/saccîa, mais non sapa)
v→v(/bbi/jj). Ex. devere: deva / debbia / dejja (Ita. dèva, dèbba, Ita. ant. aut lit.
dèggia) (Cf. havere: habbia/hajja, mais non hava)
Nota: Lo paradigma regularizzato se èst generalizzato en romance en qualques vèrbos, como temere: Neo. *temmia (correspondènte ad Lat. TĬMĔAM) → Neo. tema (Por., Cas., Ita. tema). Altrosí: movere (*mòbbia/*mòjja → mòva).
Geminatione sene iòd (optionale):
En lo paradigma traditionale, las consonantes que palatalizzan geminan en positione postvocàlica como consequèntia de una antica iòd. En neolatino, lo paradigma regularizzato ha eliminato cuesta alternantia (simplificando la consonante).
LATINO | LATINO VULGARE | NEOLATINO | ||||
Conj. 2ª | Infinitivo | PLACĒRE | placere | |||
Presènte de ind. | PLACĔO | PLA[kj]O | pla | ccî | o (Ita. piaccio) | |
Presènte de sub. | PLACĔAM | PLA[kj]A | pla | ccî | a (Ita. piaccia) | |
110 En italiano antico, lo presènte de subjunctivo de capere (con cambio de conjugatione) èra cappia, cappi, cappia, cappiamo, cappiate, cappiano et posterioremente capa, capa (sic), capa, capiamo, capiate, capano, secondo Marco Mastrofini (1830) en Teoria e prospetto o sia dizionario critico de’ verbi italiani conjugati.
Con. 4ª | Infinitivo | GLŌCĪRE | gloc | ire | ||
Presènte de ind. | GLŌCĬO | GLO[kj]O | glocc | î | o | |
Presènte de sub. | GLŌCĬAM | GLO[kj]A | glocc | î | a | |
ce→cîa(/ccîa). Ex. placere: placîa / placcîa. Altrosí: tacere, jacere.
ci→cîa(/ccîa). Ex. glocire: glocîa / gloccîa.
gi→gîa(/ggîa). Ex. mugire: mugîa / muggîa. Altrosí: rugire, fugire 111.
Palatalizzatione (et geminatione) sene iòd (optionale):
En lo paradigma traditionale, qualques consonantes palatalizzan como consequèntia de una antica iòd, creando alternantias como ardere vs. ardzo. Lo paradigma regularizzato ha eliminato cuesta alternantia.
LATINO [d] | NEOLATINO Paradigma traditionale [d / ʣ] | NEOLATINO Paradigma regularizzato [d] | |||
Conj. 2ª | Infinitivo | AR | DĒRE | ardere | ardere |
Presènte de ind. | AR | DĔO Lat. vul. [-djo] | ardzo (Rum. arz) | ardo (Ita. ardo, Rum. ard) | |
Presènte de sub. | AR | DĔAM Lat. vul. [-dja]112 | ardza (Rum. arz) | arda (Ita. arda, Rum. ard) | |
d(→dz). Ex. ardere: arda / ardza. Altrosí: audire.
En positione postvocàlica, la consonante non solamente ha palatalizzato mais altrosí geminato per actione de la antica iòd (ved. Geminatione sene iòd, plus en alto):
x(→ssî). Ex. exire: èxa / èssîa.
d(→jj/ddz). Ex. vedere: veda / vejja / veddza (Ita. veda, Ita. ant. veggia, Rum. văz).
Altrosí: sedere.
l(→llî). Ex. valere: vala / vallîa. Altrosí: dolere, solere, volere, salire.
n(→nnî). Ex. remanere: remana / remannîa. Altrosí: tenere, venire.
Nota: Lo paradigma regularizzato se èst generalizzato en romance en qualques vèrbos, como sentire: Neo. *sèntsa (correspondènte ad Lat. SENTĬAM) → Neo. sènta (Cas. sienta, Ita. sènta, Rum. simt). Altrosí: partire (*partsa → parta); vestire (*vèstsa → vèsta); pendere (*pèndza → pènda); finire (*finnîa → fina); olere (*òllîa → òla); complere (*còmpllîa ? → còmpla); emplere (*empllîa ? → empla).
5. 5. 5. VÈRBOS CON INFIXO –ESC- / –ISC-
Lo infixo –ĒSC- introduceva en los vèrbos latinos uno sènso incoativo: FLORERE vs. FLORESCERE
‘initiare la floratione’. Permetteva altrosí creare vèrbos con lo sènso de procèsso aut cambio
111 Lat. vul. fugire, de Lat. clàs. fugĕre.
112 Lo latino presentava una Ĭ altrosí en lo imperfècto de indicativo de la conj. 3 (AUDĬĒBAM). Non obstante, en cueste tèmpo la sequèntia ĭē fou substituita en romance primitivo per e aut i, secondo las zònas (Lausberg 1966: § 934). Lo neolatino presènta i, per essere la forma regulare.
de stato, como CRĒSCĔRE ‘créscere’ (derivato de CRĔĀRE) aut NĬGRESCĔRE ‘devenire negro’ (derivato de lo adjectivo NĬGER). En romance, lo infixo pervive de manarias divèrsas:
-esc- appare en vèrbos heredetatos de la 3ª conjugatione como créscere (panromànico; cf. creare), paréscere (Por. Cas. parecer, Cat. parèixer, Fra. paraître; cf. parere), meréscere (Por. Cas. merecer, Cat. merèixer, Sar. merèsciri; cf. merere), caréscere (Por. Cas. carecer; cf. carere), floréscere (Por. chorecer/florescer, Cas. florecer; cf. florere). Como se vede, la extensione en romance varía secondo lo vèrbo.
Qualques de cuessos vèrbos han adoptato en romance lo sènso de lo correspondènte símplice. Cueste pòte havere desparuto (aut quasi): merere, carere; mais si una parte consideràbile de lo romance consèrva lo vèrbo símplice, èst preferíbile usare cueste en neolatino: parere (Sar. pàrrere, Ita. parere, Rum. părea). Cf. vòmere et vomitare (pròpriamente ‘vòmere frequèntemente aut continuamente’).
Devène lo sufixo –éscere, creatore de vèrbos que indican lo initio de una actione (aut bène transformatione aut cambio de stato). Per exèmplo, oscuréscere ‘devenire oscuro’ (Por. escurecer, Cas. oscurecer), derivato de lo adjectivo oscuro. Èst una característica de lo portughese et lo castellano, mais pòte essere útile en neolatino.
Nota: Los vèrbos en –éscere son de la conjugatione 3ª en neolatino et, donque, presèntan fixamènto accentuale: paréscere, paréscemos, paréscetes, paréscete. Non obstante, cuesta alternantia èst evitàbile en neolatino passando los vèrbos ad la conj. 2ª (ved. § 5.5.1.).
Pèrde lo soo sènso et devène uno infixo pròprio en qualques vèrbos de la conjugatione 4ª, como finire. Cuesto succède en catalano (et occitano), francese (et grisone), italiano et rumèno (non en portughese, castellano et sardo). Ex: finesco/finisco (Cat. fineixo, Fra. finis, Ita. finisco, Rum. finesc). En neolatino èst preferíbile la variante con –isc-, adaptata ad la –i- característica de la conj. 4ª.
4ª conj. regulare | 4ª conj. con –isc- | ||
INFINITIVO | INFINITIVO | ||
fin-i-re | fin-i-re | ||
INDICATIVO | INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
fin-o | fin-isc-o | ||
fin-e-s | fin-isc-e-s | ||
fin-e | fin-isc-e | ||
fin-i-mos | fin-i-mos | ||
fin-i-tes | fin-i-tes | ||
fin- | e-n/-o- | fin-isc- | e-n/-o- |
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
fin-a | fin-isc-a | ||
fin-a | -s | fin-isc-a | -s |
fin-a | fin-isc-a | ||
fin-a-mos | fin-a-mos |
fin-a-tes | fin-a-tes |
fin-a-n | fin-isc-a-n |
IMPERATIVO | IMPERATIVO |
- | - |
fin-i | fin-isc-i |
fin-a | fin-isc-a |
fin-a-mos | fin-a-mos |
fin-i-te | fin-i-te |
fin-a-n | fin-isc-a-n |
Como se vede, lo fenòmeno affècta solamente parte de la flexione: las formas rizotònicas (accentuatas en lo radicale). Cuesso ha lo avantagge de nivellare la accentuatione: como finimos, cosí finisco (vs. fino). Non obstante, en francese affècta altrosí la 1ª et 2ª ps. pl., et lo passato imperfècto. Et, de totas manarias, las altras conjugationes han formas rizotònicas (canto, temo, vendo).
De altra parte, lo infixo evita la iòd (et los soos efèctos sopre la consonante precedènte) pròpria de lo paradigma traditionale de la conj. 4ª: *finnîo (correspondènte ad Lat. FĪNĬO) → finisco. Mais las alterationes causatas per la iòd son evitàbiles altrosí con lo paradigma regularizzato, como en la conj. 2ª: fino (Cas. fino), como tèno (Occ. teni, Rum. țin) vs. tennîo.
Finalemente, la extensione de lo fenòmeno varía altrosí en lo vocabulario secondo los romances concernutos. Per exèmplo:
unire (Cat. uneixo, Fra. unis, Ita. unisco, Rum. unesc),
complire (Cat. compleixo, Fra. accomplis, Rum. cumplesc vs. Ita. compio)
servire (Cat. serveixo, Rum. servesc vs. Fra. sers, Ita. servo),
fluire (Cat. flueixo vs. Fra. flue, Ita. servo, Rum. unesc),
fugire (Cat. fujo, Fra. fuis, Ita. fuggo, Rum. fug).113
En plus, entro una mesma lengua pòte havere-hi variatione, en lo tèmpo (per exèmplo, en sequire: Ita. ant. seguisco vs Ita. seguo) aut actualemente (en morire: Occ. morissi/mòri).
Per toto cuesso, èst mellîore evitare lo fenòmeno en neolatino (quanto menos en la communicatione panlatina). Mais convène conoscere-lo.
5. 5. 6. ALTRAS ALTERNANTIAS
5. 6. 1. Vèrbos fòrtes
113 Lo occitano presènta lo infixo plus frequèntemente (per exèmplo, altrosí en fugire: Occ. fugissi), mais non en totos los vèrbos de la conj. 4ª. De venire, tenire: Occ: veni.
Qualques vèrbos haven uno participio passato irregulare (fòrte). Ex. offerire: offèrto (forma traditionale, conservata en italiano). Generalemente haven altrosí una variante regularizzata, ja creata en romance. Ex. offerire: offerito (cf. Cat. oferit).
En qualques paucos vèrbos, como aprire/aperire, dícere, escrívere et péngere, la forma irregulare èst preferènte: apèrto, dicto, escripto, pinto. Lo motivo èst que las soas formas regularizzatas son raras en romance: aprito/aperito, dicîuto, escrivuto, pengîuto.
Qualques vèrbos haven uno passato remoto irregulare. Èst optionale sèmpre 114.
5. 6. 2. Dople conjugatione
2ª et 3ª. Qualques vèrbos de la conjugatione 2ª pòten passare, optionalemente, ad la conjugatione 3ª. Ex: pendere → pèndere.
2ª et 4ª. Qualques vèrbos de la conjugatione 2ª pòten passare, optionalemente, ad la conjugatione 4ª. Ex: emplere → emplire, complere → complire.
3ª et 2ª. Como ja se ha visto addèsso, los vèrbos de la conjugatione 3ª pòten passare, optionalemente, ad la conjugatione 2ª, que èst plus sistemàtica. Ex: véndere (3ª) → vendere (2ª), como cantare (1ª). En cueste casso, besonnîa evitare las irregularitates de lo paradigma traditionale de la conjugatione 2ª. Ex: venda, non *vendza.
3ª et 4ª. Qualques vèrbos de la conjugatione 3ª pòten passare, optionalemente, ad la conjugatione 4ª. Ex: sèquere → sequire, cósere → cosire, cóspere → cospire.
5. 5. 7. MODÈLLOS CON ALTERNANTIAS
En lo sequènte índice, los tipos de alternantias se remarcan con divèrsos colores: alternantias inevitàbiles, evitàbiles aut optativas (ved. § 5.5.).
MODÈLLO | ALTERNANTIA QUE EXEMPLIFICA |
114 La forma neolatina de los passatos remotos fòrtes non ha essuto ancora definita per lo projècto Vía Neolatina.
Provisionalmente, se recommanda usare la forma regulare sèmpre.
nominare | |
Síncopa vocàlica CVC(→CC) [Exèmplo 2] | |
véncere | |
Iòd et geminatione p→p(/ppi/ccî) | |
Palatalizzatione consonàntica sene iòd d(→dz) [Exèmplo 2] | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd d(→jj/ddz) | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd x(→ssî) | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 2] | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 3] | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 4] | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî) | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî) [Ex. 2] | |
Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî) [Ex. 3] |
En las sequèntes tabèllas, las irregularitates se remarcan con divèrsos colores. Ved. § 2.2.
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
i i i í í i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i
115 Ved. lo significato de lo solineato en § 2. 2.
116 Ved. lo significato de lo remarcato en § 2. 2.
à→a | é→e | í→i | ó→o | ú→u | ||||||||||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||||||||||
debàtt-e-re 115 | créd-e-re | exs | st-e-re | rómp-e-re | conclúd-e-re | |||||||||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||||||||||
debatt-è-ndo 116 | cred-è-ndo | exs | st-è-ndo | romp-è-ndo | conclud-è-ndo | |||||||||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||||||||||
debatt-è-nte | cred-è-nte | exs | st-è-nte | romp-è-nte | conclud-è-nte | |||||||||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||||||||||
debatt-u-to | cred-u-to | exs | st-u-to | romp-u-to / ropto | conclud-u-to/concluso | |||||||||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||||||||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||||||||
debatt-o | cred-o | exs | st-o | romp-o | conclud-o | |||||||||
debatt-e-s | cred-e-s | exs | st-e-s | romp-e-s | conclud-e-s | |||||||||
debatt-e | cred-e | exs | st-e | romp-e | conclud-e | |||||||||
debàtt-e-mos | créd-e-mos | exs | st-e-mos | rómp-e-mos | conclúd-e-mos | |||||||||
debàtt-e-tes | créd-e-tes | exs | st-e-tes | rómp-e-tes | conclúd-e-tes | |||||||||
debatt-e-n/-o- | cred-e-n/-o- | exs | st-e-n/-o- | romp-e-n/-o- | conclud-e-n/-o- | |||||||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||||||||
debatt-e-va/-vo | cred-e-va/-vo | exs | st-e-va/-vo | romp-e-va/-vo | conclud-e-va/-vo | |||||||||
debatt-e-va-s | cred-e-va-s | exs | st-e-va-s | romp-e-va-s | conclud-e-va-s | |||||||||
debatt-e-va | cred-e-va | exs | st-e-va | romp-e-va | conclud-e-va | |||||||||
debatt-e-va-mos | cred-e-va-mos | exs | st-e-va-mos | romp-e-va-mos | conclud-e-va-mos | |||||||||
debatt-e-va-tes | cred-e-va-tes | exs | st-e-va-tes | romp-e-va-tes | conclud-e-va-tes | |||||||||
debatt-e-va-n | cred-e-va-n | exs | st-e-va-n | romp-e-va-n | conclud-e-va-n | |||||||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||||||||
debatt-e-i | cred-e-i | exs | st-e-i | romp-e-i | conclud-e-i | |||||||||
debatt-e-ste | cred-e-ste | exs | st-e-ste | romp-e-ste | conclud-e-ste | |||||||||
debatt-e-u | cred-e-u | exs | st-e-u | romp-e-u | conclud-e-u | |||||||||
debatt-e-mmos | cred-e-mmos | exs | st-e-mmos | romp-e-mmos | conclud-e-mmos | |||||||||
debatt-e-stes | cred-e-stes | exs | st-e-stes | romp-e-stes | conclud-e-stes | |||||||||
debatt-e-ron | cred-e-ron | exs | st-e-ron | romp-e-ron | conclud-e-ron | |||||||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||||||||||
debatt-e-ra-o / -i | cred-e-ra-o / -i | exs | st-e-ra-o / -i | romp-e-ra-o / -i | conclud-e-ra-o / -i | |||||||||
debatt-e-rà-s | cred-e-rà-s | exs | st-e-rà-s | romp-e-rà-s | conclud-e-rà-s | |||||||||
debatt-e-rà | cred-e-rà | exs | st-e-rà | romp-e-rà | conclud-e-rà | |||||||||
debatt-e-re-mos | cred-e-re-mos | exs | st-e-re-mos | romp-e-re-mos | conclud-e-re-mos | |||||||||
debatt-e-re-tes | cred-e-re-tes | exs | st-e-re-tes | romp-e-re-tes | conclud-e-re-tes | |||||||||
debatt-e-rà-n | cred-e-rà-n | exs | st-e-rà-n | romp-e-rà-n | conclud-e-rà-n | |||||||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||||||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||||||||
debatt-a | cred-a | exs | st-a | romp-a | conclud-a | |||||||||
debatt-a-s | cred-a-s | exs | st-a-s | romp-a-s | conclud-a-s | |||||||||
debatt-a | cred-a | exs | st-a | romp-a | conclud-a | |||||||||
debatt-a-mos | cred-a-mos | exs | st-a-mos | romp-a-mos | conclud-a-mos | |||||||||
debatt-a-tes | cred-a-tes | exs | st-a-tes | romp-a-tes | conclud-a-tes | |||||||||
debatt-a-n | cred-a-n | exs | st-a-n | romp-a-n | conclud-a-n | |||||||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||||||||
debatt-e-sse/-sso | cred-e-sse/-sso | exs | st-e-sse/-sso | romp-e-sse/-sso | conclud-e-sse/-sso | |||||||||
debatt-e-sse-s | cred-e-sse-s | exs | st-e-sse-s | romp-e-sse-s | conclud-e-sse-s | |||||||||
debatt-e-sse | cred-e-sse | exs | st-e-sse | romp-e-sse | conclud-e-sse | |||||||||
debatt-é-sse-mos | cred-é-sse-mos | exs | st-é-sse-mos | romp-é-sse-mos | conclud-é-sse-mos | |||||||||
debatt-é-sse-tes | cred-é-sse-tes | exs | st-é-sse-tes | romp-é-sse-tes | conclud-é-sse-tes | ||||
debatt-e-sse-n | cred-e-sse-n | exs | st-e-sse-n | romp-e-sse-n | conclud-e-sse-n | ||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | |||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |||||
debatt-e-ría/-río | cred-e-ría/-río | exs | st-e-ría/-río | romp-e-ría/-río | conclud-e-ría/-río | ||||
debatt-e-ría-s | cred-e-ría-s | exs | st-e-ría-s | romp-e-ría-s | conclud-e-ría-s | ||||
debatt-e-ría | cred-e-ría | exs | st-e-ría | romp-e-ría | conclud-e-ría | ||||
debatt-e-ria-mos | cred-e-ria-mos | exs | st-e-ria-mos | romp-e-ria-mos | conclud-e-ria-mos | ||||
debatt-e-ria-tes | cred-e-ria-tes | exs | st-e-ria-tes | romp-e-ria-tes | conclud-e-ria-tes | ||||
debatt-e-ría-n | cred-e-ría-n | exs | st-e-ría-n | romp-e-ría-n | conclud-e-ría-n | ||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |||||
debatt-e-reva/-o | cred-e-reva/-o | exs | st-e-reva/-o | romp-e-reva/-o | conclud-e-reva/-o | ||||
debatt-e-reva-s | cred-e-reva-s | exs | st-e-reva-s | romp-e-reva-s | conclud-e-reva-s | ||||
debatt-e-reva | cred-e-reva | exs | st-e-reva | romp-e-reva | conclud-e-reva | ||||
debatt-e-reva-mos | cred-e-reva-mos | exs | st-e-reva-mos | romp-e-reva-mos | conclud-e-reva-mos | ||||
debatt-e-reva-tes | cred-e-reva-tes | exs | st-e-reva-tes | romp-e-reva-tes | conclud-e-reva-tes | ||||
debatt-e-reva-n | cred-e-reva-n | exs | st-e-reva-n | romp-e-reva-n | conclud-e-reva-n | ||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||||
- | - | - | - | - | |||||
debatt-e | cred-e | exs | st-e | romp-e | conclud-e | ||||
debatt-a | cred-a | exs | st-a | romp-a | conclud-a | ||||
debatt-a-mos | cred-a-mos | exs | st-a-mos | romp-a-mos | conclud-a-mos | ||||
debà | tt-e-te | cr | éd-e-te | exs | st-e-te | r | ómp-e-te | conclú | d-e-te |
deba | tt-a-n | cr | ed-a-n | exs | st-a-n | r | omp-a-n | conclu | d-a-n |
i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i í i
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
´_(→´ ) | i→í ´_(→´ ) | u→ú ´_(→´ ) | |||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | |||
orden-a-re | cambi-a-re | continu-a-re | |||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | |||
orden-a-ndo | cambi-a-ndo | continu-a-ndo | |||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | |||
orden-a-nte | cambi-a-nte | continu-a-nte | |||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | |||
orden-a-to | cambi-a-to | continu-a-to | |||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | |||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | |||
orden-o/órden- | camb | -o/cambi- | continú-o/cont | nu- | |
orden-a-s/órden - | camb | -a-s/cambi- | continú-a-s/conti | nu- | |
orden-a/órden- | camb | -a/cambi- | continú-a/cont | nu- | |
orden-a-mos | cambi-a-mos | continu-a-mos | |||
orden-a-tes | cambi-a-tes | continu-a-tes | |||
orden-a-n/órden- | camb | -a-n/cambi- | continú-a-n/cont | nu- | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | |||
orden-a-va/-vo | cambi-a-va/-vo | continu-a-va/-vo | |||
orden-a-va-s | cambi-a-va-s | continu-a-va-s | |||
orden-a-va | cambi-a-va | continu-a-va | |||
orden-a-va-mos | cambi-a-va-mos | continu-a-va-mos | |||
orden-a-va-tes | cambi-a-va-tes | continu-a-va-tes | |||
í
í i
í i
í i
í
í i
í
í i
í i
í
Modèllos regulares de las conjugationes
orden-a-va-n | cambi-a-va-n | continu-a-va-n | ||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||
orden-a-i | cambi-a-i | continu-a-i | ||||
orden-a-ste | cambi-a-ste | continu-a-ste | ||||
orden-a-u | cambi-a-u | continu-a-u | ||||
orden-a-mmos | cambi-a-mmos | continu-a-mmos | ||||
orden-a-stes | cambi-a-stes | continu-a-stes | ||||
orden-a-ron | cambi-a-ron | continu-a-ron | ||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||||
orden-a-ra-o / -i | cambi-a-ra-o / -i | continu-a-ra-o / -i | ||||
orden-a-rà-s | cambi-a-rà-s | continu-a-rà-s | ||||
orden-a-rà | cambi-a-rà | continu-a-rà | ||||
orden-a-re-mos | cambi-a-re-mos | continu-a-re-mos | ||||
orden-a-re-tes | cambi-a-re-tes | continu-a-re-tes | ||||
orden-a-rà-n | cambi-a-rà-n | continu-a-rà-n | ||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
orden-e/órden- | camb | -e/c | ambi- | continú-e/cont | nu- | |
orden-e-s/órden- | camb | -e-s/ca | mbi- | continú-e-s/conti | nu- | |
orden-e/órden- | camb | -e/c | ambi- | continú-e/cont | nu- | |
orden-e-mos | cambi-e-mos | continu-e-mos | ||||
orden-e-tes | cambi-e-tes | continu-e-tes | ||||
orden-e-n/órden- | camb | -e-n/c | ambi- | continú-e-n/cont | inu- | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
orden-a-sse/-sso | cambi-a-sse/-sso | continu-a-sse/-sso | ||||
orden-a-sse-s | cambi-a-sse-s | continu-a-sse-s | ||||
orden-a-sse | cambi-a-sse | continu-a-sse | ||||
orden-à-sse-mos | cambi-à-sse-mos | continu-à-sse-mos | ||||
orden-à-sse-tes | cambi-à-sse-tes | continu-à-sse-tes | ||||
orden-a-sse-n | cambi-a-sse-n | continu-a-sse-n | ||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||||
orden-a-ría/-río | cambi-a-ría/-río | continu-a-ría/-río | ||||
orden-a-ría-s | cambi-a-ría-s | continu-a-ría-s | ||||
orden-a-ría | cambi-a-ría | continu-a-ría | ||||
orden-a-ria-mos | cambi-a-ria-mos | continu-a-ria-mos | ||||
orden-a-ria-tes | cambi-a-ria-tes | continu-a-ria-tes | ||||
orden-a-ría-n | cambi-a-ría-n | continu-a-ría-n | ||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||||
orden-a-reva/-o | cambi-a-reva/-o | continu-a-reva/-o | ||||
orden-a-reva-s | cambi-a-reva-s | continu-a-reva-s | ||||
orden-a-reva | cambi-a-reva | continu-a-reva | ||||
orden-a-reva-mos | cambi-a-reva-mos | continu-a-reva-mos | ||||
orden-a-reva-tes | cambi-a-reva-tes | continu-a-reva-tes | ||||
orden-a-reva-n | cambi-a-reva-n | continu-a-reva-n | ||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | ||||
- | - | - | ||||
orden-a/órden- | camb | -a/c | ambi- | continú-a/cont | nu- | |
orden-e/órden- | camb | -e/c | ambi- | continú-e/cont | nu- | |
orden-e-mos | cambi-e-mos | continu-e-mos | ||||
orden-a-te | cambi-a-te | continu-a-te | ||||
orden-e-n/órden- | camb | -e-n/c | ambi- | continú-e-n/cont | inu- | |
Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
è→e | ò→o | ||||
INFINITIVO | INFINITIVO | ||||
repèt-e-re | plòv-e-re | ||||
GERUNDIO | GERUNDIO | ||||
repet-è-ndo | plov-è-ndo | ||||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||||
repet-è-nte | plov-è-nte | ||||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||||
repet-u-to | plov-u-to | ||||
INDICATIVO | INDICATIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
repèt-o | plòv-o | ||||
repèt-e-s | plòv-e-s | ||||
repèt-e | plòv-e | ||||
repèt-e-mos | plòv-e-mos | ||||
repèt-e-tes | plòv-e-tes | ||||
repèt-e-n/-o- | plòv-e-n/-o- | ||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
repet-e-va/-vo | plov-e-va/-vo | ||||
repet-e-va-s | plov-e-va-s | ||||
repet-e-va | plov-e-va | ||||
repet-e-va-mos | plov-e-va-mos | ||||
repet-e-va-tes | plov-e-va-tes | ||||
repet-e-va-n | plov-e-va-n | ||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||
repet-e-i | plov-e-i | ||||
repet-e-ste | plov-e-ste | ||||
repet-e-u | plov-e-u | ||||
repet-e-mmos | plov-e-mmos | ||||
repet-e-stes | plov-e-stes | ||||
repet-e-ron | plov-e-ron | ||||
FUTURO | FUTURO | ||||
repet-e-ra-o / -i | plov-e-ra-o / -i | ||||
repet-e-rà-s | plov-e-rà-s | ||||
repet-e-rà | plov-e-rà | ||||
repet-e-re-mos | plov-e-re-mos | ||||
repet-e-re-tes | plov-e-re-tes | ||||
repet-e-rà-n | plov-e-rà-n | ||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
repèt-a | plòv-a | ||||
repèt-a-s | plòv-a-s | ||||
repèt-a | plòv-a | ||||
repet-a-mos | plov-a-mos | ||||
repet-a-tes | plov-a-tes | ||||
repèt-a-n | plòv-a-n | ||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
repet-e-sse/-sso | plov-e-sse/-sso | ||||
repet-e-sse-s | plov-e-sse-s | ||||
repet-e-sse | plov-e-sse | ||||
repet-é-sse-mos | plov-é-sse-mos | ||||
repet-é-sse-tes | plov-é-sse-tes | ||
repet-e-sse-n | plov-e-sse-n | ||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||
repet-e-ría/-río | plov-e-ría/-río | ||
repet-e-ría-s | plov-e-ría-s | ||
repet-e-ría | plov-e-ría | ||
repet-e-ria-mos | plov-e-ria-mos | ||
repet-e-ria-tes | plov-e-ria-tes | ||
repet-e-ría-n | plov-e-ría-n | ||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||
repet-e-reva/-o | plov-e-reva/-o | ||
repet-e-reva-s | plov-e-reva-s | ||
repet-e-reva | plov-e-reva | ||
repet-e-reva-mos | plov-e-reva-mos | ||
repet-e-reva-tes | plov-e-reva-tes | ||
repet-e-reva-n | plov-e-reva-n | ||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | ||
- | - | ||
repèt-e | plòv-e | ||
repèt-a | plòv-a | ||
rep | et-a-mos | pl | ov-a-mos |
rep | èt-e-te | pl | òv-e-te |
repèt-a-n | plòv-a-n | ||
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
e→è | o→ò | (e→è) ´_(→´ ) | (o→ò) ´_(→´ ) |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO |
sent-i-re | mor-i-re | termin-a-re | nomin-a-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO |
sent-i-ndo | mor-i-ndo | termin-a-ndo | nomin-a-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
sent-i-nte | mor-i-nte | termin-a-nte | nomin-a-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
sent-i-to | mor-i-to | termin-a-to | nomin-a-to |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
sènt-o | mòr-o | termin-o/tèrmin- | nomin-o/nòmin- |
sènt-e-s | mòr-e-s | termin-a-s/tèrmin - | nomin-a-s/nòmin - |
sènt-e | mòr-e | termin-a/tèrmin- | nomin-a/nòmin- |
sent-i-mos | mor-i-mos | termin-a-mos | nomin-a-mos |
sent-i-tes | mor-i-tes | termin-a-tes | nomin-a-tes |
sènt-e-n/-o- | mòr-e-n/-o- | termin-a-n/tèrmin- | nomin-a-n/nòmin- |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
sent-i-va/-vo | mor-i-va/-vo | termin-a-va/-vo | nomin-a-va/-vo |
sent-i-va-s | mor-i-va-s | termin-a-va-s | nomin-a-va-s |
sent-i-va | mor-i-va | termin-a-va | nomin-a-va |
sent-i-va-mos | mor-i-va-mos | termin-a-va-mos | nomin-a-va-mos |
sent-i-va-tes | mor-i-va-tes | termin-a-va-tes | nomin-a-va-tes |
í í í í
í í
í í
Modèllos regulares de las conjugationes
sent-i-va-n | mor-i-va-n | termin-a-va-n | nomin-a-va-n | |||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | |||||
sent- | -i/sent- | mor- | -i/mor- | termin-a-i | nomin-a-i | |||
sent-i-ste | mor-i-ste | termin-a-ste | nomin-a-ste | |||||
sent-i-u | mor-i-u | termin-a-u | nomin-a-u | |||||
sent-i-mmos | mor-i-mmos | termin-a-mmos | nomin-a-mmos | |||||
sent-i-stes | mor-i-stes | termin-a-stes | nomin-a-stes | |||||
sent-i-ron | mor-i-ron | termin-a-ron | nomin-a-ron | |||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO | |||||
sent-i-ra-o / -i | mor-i-ra-o / -i | termin-a-ra-o / -i | nomin-a-ra-o / -i | |||||
sent-i-rà-s | mor-i-rà-s | termin-a-rà-s | nomin-a-rà-s | |||||
sent-i-rà | mor-i-rà | termin-a-rà | nomin-a-rà | |||||
sent-i-re-mos | mor-i-re-mos | termin-a-re-mos | nomin-a-re-mos | |||||
sent-i-re-tes | mor-i-re-tes | termin-a-re-tes | nomin-a-re-tes | |||||
sent-i-rà-n | mor-i-rà-n | termin-a-rà-n | nomin-a-rà-n | |||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | |||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | |||||
s | ènt-a | mòr-a | termin-e/t | èrmin- | nomin-e/nòmin- | |||
s | ènt-a-s | mòr-a-s | termin-e-s/tè | rmin- | nomin-e-s/nòmin- | |||
s | ènt-a | mòr-a | termin-e/t | èrmin- | nomin-e/nòmin- | |||
sent-a-mos | mor-a-mos | termin-e-mos | nomin-e-mos | |||||
sent-a-tes | mor-a-tes | termin-e-tes | nomin-e-tes | |||||
s | ènt-a-n | mòr-a-n | termin-e-n/t | èrmin- | nomin-e-n/nòmin- | |||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | |||||
sent-i-sse/-sso | mor-i-sse/-sso | termin-a-sse/-sso | nomin-a-sse/-sso | |||||
sent-i-sse-s | mor-i-sse-s | termin-a-sse-s | nomin-a-sse-s | |||||
sent-i-sse | mor-i-sse | termin-a-sse | nomin-a-sse | |||||
sent- | -sse-mos | mor- | -sse-mos | termin-à-sse-mos | nomin-à-sse-mos | |||
sent- | -sse-tes | mor- | -sse-tes | termin-à-sse-tes | nomin-à-sse-tes | |||
sent-i-sse-n | mor-i-sse-n | termin-a-sse-n | nomin-a-sse-n | |||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | |||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |||||
sent-i-ría/-río | mor-i-ría/-río | termin-a-ría/-río | nomin-a-ría/-río | |||||
sent-i-ría-s | mor-i-ría-s | termin-a-ría-s | nomin-a-ría-s | |||||
sent-i-ría | mor-i-ría | termin-a-ría | nomin-a-ría | |||||
sent-i-ria-mos | mor-i-ria-mos | termin-a-ria-mos | nomin-a-ria-mos | |||||
sent-i-ria-tes | mor-i-ria-tes | termin-a-ria-tes | nomin-a-ria-tes | |||||
sent-i-ría-n | mor-i-ría-n | termin-a-ría-n | nomin-a-ría-n | |||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |||||
sent-i-reva/-o | mor-i-reva/-o | termin-a-reva/-o | nomin-a-reva/-o | |||||
sent-i-reva-s | mor-i-reva-s | termin-a-reva-s | nomin-a-reva-s | |||||
sent-i-reva | mor-i-reva | termin-a-reva | nomin-a-reva | |||||
sent-i-reva-mos | mor-i-reva-mos | termin-a-reva-mos | nomin-a-reva-mos | |||||
sent-i-reva-tes | mor-i-reva-tes | termin-a-reva-tes | nomin-a-reva-tes | |||||
sent-i-reva-n | mor-i-reva-n | termin-a-reva-n | nomin-a-reva-n | |||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||||
- | - | - | - | |||||
s | ènt-i | mòr-i | termin-a/t | èrmin- | nomin-a/nòmin- | |||
s | ènt-a | mòr-a | termin-e/t | èrmin- | nomin-e/nòmin- | |||
sent-a-mos | mor-a-mos | termin-e-mos | nomin-e-mos | |||||
sent-i-te | mor-i-te | termin-a-te | nomin-a-te | |||||
s | ènt-a-n | mòr-a-n | termin-e-n/t | èrmin- | nomin-e-n/nòmin- | |||
Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
CVC(→CC) | CVC(→CC) é→e |
INFINITIVO | INFINITIVO |
and-a-re 117 | bév-e-re |
GERUNDIO | GERUNDIO |
and-a-ndo | bev-è-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
and-a-nte | bev-è-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
and-a-to | bev-u-to |
INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE |
and-o | bev-o |
and-a-s | bev-e-s |
and-a | bev-e |
and-a-mos | bév-e-mos |
and-a-tes | bév-e-tes |
and-a-n | bev-e-n/-o- |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
and-a-va/-vo | bev-e-va/-vo |
and-a-va-s | bev-e-va-s |
and-a-va | bev-e-va |
and-a-va-mos | bev-e-va-mos |
and-a-va-tes | bev-e-va-tes |
and-a-va-n | bev-e-va-n |
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO |
and-a-i | bev-e-i |
and-a-ste | bev-e-ste |
and-a-u | bev-e-u |
and-a-mmos | bev-e-mmos |
and-a-stes | bev-e-stes |
and-a-ron | bev-e-ron |
FUTURO | FUTURO |
and-a-ra-o / -i /-d-r- | bev-e-ra-o / -i /-v-r- |
and-a-rà-s/-d-r- | bev-e-rà-s/-v-r- |
and-a-rà/-d-r- | bev-e-rà/-v-r- |
and-a-re-mos/-d-r- | bev-e-re-mos/-v-r- |
and-a-re-tes/-d-r- | bev-e-re-tes/-v-r- |
and-a-rà-n/-d-r- | bev-e-rà-n/-v-r- |
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE |
and-e | bev-a |
and-e-s | bev-a-s |
and-e | bev-a |
and-e-mos | bev-a-mos |
and-e-tes | bev-a-tes |
and-e-n | bev-a-n |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
and-a-sse/-sso | bev-e-sse/-sso |
117 Cui con lo sènso de ‘camminare’. Por lo sènso de ‘vàdere, ire’, ved. vàdere.
and-a-sse-s | bev-e-sse-s | |
and-a-sse | bev-e-sse | |
and-à-sse-mos | bev-é-sse-mos | |
and-à-sse-tes | bev-é-sse-tes | |
and-a-sse-n | bev-e-sse-n | |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | |
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |
and-a-ría/-río /-d-r- | bev-e-ría/-río /-v-r- | |
and-a-ría-s/-d-r- | bev-e-ría-s/-v-r- | |
and-a-ría/-d-r- | bev-e-ría/-v-r- | |
and-a-ria-mos/-d-r- | bev-e-ria-mos/-v-r- | |
and-a-ria-tes/-d-r- | bev-e-ria-tes/-v-r- | |
and-a-ría-n/-d-r- | bev-e-ría-n/-v-r- | |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |
and-a-reva/-o/-d-r- | bev-e-reva/-o/-v-r- | |
and-a-reva-s/-d-r- | bev-e-reva-s/-v-r- | |
and-a-reva/-d-r- | bev-e-reva/-v-r- | |
and-a-reva-mos/-d-r- | bev-e-reva-mos/-v-r- | |
and-a-reva-tes/-d-r- | bev-e-reva-tes/-v-r- | |
and-a-reva-n/-d-r- | bev-e-reva-n/-v-r- | |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | |
- | - | |
and-a | bev-e | |
and-e | bev-a | |
and-e-mos | bev-a-mos | |
and-a-te | b | év-e-te |
and-e-n | b | ev-a-n |
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
t→ts i→í ´_(→´ ) | ca→che | ga→ghe | ||||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||||
initi-a-re | cerc-a-re | leg-a-re | ||||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||||
initi-a-ndo | cerc-a-ndo | leg-a-ndo | ||||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||||
initi-a-nte | cerc-a-nte | leg-a-nte | ||||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||||
initi-a-to | cerc-a-to | leg-a-to | ||||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
ini | ts | -o/in | ti- | cerc-o | leg-o | |
ini | ts | -a-s/ini | ti- | cerc-a-s | leg-a-s | |
ini | ts | -a/in | ti- | cerc-a | leg-a | |
initi-a-mos | cerc-a-mos | leg-a-mos | ||||
initi-a-tes | cerc-a-tes | leg-a-tes | ||||
ini | ts | -a-n/in | iti- | cerc-a-n | leg-a-n | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
initi-a-va/-vo | cerc-a-va/-vo | leg-a-va/-vo | ||||
í i
í
í i
í
í i
í
í i
í
í i
í i
initi-a-va-s | cerc-a-va-s | leg-a-va-s | |||||||
initi-a-va | cerc-a-va | leg-a-va | |||||||
initi-a-va-mos | cerc-a-va-mos | leg-a-va-mos | |||||||
initi-a-va-tes | cerc-a-va-tes | leg-a-va-tes | |||||||
initi-a-va-n | cerc-a-va-n | leg-a-va-n | |||||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | |||||||
initi-a-i | cerc-a-i | leg-a-i | |||||||
initi-a-ste | cerc-a-ste | leg-a-ste | |||||||
initi-a-u | cerc-a-u | leg-a-u | |||||||
initi-a-mmos | cerc-a-mmos | leg-a-mmos | |||||||
initi-a-stes | cerc-a-stes | leg-a-stes | |||||||
initi-a-ron | cerc-a-ron | leg-a-ron | |||||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | |||||||
initi-a-ra-o / -i | cerc-a-ra-o / -i | leg-a-ra-o / -i | |||||||
initi-a-rà-s | cerc-a-rà-s | leg-a-rà-s | |||||||
initi-a-rà | cerc-a-rà | leg-a-rà | |||||||
initi-a-re-mos | cerc-a-re-mos | leg-a-re-mos | |||||||
initi-a-re-tes | cerc-a-re-tes | leg-a-re-tes | |||||||
initi-a-rà-n | cerc-a-rà-n | leg-a-rà-n | |||||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | |||||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | |||||||
inits | -e/in | ti- | cer | ch | -e | le | gh | -e | |
inits | -e-s/ini | ti- | cer | ch | -e-s | le | gh | -e-s | |
inits | -e/in | ti- | cer | ch | -e | le | gh | -e | |
initi-e-mos | cer | ch | -e-mos | le | gh | -e-mos | |||
initi-e-tes | cer | ch | -e-tes | le | gh | -e-tes | |||
ini | ts | -e-n/in | iti- | cer | ch | -e-n | le | gh | -e-n |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | |||||||
initi-a-sse/-sso | cerc-a-sse/-sso | leg-a-sse/-sso | |||||||
initi-a-sse-s | cerc-a-sse-s | leg-a-sse-s | |||||||
initi-a-sse | cerc-a-sse | leg-a-sse | |||||||
initi-à-sse-mos | cerc-à-sse-mos | leg-à-sse-mos | |||||||
initi-à-sse-tes | cerc-à-sse-tes | leg-à-sse-tes | |||||||
initi-a-sse-n | cerc-a-sse-n | leg-a-sse-n | |||||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | |||||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |||||||
initi-a-ría/-río | cerc-a-ría/-río | leg-a-ría/-río | |||||||
initi-a-ría-s | cerc-a-ría-s | leg-a-ría-s | |||||||
initi-a-ría | cerc-a-ría | leg-a-ría | |||||||
initi-a-ria-mos | cerc-a-ria-mos | leg-a-ria-mos | |||||||
initi-a-ria-tes | cerc-a-ria-tes | leg-a-ria-tes | |||||||
initi-a-ría-n | cerc-a-ría-n | leg-a-ría-n | |||||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |||||||
initi-a-reva/-o | cerc-a-reva/-o | leg-a-reva/-o | |||||||
initi-a-reva-s | cerc-a-reva-s | leg-a-reva-s | |||||||
initi-a-reva | cerc-a-reva | leg-a-reva | |||||||
initi-a-reva-mos | cerc-a-reva-mos | leg-a-reva-mos | |||||||
initi-a-reva-tes | cerc-a-reva-tes | leg-a-reva-tes | |||||||
initi-a-reva-n | cerc-a-reva-n | leg-a-reva-n | |||||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||||||
- | - | - | |||||||
ini | ts | -a/in | ti- | cerc-a | leg-a | ||||
ini | ts | -e/in | ti- | cerch-e | legh-e | ||||
initi-e-mos | cerch-e-mos | legh-e-mos | |||||||
initi-a-te | cerc-a-te | leg-a-te | |||
ini | ts | -e-n/in | ti- | cerch-e-n | legh-e-n |
í i
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
cîa→ce | ce→cîa ce→cîa(/ca) ó→o | ci→cîa | ||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||
lancî-a-re | conósc-e-re | marc-i-re | ||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||
lancî-a-ndo | conosc-è-ndo | marc-i-ndo | ||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||
lancî-a-nte | conosc-è-nte | marc-i-nte | ||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||
lancî-a-to | conoscî-u-to / -c- | marc-i-to | ||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
lancî-o | conoscî-o/-c- | marcî-o | ||
lancî-a-s | conosc-e-s | marc-e-s | ||
lancî-a | conosc-e | marc-e | ||
lancî-a-mos | conósc-e-mos | marc-i-mos | ||
lancî-a-tes | conósc-e-tes | marc-i-tes | ||
lancî-a-n | conosc-e-n/-cî-o-/-c-o-118 | marc-e-n/-cî-o-119 | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
lancî-a-va/-vo | conosc-e-va/-vo | marc-i-va/-vo | ||
lancî-a-va-s | conosc-e-va-s | marc-i-va-s | ||
lancî-a-va | conosc-e-va | marc-i-va | ||
lancî-a-va-mos | conosc-e-va-mos | marc-i-va-mos | ||
lancî-a-va-tes | conosc-e-va-tes | marc-i-va-tes | ||
lancî-a-va-n | conosc-e-va-n | marc-i-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||
lancî-a-i | conosc-e-i | marc- | -i/marc- | |
lancî-a-ste | conosc-e-ste | marc-i-ste | ||
lancî-a-u | conosc-e-u | marc-i-u | ||
lancî-a-mmos | conosc-e-mmos | marc-i-mmos | ||
lancî-a-stes | conosc-e-stes | marc-i-stes | ||
lancî-a-ron | conosc-e-ron | marc-i-ron | ||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||
lancî-a-ra-o / -i | conosc-e-ra-o / -i | marc-i-ra-o / -i | ||
lancî-a-rà-s | conosc-e-rà-s | marc-i-rà-s | ||
lancî-a-rà | conosc-e-rà | marc-i-rà | ||
lancî-a-re-mos | conosc-e-re-mos | marc-i-re-mos | ||
lancî-a-re-tes | conosc-e-re-tes | marc-i-re-tes | ||
lancî-a-rà-n | conosc-e-rà-n | marc-i-rà-n | ||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
lanc-e | conoscî-a/-c- | marcî-a | ||
118 La variante correspondènte ad lo latino (COGNOSCUNT) èst conoscon.
119 La variante correspondènte ad lo latino (MARCENT) èst marcen.
lanc-e-s | conoscî | -a-s/-c- | marcî | -a-s | |
lanc-e | conoscî | -a/-c- | marcî | -a | |
lanc-e-mos | conoscî | -a-mos/-c- | marcî | -a-mos | |
lanc-e-tes | conoscî | -a-tes/-c- | marcî | -a-tes | |
lanc-e-n | conoscî | -a-n/-c- | marcî | -a-n | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | |||
lancî-a-sse/-sso | conosc-e-sse/-sso | marc-i-sse/-sso | |||
lancî-a-sse-s | conosc-e-sse-s | marc-i-sse-s | |||
lancî-a-sse | conosc-e-sse | marc-i-sse | |||
lancî-à-sse-mos | conosc-é-sse-mos | marc- | -sse-mos | ||
lancî-à-sse-tes | conosc-é-sse-tes | marc- | -sse-tes | ||
lancî-a-sse-n | conosc-e-sse-n | marc-i-sse-n | |||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | |||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |||
lancî-a-ría/-río | conosc-e-ría/-río | marc-i-ría/-río | |||
lancî-a-ría-s | conosc-e-ría-s | marc-i-ría-s | |||
lancî-a-ría | conosc-e-ría | marc-i-ría | |||
lancî-a-ria-mos | conosc-e-ria-mos | marc-i-ria-mos | |||
lancî-a-ria-tes | conosc-e-ria-tes | marc-i-ria-tes | |||
lancî-a-ría-n | conosc-e-ría-n | marc-i-ría-n | |||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |||
lancî-a-reva/-o | conosc-e-reva/-o | marc-i-reva/-o | |||
lancî-a-reva-s | conosc-e-reva-s | marc-i-reva-s | |||
lancî-a-reva | conosc-e-reva | marc-i-reva | |||
lancî-a-reva-mos | conosc-e-reva-mos | marc-i-reva-mos | |||
lancî-a-reva-tes | conosc-e-reva-tes | marc-i-reva-tes | |||
lancî-a-reva-n | conosc-e-reva-n | marc-i-reva-n | |||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||
- | - | - | |||
lancî-a | conosc-e | marc-i | |||
lanc-e | conoscî | -a/-c- | marcî | -a | |
lanc-e-mos | conoscî | -a-mos/-c- | marcî | -a-mos | |
lancî-a-te | con | ósc-e-te | marc-i-te | ||
lanc-e-n | con | oscî-a-n/-c- | marcî-a-n | ||
í í
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
ce→cîa(/ca) ce→cîa é→e | ce→cîa(/ccîa) ce→cîa | ci→cîa(/ccîa) ci→cîa |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO |
vénc-e-re | plac-e-re | gloc-i-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO |
venc-è-ndo | plac-è-ndo | gloc-i-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
venc-è-nte | plac-è-nte | gloc-i-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
vencî-u-to / vinto | placî-u-to | gloc-i-to |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
vencî-o/-c-o | placî-o/-ccî-o | glocî-o/-ccî-o |
v | enc-e-s | plac-e-s | gloc-e-s | |||||
v | enc-e | plac-e | gloc-e | |||||
v | énc-e-mos | plac-e-mos | gloc-i-mos | |||||
v | énc-e-tes | plac-e-tes | gloc-i-tes | |||||
v | enc-e-n/-cî-o-/-c-o-120 | plac-e-n/-cî-o-/-ccî-o-121 | gloc-e-n/-cî-o-/-ccî-o-122 | |||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||||
v | enc-e-va/-vo | plac-e-va/-vo | gloc-i-va/-vo | |||||
v | enc-e-va-s | plac-e-va-s | gloc-i-va-s | |||||
v | enc-e-va | plac-e-va | gloc-i-va | |||||
v | enc-e-va-mos | plac-e-va-mos | gloc-i-va-mos | |||||
v | enc-e-va-tes | plac-e-va-tes | gloc-i-va-tes | |||||
v | enc-e-va-n | plac-e-va-n | gloc-i-va-n | |||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||||
v | enc-e-i | plac-e-i | gloc- | -i/gloc- | ||||
v | enc-e-ste | plac-e-ste | gloc-i-ste | |||||
v | enc-e-u | plac-e-u | gloc-i-u | |||||
v | enc-e-mmos | plac-e-mmos | gloc-i-mmos | |||||
v | enc-e-stes | plac-e-stes | gloc-i-stes | |||||
v | enc-e-ron | plac-e-ron | gloc-i-ron | |||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||||||
v | enc-e-ra-o / -i | plac-e-ra-o / -i | gloc-i-ra-o / -i | |||||
v | enc-e-rà-s | plac-e-rà-s | gloc-i-rà-s | |||||
v | enc-e-rà | plac-e-rà | gloc-i-rà | |||||
v | enc-e-re-mos | plac-e-re-mos | gloc-i-re-mos | |||||
v | enc-e-re-tes | plac-e-re-tes | gloc-i-re-tes | |||||
v | enc-e-rà-n | plac-e-rà-n | gloc-i-rà-n | |||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||||
v | encî | -a/-c- | placî | -a/-ccî- | glocî | -a/-ccî- | ||
v | encî | -a-s/-c- | placî | -a-s/-ccî- | glocî | -a-s/-ccî- | ||
v | encî | -a/-c- | placî | -a/-ccî- | glocî | -a/-ccî- | ||
v | encî | -a-mos/-c- | placî | -a-mos/-ccî- | glocî | -a-mos/-ccî- | ||
v | encî | -a-tes/-c- | placî | -a-tes/-ccî- | glocî | -a-tes/-ccî- | ||
v | encî | -a-n/-c- | placî | -a-n/-ccî- | glocî | -a-n/-ccî- | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||||
v | enc-e-sse/-sso | plac-e-sse/-sso | gloc-i-sse/-sso | |||||
v | enc-e-sse-s | plac-e-sse-s | gloc-i-sse-s | |||||
v | enc-e-sse | plac-e-sse | gloc-i-sse | |||||
v | enc-é-sse-mos | plac-é-sse-mos | gloc- | -sse-mos | ||||
v | enc-é-sse-tes | plac-é-sse-tes | gloc- | -sse-tes | ||||
v | enc-e-sse-n | plac-e-sse-n | gloc-i-sse-n | |||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||||||
v | enc-e-ría/-río | plac-e-ría/-río | gloc-i-ría/-río | |||||
v | enc-e-ría-s | plac-e-ría-s | gloc-i-ría-s | |||||
v | enc-e-ría | plac-e-ría | gloc-i-ría | |||||
v | enc-e-ria-mos | plac-e-ria-mos | gloc-i-ria-mos | |||||
v | enc-e-ria-tes | plac-e-ria-tes | gloc-i-ria-tes | |||||
v | enc-e-ría-n | plac-e-ría-n | gloc-i-ría-n | |||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||||||
í í
í í
120 La variante correspondènte ad lo latino (VINCUNT) èst vencon.
121 La variante correspondènte ad lo latino (PLACENT) èst placen.
122 La variante correspondènte ad lo latino (GLOCIUNT) èst gloccîon.
venc-e-reva/-o | plac-e-reva/-o | gloc-i-reva/-o | |||
venc-e-reva-s | plac-e-reva-s | gloc-i-reva-s | |||
venc-e-reva | plac-e-reva | gloc-i-reva | |||
venc-e-reva-mos | plac-e-reva-mos | gloc-i-reva-mos | |||
venc-e-reva-tes | plac-e-reva-tes | gloc-i-reva-tes | |||
venc-e-reva-n | plac-e-reva-n | gloc-i-reva-n | |||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||
- | - | - | |||
venc-e | plac-e | gloc-i | |||
vencî | -a/-c- | placî | -a/-ccî- | glocî | -a/-ccî- |
vencî | -a-mos/-c- | placî | -a-mos/-ccî- | glocî | -a-mos/-ccî- |
v | énc-e-te | plac-e-te | gloc-i-te | ||
v | encî-a-n/-c- | placî-a-n/-ccî- | glocî-a-n/-ccî- | ||
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
gîa→ge | ge→gîa è→e | gi→gîa gi→gîa(/ggîa) | ||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||
arrangî-a-re | convèrg-e-re | rug-i-re | ||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||
arrangî-a-ndo | converg-è-ndo | rug-i-ndo | ||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||
arrangî-a-nte | converg-è-nte | rug-i-nte | ||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||
arrangî-a-to | convergî-u-to / -g- / convèrso | rug-i-to | ||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
arrangî-o | convèrgî-o/-g- | rugî-o/-ggî- | ||
arrangî-a-s | convèrg-e-s | rug-e-s | ||
arrangî-a | convèrg-e | rug-e | ||
arrangî-a-mos | convèrg-e-mos | rug-i-mos | ||
arrangî-a-tes | convèrg-e-tes | rug-i-tes | ||
arrangî-a-n | convèrg-e-n/-gî-o-/-g-o-123 | rug-e-n/-gî-o-/-ggî-o-124 | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
arrangî-a-va/-vo | converg-e-va/-vo | rug-i-va/-vo | ||
arrangî-a-va-s | converg-e-va-s | rug-i-va-s | ||
arrangî-a-va | converg-e-va | rug-i-va | ||
arrangî-a-va-mos | converg-e-va-mos | rug-i-va-mos | ||
arrangî-a-va-tes | converg-e-va-tes | rug-i-va-tes | ||
arrangî-a-va-n | converg-e-va-n | rug-i-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||
arrangî-a-i | converg-e-i | rug- | -i/rug- | |
arrangî-a-ste | converg-e-ste | rug-i-ste | ||
arrangî-a-u | converg-e-u | rug-i-u | ||
arrangî-a-mmos | converg-e-mmos | rug-i-mmos | ||
arrangî-a-stes | converg-e-stes | rug-i-stes | ||
arrangî-a-ron | converg-e-ron | rug-i-ron | ||
123 La variante correspondènte ad lo latino (CONVERGUNT) èst convèrgon.
124 La variante correspondènte ad lo latino (RUGIUNT) èst ruggîon.
FUTURO
arrangî-a-ra-o / -i arrangî-a-rà-s arrangî-a-rà arrangî-a-re-mos arrangî-a-re-tes arrangî-a-rà-n
SUBJUNCTIVO PRESÈNTE
arrang-e arrang-e-s arrang-e arrang-e-mos arrang-e-tes arrang-e-n
PASS. IMPERF.
arrangî-a-sse/-sso arrangî-a-sse-s arrangî-a-sse arrangî-à-sse-mos arrangî-à-sse-tes arrangî-a-sse-n
CONDITIONALE PRESÈNTE I
arrangî-a-ría/-río arrangî-a-ría-s arrangî-a-ría arrangî-a-ria-mos arrangî-a-ria-tes arrangî-a-ría-n
PRESÈNTE II
arrangî-a-reva/-o arrangî-a-reva-s arrangî-a-reva arrangî-a-reva-mos arrangî-a-reva-ges arrangî-a-reva-n
IMPERATIVO
-
arrangî-a arrang-e arrang-e-mos arrangî-a-te arrang-e-n
FUTURO
converg-e-ra-o / -i converg-e-rà-s converg-e-rà converg-e-re-mos converg-e-re-tes converg-e-rà-n
SUBJUNCTIVO PRESÈNTE
convèrgî-a/-g- convèrgî-a-s/-g- convèrgî-a/-g- convergî-a-mos/-g- convergî-a-tes/-g- convèrgî-a-n/-g-
PASS. IMPERF.
converg-e-sse/-sso converg-e-sse-s converg-e-sse converg-é-sse-mos converg-é-sse-tes converg-e-sse-n
CONDITIONALE PRESÈNTE I
converg-e-ría/-río converg-e-ría-s converg-e-ría converg-e-ria-mos converg-e-ria-tes converg-e-ría-n
PRESÈNTE II
converg-e-reva/-o converg-e-reva-s converg-e-reva converg-e-reva-mos converg-e-reva-tes converg-e-reva-n
IMPERATIVO
-
convèrg-e convèrgî-a/-g-
convergî-a-mos/-g- convèrg-e-te convèrgî-a-n/-g-
FUTURO
rug-i-ra-o / -i rug-i-rà-s
rug-i-rà
rug-i-re-mos rug-i-re-tes rug-i-rà-n
SUBJUNCTIVO PRESÈNTE
rugî-a/-ggî- rugî-a-s/-ggî- rugî-a/-ggî-
rugî-a-mos/-ggî- rugî-a-tes/-ggî- rugî-a-n/-ggî-
PASS. IMPERF.
rug-i-sse/-sso rug-i-sse-s rug-i-sse
rug-í-sse-mos rug-í-sse-tes rug-i-sse-n
CONDITIONALE PRESÈNTE I
rug-i-ría/-río rug-i-ría-s rug-i-ría
rug-i-ria-mos rug-i-ria-tes rug-i-ría-n
PRESÈNTE II
rug-i-reva/-o rug-i-reva-s rug-i-reva
rug-i-reva-mos rug-i-reva-tes rug-i-reva-n
IMPERATIVO
-
rug-i
rugî-a/-ggî-
rugî-a-mos/-ggî- rug-i-te
rugî-a-n/-ggî-
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
ge→gîa(/ga) ge→gîa è→e | gi→gîa(/ggîa) gi→gîa |
125 La variante correspondènte ad lo latino (LEGUNT) èst lègon.
126 La variante correspondènte ad lo latino (MUGIUNT) èst muggîon.
mug-
leg-e-i
PASS. REMOTO
PASS. REMOTO
INDICATIVO
INDICATIVO
mug-i-mos
mu
mug-i-tes
leg-è-ndo
mug-e
lèg-e
mug-e-s
lèg-e-s
gî-a/-ggî- gî-a-s/-ggî- gî-a/-ggî-
gî-a-mos/-ggî- gî-a-tes/-ggî- gî-a-n/-ggî-
mugî-o/-ggî-
í-i/mug-
leg-e-ste
mug-i-ste
legî-u-to / lècto
mug-i-ndo
mug-e-n/-gî-o-/-ggî-o-
126
PASS. IMPERF.
leg-e-va/-vo
mug-i-va/-vo
leg-e-va-s
mug-i-va-s
INFINITIVO
mug-i-va
mug-i-va-mos
mug-i-va-tes mug-i-va-n
leg-e-va-mos
leg-e-va-tes leg-e-va-n
mug-i-ra-o / -i
leg-e-ron
mug-i-stes
leg-e-stes
mug-i-mmos
leg-e-mmos
mug-i-u
mug-i-rà-n
mug-i-sse
mug-i-ron
leg-e-rà-s
mug-i-rà-s
leg-e-rà
mug-i-rà
leg-e-re-mos
mug-i-re-mos
leg-e-re-tes
mug-i-sse/-sso
legî-a-tes/-g-
leg-e-u
mu
lègî-a-n/-g-
mu
PASS. IMPERF.
PASS. IMPERF.
leg-e-sse/-sso
mug-i-re-tes
leg-e-sse-s
mug-i-sse-s
leg-e-sse
leg-e-ra-o / -i
leg-é-sse-mos
mug-
FUTURO
PARTICIP. PASS.
PASS. IMPERF.
mug-i-re
INFINITIVO
leg-e-va
PARTICIP. PRES.
PARTICIP. PRES.
leg-è-nte
mug-i-nte
í-sse-mos
PARTICIP. PASS.
lèg-e-mos
lèg-e-re
GERUNDIO
GERUNDIO
lèg-e-tes
PRESÈNTE
PRESÈNTE
lègî-o/-g-o
lèg-e-n/-gî-o-/-g-o-125
mug-i-to
legî-a-mos/-g-
mu
lègî-a/-g-
mu
lègî-a-s/-g-
mu
lègî-a/-g-
PRESÈNTE
PRESÈNTE
SUBJUNCTIVO
SUBJUNCTIVO
FUTURO
leg-e-rà-n
leg-é-sse-tes | mug- | -sse-tes |
leg-e-sse-n | mug-i-sse-n | |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | |
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |
leg-e-ría/-río | mug-i-ría/-río | |
leg-e-ría-s | mug-i-ría-s | |
leg-e-ría | mug-i-ría | |
leg-e-ria-mos | mug-i-ria-mos | |
leg-e-ria-tes | mug-i-ria-tes | |
leg-e-ría-n | mug-i-ría-n | |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |
leg-e-reva/-o | mug-i-reva/-o | |
leg-e-reva-s | mug-i-reva-s | |
leg-e-reva | mug-i-reva | |
leg-e-reva-mos | mug-i-reva-mos | |
leg-e-reva-tes | mug-i-reva-tes | |
leg-e-reva-n | mug-i-reva-n | |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | |
- | - | |
lèg-e | mug-i | |
lègî-a/-g- | mugî-a/-ggî- | |
legî-a-mos/-g- | mugî-a-mos/-ggî- | |
lèg-e-te | mug-i-te | |
lègî-a-n/-g- | mugî-a-n/-ggî- | |
í
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
p→p(/ppi/ccî) à→a CVC(→CC) | v→v(/bbi/jj) CVC(→CC) | r→r(/ri) CVC(→CC) |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO |
càp-e-re | dev-e-re | par-e-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO |
cap-è-ndo 127 | dev-è-ndo | par-è-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
cap-è-nte | dev-è-nte | par-è-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
cap-u-to | dev-u-to | par-u-to |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
cap-o/-ppi-/-ccî- | dev-o/-bbi-/-jj- | par-o/-ri- |
cap-e-s | dev-e-s | par-e-s |
cap-e | dev-e | par-e |
càp-e-mos | dev-e-mos | par-e-mos |
càp-e-tes | dev-e-tes | par-e-tes |
cap-e-n/-o-/-ppi-o-/-ccî-o-128 | dev-e-n/-o-/-bbi-o-/-jj-o-129 | par-e-n/-o-/-ri-o-130 |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
127 Ved. lo significato de lo remarcato en § 2. 2.
128 Las variantes correspondèntes ad lo latino (CAPIUNT) son cappion/caccîon.
129 La variante correspondènte ad lo latino (DEBENT) èst deven.
130 La variante correspondènte ad lo latino (PARENT) èst paren.
cap-e-va/-vo | dev-e-va/-vo | par-e-va/-vo |
cap-e-va-s | dev-e-va-s | par-e-va-s |
cap-e-va | dev-e-va | par-e-va |
cap-e-va-mos | dev-e-va-mos | par-e-va-mos |
cap-e-va-tes | dev-e-va-tes | par-e-va-tes |
cap-e-va-n | dev-e-va-n | par-e-va-n |
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO |
cap-e-i | dev-e-i | par-e-i |
cap-e-ste | dev-e-ste | par-e-ste |
cap-e-u | dev-e-u | par-e-u |
cap-e-mmos | dev-e-mmos | par-e-mmos |
cap-e-stes | dev-e-stes | par-e-stes |
cap-e-ron | dev-e-ron | par-e-ron |
FUTURO | FUTURO | FUTURO |
cap-e-ra-o / -i/-p-r- | dev-e-ra-o / -i /-v-r- | par-e-ra-o / -i /-r-r- |
cap-e-rà-s/-p-r- | dev-e-rà-s/-v-r- | par-e-rà-s/-r-r- |
cap-e-rà/-p-r- | dev-e-rà/-v-r- | par-e-rà/-r-r- |
cap-e-re-mos/-p-r- | dev-e-re-mos/-v-r- | par-e-re-mos/-r-r- |
cap-e-re-tes/-p-r- | dev-e-re-tes/-v-r- | par-e-re-tes/-r-r- |
cap-e-rà-n/-p-r- | dev-e-rà-n/-v-r- | par-e-rà-n/-r-r- |
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
cap-a/-ppi-/-ccî- | dev-a/-bbi-/-jj- | par-a/-ri- |
cap-a-s/-ppi-/-ccî- | dev-a-s/-bbi-/-jj- | par-a-s/-ri- |
cap-a/-ppi-/-ccî- | dev-a/-bbi-/-jj- | par-a/-ri- |
cap-a-mos/-ppi-/-ccî- | dev-a-mos/-bbi-/-jj- | par-a-mos/-ri- |
cap-a-tes/-ppi-/-ccî- | dev-a-tes/-bbi-/-jj- | par-a-tes/-ri- |
cap-a-n/-ppi-/-ccî- | dev-a-n/-bbi-/-jj- | par-a-n/-ri- |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
cap-e-sse/-sso | dev-e-sse/-sso | par-e-sse/-sso |
cap-e-sse-s | dev-e-sse-s | par-e-sse-s |
cap-e-sse | dev-e-sse | par-e-sse |
cap-é-sse-mos | dev-é-sse-mos | par-é-sse-mos |
cap-é-sse-tes | dev-é-sse-tes | par-é-sse-tes |
cap-e-sse-n | dev-e-sse-n | par-e-sse-n |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE |
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I |
cap-e-ría/-río/-p-r- | dev-e-ría/-río /-v-r- | par-e-ría/-río /-r-r- |
cap-e-ría-s/-p-r- | dev-e-ría-s/-v-r- | par-e-ría-s/-r-r- |
cap-e-ría/-p-r- | dev-e-ría/-v-r- | par-e-ría/-r-r- |
cap-e-ria-mos/-p-r- | dev-e-ria-mos/-v-r- | par-e-ria-mos/-r-r- |
cap-e-ria-tes/-p-r- | dev-e-ria-tes/-v-r- | par-e-ria-tes/-r-r- |
cap-e-ría-n/-p-r- | dev-e-ría-n/-v-r- | par-e-ría-n/-r-r- |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II |
cap-e-reva/-o/-p-r- | dev-e-reva/-o/-v-r- | par-e-reva/-o/-r-r- |
cap-e-reva-s/-p-r- | dev-e-reva-s/-v-r- | par-e-reva-s/-r-r- |
cap-e-reva/-p-r- | dev-e-reva/-v-r- | par-e-reva/-r-r- |
cap-e-reva-mos/-p-r- | dev-e-reva-mos/-v-r- | par-e-reva-mos/-r-r- |
cap-e-reva-tes/-p-r- | dev-e-reva-tes/-v-r- | par-e-reva-tes/-r-r- |
cap-e-reva-n/-p-r- | dev-e-reva-n/-v-r- | par-e-reva-n/-r-r- |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO |
- | - | - |
cap-e | dev-e | par-e |
cap-a/-ppi-/-ccî- | dev-a/-bbi-/-jj- | par-a/-ri- |
ca | p-a-mos/-ppi-/-ccî- | dev-a-mos/-bbi-/-jj- | par-a-mos/-ri- |
cà | p-e-te | dev-e-te | par-e-te |
ca | p-a-n/-ppi-/-ccî- | dev-a-n/-bbi-/-jj- | par-a-n/-ri- |
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
d(→dz) CVC(→CC) | d(→dz) CVC(→CC) | d(→jj/ddz) CVC(→CC) | x(→ssî) e→è | ||||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||||
aud-i-re | ard-e-re | ved-e-re | ex-i-re | ||||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||||
aud-i-ndo | ard-è-ndo | ved-è-ndo | ex-i-ndo | ||||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||||
aud-i-nte | ard-è-nte | ved-è-nte | ex-i-nte | ||||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||||
aud-i-to | ard-u-to / arso | ved-u-to / visto | ex-i-to | ||||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
aud-o / audz- | ard-o /ardz- | ved-o / vejj- / veddz- | èx-o 131/ èssî- | ||||
aud-e-s | ard-e-s | ved-e-s | èx-e-s | ||||
aud-e | ard-e | ved-e | èx-e | ||||
aud-i-mos | ard-e-mos | ved-e-mos | ex-i-mos | ||||
aud-i-tes | ard-e-tes | ved-e-tes | ex-i-tes | ||||
aud-e-n/-d-o-/-dz-o-132 | ard-e-n/-d-o-/-dz-o-133 | ved-e-n/-d-o-/-jj-o-/- ddz-o-134 | èx-e-n/èx-o-/èssî-o-135 | ||||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
aud-i-va/-vo | ard-e-va/-vo | ved-e-va/-vo | ex-i-va/-vo | ||||
aud-i-va-s | ard-e-va-s | ved-e-va-s | ex-i-va-s | ||||
aud-i-va | ard-e-va | ved-e-va | ex-i-va | ||||
aud-i-va-mos | ard-e-va-mos | ved-e-va-mos | ex-i-va-mos | ||||
aud-i-va-tes | ard-e-va-tes | ved-e-va-tes | ex-i-va-tes | ||||
aud-i-va-n | ard-e-va-n | ved-e-va-n | ex-i-va-n | ||||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||
aud- | -i/od- | ard-e-i | ved-e-i | ex- | -i/ex- | ||
aud-i-ste | ard-e-ste | ved-e-ste | ex-i-ste | ||||
aud-i-u | ard-e-u | ved-e-u | ex-i-u | ||||
aud-i-mmos | ard-e-mmos | ved-e-mmos | ex-i-mmos | ||||
aud-i-stes | ard-e-stes | ved-e-stes | ex-i-stes | ||||
aud-i-ron | ard-e-ron | ved-e-ron | ex-i-ron | ||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||||
aud-i-ra-o / -i /-d-r- | ard-e-ra-o / -i /-d-r- | ved-e-ra-o / -i /-d-r- | ex-i-ra-o / -i | ||||
aud-i-rà-s/-d-r- | ard-e-rà-s/-d-r- | ved-e-rà-s/-d-r- | ex-i-rà-s | ||||
aud-i-rà/-d-r- | ard-e-rà/-d-r- | ved-e-rà/-d-r- | ex-i-rà | ||||
aud-i-re-mos/-d-r- | ard-e-re-mos/-d-r- | ved-e-re-mos/-d-r- | ex-i-re-mos | ||||
aud-i-re-tes/-d-r- | ard-e-re-tes/-d-r- | ved-e-re-tes/-d-r- | ex-i-re-tes | ||||
aud-i-rà-n/-d-r- | ard-e-rà-n/-d-r- | ved-e-rà-n/-d-r- | ex-i-rà-n | ||||
131 La regularizzatione se tròpa en sardo (bessire): besso indicativo, bessa subjunctivo.
132 La variante correspondènte ad lo latino (AUDĬUNT) èst audzon.
133 La variante correspondènte ad lo latino (ARDENT) èst arden.
134 La variante correspondènte ad lo latino (VIDENT) èst veden.
135 La variante correspondènte ad lo latino (EXEUNT) èst èssîon.
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
aud-a / audz- | ard-a / ardz- | ved-a / vejj- / veddz- | èx-a / èssî- | ||
aud-a-s / audz- | ard-a-s / ardz- | ved-a-s / vejj- / veddz- | èx-a-s / èssî- | ||
aud-a / audz- | ard-a / ardz- | ved-a / vejj- / veddz- | èx-a / èssî- | ||
aud-a-mos / audz- | ard-a-mos / ardz- | ved-a-mos / vejj-/ veddz- | ex-a-mos / essî- | ||
aud-a-tes / audz- | ard-a-tes / ardz- | ved-a-tes / vejj- / veddz- | ex-a-tes / essî- | ||
aud-a-n / audz- | ard-a-n / ardz- | ved-a-n / vejj- / veddz- | èx-a-n / èssî- | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
aud-i-sse/-sso | ard-e-sse/-sso | ved-e-sse/-sso | ex-i-sse/-sso | ||
aud-i-sse-s | ard-e-sse-s | ved-e-sse-s | ex-i-sse-s | ||
aud-i-sse | ard-e-sse | ved-e-sse | ex-i-sse | ||
aud- | -sse-mos | ard-é-sse-mos | ved-é-sse-mos | ex- | -sse-mos |
aud- | -sse-tes | ard-é-sse-tes | ved-é-sse-tes | ex- | -sse-tes |
aud-i-sse-n | ard-e-sse-n | ved-e-sse-n | ex-i-sse-n | ||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||
aud-i-ría/-río /-d-r- | ard-e-ría/-río /-d-r- | ved-e-ría/-río /-d-r- | ex-i-ría/-río | ||
aud-i-ría-s/-d-r- | ard-e-ría-s/-d-r- | ved-e-ría-s/-d-r- | ex-i-ría-s | ||
aud-i-ría/-d-r- | ard-e-ría/-d-r- | ved-e-ría/-d-r- | ex-i-ría | ||
aud-i-ria-mos/-d-r- | ard-e-ria-mos/-d-r- | ved-e-ria-mos/-d-r- | ex-i-ria-mos | ||
aud-i-ria-tes/-d-r- | ard-e-ria-tes/-d-r- | ved-e-ria-tes/-d-r- | ex-i-ria-tes | ||
aud-i-ría-n/-d-r- | ard-e-ría-n/-d-r- | ved-e-ría-n/-d-r- | ex-i-ría-n | ||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||
aud-i-reva/-o/-d-r- | ard-e-reva/-o/-d-r- | ved-e-reva/-o/-d-r- | ex-i-reva/-o | ||
aud-i-reva-s/-d-r- | ard-e-reva-s/-d-r- | ved-e-reva-s/-d-r- | ex-i-reva-s | ||
aud-i-reva/-d-r- | ard-e-reva/-d-r- | ved-e-reva/-d-r- | ex-i-reva | ||
aud-i-reva-mos/-d-r- | ard-e-reva-mos/-d-r- | ved-e-reva-mos/-d-r- | ex-i-reva-mos | ||
aud-i-reva-tes/-d-r- | ard-e-reva-tes/-d-r- | ved-e-reva-tes/-d-r- | ex-i-reva-tes | ||
aud-i-reva-n/-d-r- | ard-e-reva-n/-d-r- | ved-e-reva-n/-d-r- | ex-i-reva-n | ||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | ||
- | - | - | - | ||
aud-i | ard-e | ved-e | èx-i | ||
aud-a / audz- | ard-a / ardz- | ved-a / vejj- / veddz- | èx-a / èssî- | ||
aud-a-mos / audz- | ard-a-mos / ardz- | ved-a-mos / vejj- /veddz- | ex-a-mos / essî- | ||
aud-i-te | ard-e-te | ved-e-te | ex-i-te | ||
aud-a-n / audz- | ard-a-n / ardz- | ved-a-n / vejj- / veddz- | èx-a-n / èssî- | ||
í í
í í
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
l(→llî) CVC(→CC) | l(→llî) CVC(→CC) o→ò | l(→llî) CVC(→CC) o→ò | l(→llî) CVC(→CC) o→ò |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO |
val-e-re | dol-e-re | sol-e-re | vol-e-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO |
val-è-ndo | dol-è-ndo | sol-è-ndo | vol-è-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
val-è-nte | dol-è-nte | sol-è-nte | vol-è-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
val-u-to | dol-u-to | sol-u-to | vol-u-to |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
val-o / vallî-136 | dòl-o / dòllî- | sòl-o / sòllî- | vòl-o / vòllî- |
val-e-s | dòl-e-s | sòl-e-s | vòl-e-s |
val-e | dòl-e | sòl-e | vòl-e |
val-e-mos | dol-e-mos | sol-e-mos | vol-e-mos |
val-e-tes | dol-e-tes | sol-e-tes | vol-e-tes |
val-e-n/-l-o-/-llî-o-137 | dòl-e-n/-l-o-/-llî-o-138 | sòl-e-n/-l-o-/-llî-o-139 | vòl-e-n/-l-o-/-llî-o-140 |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
val-e-va/-vo | dol-e-va/-vo | sol-e-va/-vo | vol-e-va/-vo |
val-e-va-s | dol-e-va-s | sol-e-va-s | vol-e-va-s |
val-e-va | dol-e-va | sol-e-va | vol-e-va |
val-e-va-mos | dol-e-va-mos | sol-e-va-mos | vol-e-va-mos |
val-e-va-tes | dol-e-va-tes | sol-e-va-tes | vol-e-va-tes |
val-e-va-n | dol-e-va-n | sol-e-va-n | vol-e-va-n |
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO |
val-e-i | dol-e-i | sol-e-i | vol-e-i |
val-e-ste | dol-e-ste | sol-e-ste | vol-e-ste |
val-e-u | dol-e-u | sol-e-u | vol-e-u |
val-e-mmos | dol-e-mmos | sol-e-mmos | vol-e-mmos |
val-e-stes | dol-e-stes | sol-e-stes | vol-e-stes |
val-e-ron | dol-e-ron | sol-e-ron | vol-e-ron |
FUTURO | FUTURO | FUTURO | FUTURO |
val-e-ra-o / -i /-l-r- | dol-e-ra-o / -i /-l-r- | sol-e-ra-o / -i /-l-r- | vol-e-ra-o / -i /-l-r- |
val-e-rà-s/-l-r- | dol-e-rà-s/-l-r- | sol-e-rà-s/-l-r- | vol-e-rà-s/-l-r- |
val-e-rà/-l-r- | dol-e-rà/-l-r- | sol-e-rà/-l-r- | vol-e-rà/-l-r- |
val-e-re-mos/-l-r- | dol-e-re-mos/-l-r- | sol-e-re-mos/-l-r- | vol-e-re-mos/-l-r- |
val-e-re-tes/-l-r- | dol-e-re-tes/-l-r- | sol-e-re-tes/-l-r- | vol-e-re-tes/-l-r- |
val-e-rà-n/-l-r- | dol-e-rà-n/-l-r- | sol-e-rà-n/-l-r- | vol-e-rà-n/-l-r- |
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
val-a / vallî- | dòl-a / dòllî- | sòl-a/ sòllî- | vòl-a / vòllî- |
val-a-s / vallî- | dòl-a-s / dòllî- | sòl-a-s/ sòllî- | vòl-a-s / vòllî- |
val-a / vallî- | dòl-a / dòllî- | sòl-a/ sòllî- | vòl-a / vòllî- |
val-a-mos / vallî- | dol-a-mos / dollî- | sol-a-mos/ sollî- | vol-a-mos / vollî- |
val-a-tes / vallî- | dol-a-tes / dollî- | sol-a-tes/ sollî- | vol-a-tes / vollî- |
val-a-n / vallî- | dòl-a-n / dòllî- | sòl-a-n/ sòllî- | vòl-a-n / vòllî- |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
val-e-sse/-sso | dol-e-sse/-sso | sol-e-sse/-sso | vol-e-sse/-sso |
val-e-sse-s | dol-e-sse-s | sol-e-sse-s | vol-e-sse-s |
val-e-sse | dol-e-sse | sol-e-sse | vol-e-sse |
val-é-sse-mos | dol-é-sse-mos | sol-é-sse-mos | vol-é-sse-mos |
val-é-sse-tes | dol-é-sse-tes | sol-é-sse-tes | vol-é-sse-tes |
136 Exèmplos de formas regulares en romance: de valere, vallîo / valo (Cas. ant. valo); de dolere, dòllîo / dòlo (Cas. duelo); de volere, vòllîo / vòlo (cf. Rum. vreau); de solere, sòllîo / sòlo (Cas. suelo); de salire, sallîo / salo (Cas. ant. salo); de venire, vènnîo / vèno (Rum. vin); de tenere, tènnîo / tèno (Rum. ţin); de remanere, remannîo / remano (Rum. rămân); de sapere, saccîo / sapo (Occ. sabi); de audire, audzo (Rum. ant. auz) / audo (Ita. òdo, Rum. aud); de sedere, sèjjo / sèdo (Ita. sièdo, Rum. sed); de vedere, vejjo (Ita. ant. veggio) / vedo (Ita. vedo, Rum. văd); de càpere, cappia / capa (Ita. ant. capa); de devere, debbio / devo (Cas. debo, Ita. dèvo). Cuesto affècta los presèntes de indicativo (1ª persona sg., 3ª pl.) et subjunctivo et lo imperativo (3ª sg., 1ª pl., 3ª pl.).
137 La variante correspondènte ad lo latino (VALENT) èst valen.
138 La variante correspondènte ad lo latino (DOLENT) èst dòlen.
139 La variante correspondènte ad lo latino (SOLENT) èst sòlen.
140 La variante correspondènte ad lo latino (VOLUNT) èst vòlon.
val-e-sse-n | dol-e-sse-n | sol-e-sse-n | vol-e-sse-n |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE |
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I |
val-e-ría/-río /-l-r- | dol-e-ría/-río /-l-r- | sol-e-ría/-río /-l-r- | vol-e-ría/-río /-l-r- |
val-e-ría-s/-l-r- | dol-e-ría-s/-l-r- | sol-e-ría-s/-l-r- | vol-e-ría-s/-l-r- |
val-e-ría/-l-r- | dol-e-ría/-l-r- | sol-e-ría/-l-r- | vol-e-ría/-l-r- |
val-e-ria-mos/-l-r- | dol-e-ria-mos/-l-r- | sol-e-ria-mos/-l-r- | vol-e-ria-mos/-l-r- |
val-e-ria-tes/-l-r- | dol-e-ria-tes/-l-r- | sol-e-ria-tes/-l-r- | vol-e-ria-tes/-l-r- |
val-e-ría-n/-l-r- | dol-e-ría-n/-l-r- | sol-e-ría-n/-l-r- | vol-e-ría-n/-l-r- |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II |
val-e-reva/-o/-l-r- | dol-e-reva/-o/-l-r- | sol-e-reva/-o/-l-r- | vol-e-reva/-o/-l-r- |
val-e-reva-s/-l-r- | dol-e-reva-s/-l-r- | sol-e-reva-s/-l-r- | vol-e-reva-s/-l-r- |
val-e-reva/-l-r- | dol-e-reva/-l-r- | sol-e-reva/-l-r- | vol-e-reva/-l-r- |
val-e-reva-mos/-l-r- | dol-e-reva-mos/-l-r- | sol-e-reva-mos/-l-r- | vol-e-reva-mos/-l-r- |
val-e-reva-tes/-l-r- | dol-e-reva-tes/-l-r- | sol-e-reva-tes/-l-r- | vol-e-reva-tes/-l-r- |
val-e-reva-n/-l-r- | dol-e-reva-n/-l-r- | sol-e-reva-n/-l-r- | vol-e-reva-n/-l-r- |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO |
- | - | - | - |
val-e | dòl-e | sòl-e | vòl-e |
val-a / vallî- | dòl-a / dòllî- | sòl-a/ sòllî- | vòl-a / vòllî- |
val-a-mos / vallî- | dol-a-mos / dollî- | sol-a-mos/ sollî- | vol-a-mos / vollî- |
val-e-te | dol-e-te | sol-e-te | vol-e-te |
val-a-n / vallî- | dòl-a-n / dòllî- | sòl-a-n/ sòllî- | vòl-a-n / vòllî- |
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
n(→nnî) CVC(→CC) | n(→nnî) CVC(→CC) e→è | n(→nnî) CVC(→CC) e→è |
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO |
reman-e-re | ten-e-re | ven-i-re |
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO |
reman-è-ndo | ten-è-ndo | ven-i-ndo |
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. |
reman-è-nte | ten-è-nte | ven-i-nte |
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. |
reman-u-to | ten-u-to | ven-i-to |
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO |
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE |
reman-o / remannî- | tèn-o / tènnî- | vèn-o / vènnî- |
reman-e-s | tèn-e-s | vèn-e-s |
reman-e | tèn-e | vèn-e |
reman-e-mos | ten-e-mos | ven-i-mos |
reman-e-tes | ten-e-tes | ven-i-tes |
reman-e-n/-n-o-/-nnî-o- 141 | tèn-e-n/-n-o-/-nnî-o-142 | vèn-e-n/-n-o-/-nnî-o-143 |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. |
reman-e-va/-vo | ten-e-va/-vo | ven-i-va/-vo |
141 La variante correspondènte ad lo latino (REMANENT) èst remanen.
142 La variante correspondènte ad lo latino (TENENT) èst tènen.
143 La variante correspondènte ad lo latino (VENIUNT) èst vennîon.
í í
í í
reman-e-va-s | ten-e-va-s | ven-i-va-s | ||
reman-e-va | ten-e-va | ven-i-va | ||
reman-e-va-mos | ten-e-va-mos | ven-i-va-mos | ||
reman-e-va-tes | ten-e-va-tes | ven-i-va-tes | ||
reman-e-va-n | ten-e-va-n | ven-i-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||
reman-e-i | ten-e-i | ven- | -i/ven- | |
reman-e-ste | ten-e-ste | ven-i-ste | ||
reman-e-u | ten-e-u | ven-i-u | ||
reman-e-mmos | ten-e-mmos | ven-i-mmos | ||
reman-e-stes | ten-e-stes | ven-i-stes | ||
reman-e-ron | ten-e-ron | ven-i-ron | ||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||
reman-e-ra-o / -i /-n-r- | ten-e-ra-o / -i /-n-r- | ven-i-ra-o / -i /-n-r- | ||
reman-e-rà-s/-n-r- | ten-e-rà-s/-n-r- | ven-i-rà-s/-n-r- | ||
reman-e-rà/-n-r- | ten-e-rà/-n-r- | ven-i-rà/-n-r- | ||
reman-e-re-mos/-n-r- | ten-e-re-mos/-n-r- | ven-i-re-mos/-n-r- | ||
reman-e-re-tes/-n-r- | ten-e-re-tes/-n-r- | ven-i-re-tes/-n-r- | ||
reman-e-rà-n/-n-r- | ten-e-rà-n/-n-r- | ven-i-rà-n/-n-r- | ||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
reman-a / remannî- | tèn-a / tènnî- | vèn-a / vènnî- | ||
reman-a-s / remannî- | tèn-a-s / tènnî- | vèn-a-s / vènnî- | ||
reman-a / remannî- | tèn-a / tènnî- | vèn-a / vènnî- | ||
reman-a-mos / remannî- | ten-a-mos / tennî- | ven-a-mos / vennî- | ||
reman-a-tes / remannî- | ten-a-tes / tennî- | ven-a-tes / vennî- | ||
reman-a-n / remannî- | tèn-a-n / tènnî- | vèn-a-n / vènnî- | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
reman-e-sse/-sso | ten-e-sse/-sso | ven-i-sse/-sso | ||
reman-e-sse-s | ten-e-sse-s | ven-i-sse-s | ||
reman-e-sse | ten-e-sse | ven-i-sse | ||
reman-é-sse-mos | ten-é-sse-mos | ven- | -sse-mos | |
reman-é-sse-tes | ten-é-sse-tes | ven- | -sse-tes | |
reman-e-sse-n | ten-e-sse-n | ven-i-sse-n | ||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||
reman-e-ría/-río /-n-r- | ten-e-ría/-río /-n-r- | ven-i-ría/-río /-n-r- | ||
reman-e-ría-s/-n-r- | ten-e-ría-s/-n-r- | ven-i-ría-s/-n-r- | ||
reman-e-ría/-n-r- | ten-e-ría/-n-r- | ven-i-ría/-n-r- | ||
reman-e-ria-mos/-n-r- | ten-e-ria-mos/-n-r- | ven-i-ria-mos/-n-r- | ||
reman-e-ria-tes/-n-r- | ten-e-ria-tes/-n-r- | ven-i-ria-tes/-n-r- | ||
reman-e-ría-n/-n-r- | ten-e-ría-n/-n-r- | ven-i-ría-n/-n-r- | ||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||
reman-e-reva/-o/-n-r- | ten-e-reva/-o/-n-r- | ven-i-reva/-o/-n-r- | ||
reman-e-reva-s/-n-r- | ten-e-reva-s/-n-r- | ven-i-reva-s/-n-r- | ||
reman-e-reva/-n-r- | ten-e-reva/-n-r- | ven-i-reva/-n-r- | ||
reman-e-reva-mos/-n-r- | ten-e-reva-mos/-n-r- | ven-i-reva-mos/-n-r- | ||
reman-e-reva-tes/-n-r- | ten-e-reva-tes/-n-r- | ven-i-reva-tes/-n-r- | ||
reman-e-reva-n/-n-r- | ten-e-reva-n/-n-r- | ven-i-reva-n/-n-r- | ||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | ||
- | - | - | ||
reman-e | tèn-e | vèn-i | ||
reman-a / remannî- | tèn-a / tènnî- | vèn-a / vènnî- | ||
reman-a-mos / remannî- | ten-a-mos / tennî- | ven-a-mos / vennî- | ||
reman-e-te | ten-e-te | ven-i-te | |||||
reman-a | -n / remannî- | t | èn-a | -n / tènnî- | v | èn-a | -n / vènnî- |
En neolatino hi ha 10 vèrbos pròpriamente irregulares. Non obstante, las irregularitates de 3 de ellos (dícere, fàcere et potere) son evitàbiles.
estare; la irregularitate se límita ad una accentuatione oxítona en las personas 2ª, 3ª sg. et 3ª pl. de los presèntes et de lo imperativo.
dare; las irregularitates se límitan ad doos accèntos diacríticos (dé, dà ) et ad lo càmbio de vocale temàtica (a→e) en lo presènte et imperfècto de subjunctivo et lo imperativo.
Cuestos doos vèrbos de la conjugatione 3ª finitos per –cere pèrden la síllaba –ce- en lo futuro et conditionale. Cuesta irregularitate pòte essere evitata conservando lo –ce- (una variante antica). En plus, presèntan la alteratione consonàntica ce→cîa(/ca).
dícere; En plus: í→i, et have uno participio passato fòrte optionale.
fàcere; En plus: à→a, et have uno participio passato fòrte optionale.
potere. Alternantia –t-/-ss- en los presèntes et imperativo. Cuesta irregularitate pòte essere evitata con las variantes en –t-.
havere, sapere. En los presèntes de indicativo et de subjunctivo et en lo imperativo presènta doas variantes. Lo vèrbo havere have, en plus, unas variantes plus cortas de lo presènte de indicativo.
èssere, ire / vàdere. Son molto irregulares. Lo vèrbo èssere ha plus de uno radicale. Lo vèrbo ire èst devenuto defectivo en romance (per causa de la soa brevetate) et besonnîa essere completato con formas de los sinònimos vàdere
-que ha uno presènte irregulare- aut andare, los doos defectivos altrosí144. De los tres, lo vèrbo vàdere èst lo plus usato en romance; donque, en neolatino èst fòrse plus comprehensíbile completare la soa conjugatione con formas latinas aut analògicas (formatas imitando altros vèrbos).
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
irr. | irr. | ||||
INFINITIVO | INFINITIVO | ||||
est-a-re | d-a-re | ||||
GERUNDIO | GERUNDIO | ||||
est-a-ndo | d-a-ndo | ||||
144 Con lo sènso de ‘camminare’, lo vèrbo andare non èst defectivo.
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||
est-a-nte | d-a-nte | ||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||
est-a-to | d-a-to | ||
INDICATIVO | INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
est-a-o145 | d-a-o | ||
est-à-s | d-a-s | ||
est-à | d-à | ||
est-a-mos | d-a-mos | ||
est-a-tes | d-a-tes | ||
est-à | -n | d-a-n | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
est-a-va/-vo | d-a-va/-vo | ||
est-a-va-s | d-a-va-s | ||
est-a-va | d-a-va | ||
est-a-va-mos | d-a-va-mos | ||
est-a-va-tes | d-a-va-tes | ||
est-a-va-n | d-a-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||
est-a-i | d-a-i | ||
est-a-ste | d-a-ste | ||
est-a-u | d-a-u | ||
est-a-mmos | d-a-mmos | ||
est-a-stes | d-a-stes | ||
est-a-ron | d-a-ron | ||
FUTURO | FUTURO | ||
est-a-ra-o / -i | d-a-ra-o / -i | ||
est-a-rà-s | d-a-rà-s | ||
est-a-rà | d-a-rà | ||
est-a-re-mos | d-a-re-mos | ||
est-a-re-tes | d-a-re-tes | ||
est-a-rà-n | d-a-rà-n | ||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
est- | é | d- | é |
est- | é-s | d- | e-s |
est- | é | d- | é |
est- | e-mos | d-e-mos | |
est- | e-tes | d-e-tes | |
est- | é-n | d-e-n | |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
est-a-sse/-sso | d- | e-sse/-sso | |
est-a-sse-s | d- | e-sse-s | |
est-a-sse | d- | e-sse | |
est-à-sse-mos | d- | é-sse-mos | |
145 Lo latino haveva STO, STAS, STAT, STAMUS, STATIS, STANT. En la prima persona lo radicale mancava la vocale temàtica A, presènte en las altras personas. En latino vulgare se extendeu la vocale temàtica ad la prima persona por regularizzare-la, creando la forma STAO. Cuesta forma non està documentata, mais deveu exsistere per que explica la variatione romànica: Deveu evolvere ad estao, pronuntiata posterioremente estau (cf. occitano estau, lo rumèno stau), pòs estou (cf. portughese estou) et pòs estò (cf. lo italiano sto, que non continua dirèctamente la forma latina). En neolatino, sería possíbile pronuntiare [estaw], mais èst conveniènte escrivere estao por conservare lo morfèma /o/ que marca la prima persona en lo presènte de indicativo (canto, como, vendo, uno).
est-à-sse-tes | d-é-sse-tes | |
est-a-sse-n | d-e-sse-n | |
CONDITIONALE | CONDITIONALE | |
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | |
est-a-ría/-río | d-a-ría/-río | |
est-a-ría-s | d-a-ría-s | |
est-a-ría | d-a-ría | |
est-a-ria-mos | d-a-ria-mos | |
est-a-ria-tes | d-a-ria-tes | |
est-a-ría-n | d-a-ría-n | |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | |
est-a-reva/-o | d-a-reva/-o | |
est-a-reva-s | d-a-reva-s | |
est-a-reva | d-a-reva | |
est-a-reva-mos | d-a-reva-mos | |
est-a-reva-tes | d-a-reva-tes | |
est-a-reva-n | d-a-reva-n | |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | |
- | - | |
est-à | d-a | |
est-é | d-é | |
est-e-mos | d-e | -mos |
est-a-te | d-a-te | |
est-é-n | d-e-n | |
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
irr. ce→cîa ce→cîa(/ca) í→i | irr. ce→cîa ce→cîa(/ccîa) ce→cîa(/ca) à→a | |||
INFINITIVO | INFINITIVO | |||
d | c-e-re | fàc-e-re | ||
GERUNDIO | GERUNDIO | |||
d | c-è-ndo | fac-è-ndo | ||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | |||
d | c-è-nte | fac-è-nte | ||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | |||
dicî-u-to / dicto 146 | facî-u-to / facto | |||
INDICATIVO | INDICATIVO | |||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | |||
d | cî-o / di | c-147 | facî | -o /-ccî-o148 / fac- |
d | c-e-s | fac-e-s | ||
í i i
i i
146 Lo participio irregulare traditionale dicto èst preferíbile (Por dito, Cas dicho, Cat, Fra dit, Ita detto). La forma regularizzata dicîuto èst rara en romance.
147 Lo paradigma traditionale, con formas irregulares como dico, èst preferíbile en cuesto frequènte vèrbo (Por, Cas digo, Cat dic, Ita dico, Rum zic). Lo paradigma regularizzato, con formas como dicîo, èst raro en romance (cf. Occ disi, Fra dis). Ved. la alteratione ce→cîa(/ca).
148 En latino, FACĔRE, como qualques vèrbos de la conjugatione 2ªII, presentava una -Ĭ- (FACĬO), que ha geminato en romance.
i í í i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i i
i i i i i
d | c-e | fa | c-e | ||
d | c-e-mos | fà | c-e-mos | ||
d | c-e-tes | fà | c-e-tes | ||
d | c-e-n/-cî-o-/-c-o- | fa | c-e-n/-cî-o-/-ccî-o-/-c-o- | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
d | c-e-va/-vo | fa | c-e-va/-vo | ||
d | c-e-va-s | fa | c-e-va-s | ||
d | c-e-va | fa | c-e-va | ||
d | c-e-va-mos | fa | c-e-va-mos | ||
d | c-e-va-tes | fa | c-e-va-tes | ||
d | c-e-va-n | fa | c-e-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||||
d | c-e-i | fa | c-e-i | ||
d | c-e-ste | fa | c-e-ste | ||
d | c-e-u | fa | c-e-u | ||
d | c-e-mmos | fa | c-e-mmos | ||
d | c-e-stes | fa | c-e-stes | ||
d | c-e-ron | fa | c-e-ron | ||
FUTURO | FUTURO | ||||
d | -r | a-o / -i | fa | -r | a-o / -i |
d | -r | à-s | fa | -r | à-s |
d | -r | à | fa | -r | à |
d | -r | e-mos | fa | -r | e-mos |
d | -r | e-tes | fa | -r | e-tes |
d | -r | à-n | fa | -r | à-n |
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
d | cî-a/-c- | fa | cî-a/-ccî- /-c- | ||
d | cî-a-s/-c- | fa | cî-a-s/-ccî-/-c- | ||
d | cî-a/-c- | fa | cî-a/-ccî-/-c- | ||
d | cî-a-mos/-c- | fa | cî-a-mos/-ccî-/-c- | ||
d | cî-a-tes/-c- | fa | cî-a-tes/-ccî-/-c- | ||
d | cî-a-n/-c- | fa | cî-a-n/-ccî-/-c- | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
d | c-e-sse/-sso | fa | c-e-sse/-sso | ||
d | c-e-sse-s | fa | c-e-sse-s | ||
d | c-e-sse | fa | c-e-sse | ||
d | c-é-sse-mos | fa | c-é-sse-mos | ||
d | c-é-sse-tes | fa | c-é-sse-tes | ||
d | c-e-sse-n | fa | c-e-sse-n | ||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||||
d | -r | ía/-río | fa | -r | ía/-río |
d | -r | ía-s | fa | -r | ía-s |
d | -r | ía | fa | -r | ía |
d | -r | ia-mos | fa | -r | ia-mos |
d | -r | ia-tes | fa | -r | ia-tes |
d | -r | ía-n | fa | -r | ía-n |
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||||
d | -r | eva/-o | fa | -r | eva/-o |
d | -r | eva-s | fa | -r | eva-s |
d | -r | eva | fa | -r | eva |
d | -r | eva-mos | fa | -r | eva-mos |
d | -r | eva-tes | fa | -r | eva-tes |
d | -r | eva-n | fa-reva-n | |
IMPERATIVO | IMPERATIVO | |||
- | - | |||
d | c-e | fac-e | ||
d | cî-a/-c- | facî | -a/-ccî-/-c- | |
d | cî-a-mos/-c- | facî | -a-mos/-ccî-/-c- | |
d | c-e-te | fà | c-e-te | |
d | cî-a-n/-c- | fa | cî | -a-n/-ccî-/-c- |
i
i i i í i
´
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
irr. CVC(→CC) o→ò | irr. CVC(→CC) | irr. CVC(→CC) | ||
INFINITIVO | INFINITIVO | INFINITIVO | ||
pot-e-re | hav-e-re | sap-e-re | ||
GERUNDIO | GERUNDIO | GERUNDIO | ||
pot-è-ndo | hav-è-ndo | sap-è-ndo | ||
PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | PARTICIP. PRES. | ||
pot-è-nte | hav-è-nte | sap-è-nte | ||
PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | PARTICIP. PASS. | ||
pot-u-to | hav-u-to | sap-u-to | ||
INDICATIVO | INDICATIVO | INDICATIVO | ||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||
pòt-o/pòss-149 | habbi-o / hajj-o / h | o / hai 150 | sappi-o / saccî-o / sao / sai | |
pòt-e-s | hav-e-s / has 151 | sap-e-s | ||
pòt-e/-ss- | hav-e / ha | sap-e | ||
pot-e-mos | hav-e-mos / hemos | sap-e-mos | ||
pot-e-tes | hav-e-tes / hetes | sap-e-tes | ||
pòt-e-n/-o-/-ss- | hav-e-n/-o- / han 152 | sap-e-n/-o-/-ppi-o-/-ccî-o-153 | ||
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||
pot-e-va/-vo | hav-e-va/-vo | sap-e-va/-vo | ||
pot-e-va-s | hav-e-va-s | sap-e-va-s | ||
pot-e-va | hav-e-va | sap-e-va | ||
pot-e-va-mos | hav-e-va-mos | sap-e-va-mos | ||
pot-e-va-tes | hav-e-va-tes | sap-e-va-tes | ||
pot-e-va-n | hav-e-va-n | sap-e-va-n | ||
PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | PASS. REMOTO | ||
149 La variante traditionale con –ss- se consèrva en Por, Ita posso, Fra peux. La variante regularizzata con -t- està presènte en Cas puedo, Rum pot.
150 Las quattro formas neolatinas englòban las variantes romànicas: 1 habbio (Sardo appo), 2 hajjo (Cat haig, Ita aggio), 3 hai (Por hei, Cas, Cat he, Fra ai) et 4 hao (Ita ho). Derivan de passos successivos en la evolutione dès lo latino et, donque, permetten comprehendere la relatione evolutiva entre las variantes romànicas: Lat habeo > 1 ['abjo] > 2 ['ajjo] > 3 [aj] aut 4 ['ao] (Lausberg 1966: 333). En neolatino, la variante plus conveniènte èst, fòrse, hao. Non obstante, convène conoscere las quattro variantes, que han repercussione sopre altras formas verbales: lo subjunctivo (habbia/hajja) et lo futuro (haverao/haverai ).
151 Lo presènte de havere ha uno paradigma plus brève, que surge analògicamente pòs la caduta de -b- en la persona 1 (ved. la nota anteriore). En romance, son plus frequèntes en las personas con accentuatione sopre lo radicale en la variante lònga (1 hao/hai, 2 has, 3 ha, 6 han) et menos en las altras (4 hemos, 5 hetes).
152 En latino, HABENT.
153 En latino, SAPIUNT.
pot-e-i | hav-e-i | sap-e-i | ||||
pot-e-ste | hav-e-ste | sap-e-ste | ||||
pot-e-u | hav-e-u | sap-e-u | ||||
pot-e-mmos | hav-e-mmos | sap-e-mmos | ||||
pot-e-stes | hav-e-stes | sap-e-stes | ||||
pot-e-ron | hav-e-ron | sap-e-ron | ||||
FUTURO | FUTURO | FUTURO | ||||
pot-e-ra-o / -i /-t-r- | hav-e-ra-o / -i /-v-r- | sap-e-ra-o / -i /-p-r- | ||||
pot-e-rà-s/-t-r- | hav-e-rà-s/-v-r- | sap-e-rà-s/-p-r- | ||||
pot-e-rà/-t-r- | hav-e-rà/-v-r- | sap-e-rà/-p-r- | ||||
pot-e-re-mos/-t-r- | hav-e-re-mos/-v-r- | sap-e-re-mos/-p-r- | ||||
pot-e-re-tes/-t-r- | hav-e-re-tes/-v-r- | sap-e-re-tes/-p-r- | ||||
pot-e-rà-n/-t-r- | hav-e-rà-n/-v-r- | sap-e-rà-n/-p-r- | ||||
SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | SUBJUNCTIVO | ||||
PRESÈNTE | PRESÈNTE | PRESÈNTE | ||||
pòt-a/-ss- | ha | bbi | -a / hajj- | sa | ppi | -a / saccî- |
pòt-a-s/-ss- | ha | bbi | -a-s / hajj- | sa | ppi | -a-s / saccî- |
pòt-a/-ss- | ha | bbi | -a / hajj- | sa | ppi | -a / saccî- |
pot-a-mos/-ss- | ha | bbi | -a-mos / hajj- | sa | ppi | -a-mos / saccî- |
pot-a-tes/-ss- | ha | bbi | -a-tes / hajj- | sa | ppi | -a-tes / saccî- |
pòt-a-n/-ss- | ha | bbi | -a-n / hajj- | sa | ppi | -a-n / saccî- |
PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | PASS. IMPERF. | ||||
pot-e-sse/-sso | hav-e-sse/-sso | sap-e-sse/-sso | ||||
pot-e-sse-s | hav-e-sse-s | sap-e-sse-s | ||||
pot-e-sse | hav-e-sse | sap-e-sse | ||||
pot-é-sse-mos | hav-é-sse-mos | sap-é-sse-mos | ||||
pot-é-sse-tes | hav-é-sse-tes | sap-é-sse-tes | ||||
pot-e-sse-n | hav-e-sse-n | sap-e-sse-n | ||||
CONDITIONALE | CONDITIONALE | CONDITIONALE | ||||
PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | PRESÈNTE I | ||||
pot-e-ría/-río /-t-r- | hav-e-ría/-río /-v-r- | sap-e-ría/-río /-p-r- | ||||
pot-e-ría-s/-t-r- | hav-e-ría-s/-v-r- | sap-e-ría-s/-p-r- | ||||
pot-e-ría/-t-r- | hav-e-ría/-v-r- | sap-e-ría/-p-r- | ||||
pot-e-ria-mos/-t-r- | hav-e-ria-mos/-v-r- | sap-e-ria-mos/-p-r- | ||||
pot-e-ria-tes/-t-r- | hav-e-ria-tes/-v-r- | sap-e-ria-tes/-p-r- | ||||
pot-e-ría-n/-t-r- | hav-e-ría-n/-v-r- | sap-e-ría-n/-p-r- | ||||
PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | PRESÈNTE II | ||||
pot-e-reva/-o/-t-r- | hav-e-reva/-o/-v-r- | sap-e-reva/-o/-p-r- | ||||
pot-e-reva-s/-t-r- | hav-e-reva-s/-v-r- | sap-e-reva-s/-p-r- | ||||
pot-e-reva/-t-r- | hav-e-reva/-v-r- | sap-e-reva/-p-r- | ||||
pot-e-reva-mos/-t-r- | hav-e-reva-mos/-v-r- | sap-e-reva-mos/-p-r- | ||||
pot-e-reva-tes/-t-r- | hav-e-reva-tes/-v-r- | sap-e-reva-tes/-p-r- | ||||
pot-e-reva-n/-t-r- | hav-e-reva-n/-v-r- | sap-e-reva-n/-p-r- | ||||
IMPERATIVO | IMPERATIVO | IMPERATIVO | ||||
- | - | - | ||||
pòt-e | hav-e | sap-e | ||||
pòt-a/-ss- | habbi-a / hajj- | sappi-a / saccî- | ||||
pot-a-mos/-ss- | habbi-a-mos / hajj- | sappi-a-mos / saccî- | ||||
pot-e-te | hav-e-te | sap-e-te | ||||
pòt-a-n/-ss- | habbi-a-n / hajj- | sappi-a-n / saccî- | ||||
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
irr. | |||||
INFINITIVO | |||||
èss-e-re, s-e-re | |||||
GERUNDIO | |||||
ess-è-ndo, s-è-ndo | |||||
PARTICIP. PRES. | |||||
ess-è-nte, s-è-nte | |||||
PARTICIP. PASS. | |||||
ess-u-to, s-u-to | |||||
INDICATIVO | |||||
PRESÈNTE | |||||
so | |||||
ès, | sès 15 | 4 | |||
èst, | sè | ||||
som | os, | sèmos | |||
èste | s, sètes | ||||
son | , sèn | ||||
PASS. IMPERF. | |||||
èr- | a/-o | ||||
èr- | a-s | ||||
èr- | a | ||||
er- | a-mos | ||||
er- | a-tes | ||||
èr- | a-n | ||||
PASS. REMOTO | |||||
fu-i | |||||
fo- | ste/fu- | ||||
fo- | u/fu | ||||
fo- | mmos/fu- | ||||
fo- | stes/fu- | ||||
fo-r | on/fu- | ||||
FUTURO | |||||
s-e-ra-o / -i | |||||
s-e-rà-s | |||||
s-e-rà | |||||
s-e-re-mos | |||||
s-e-re-tes | |||||
s-e-rà-n | |||||
SUBJUNCTIVO | |||||
PRESÈNTE | |||||
sè- | a/sí- | a | |||
sè- | a-s/sí-a-s | ||||
sè- | a/sí-a | ||||
se- | a-mos/si-a-mos | ||||
se- | a-tes/si-a-tes | ||||
sè- | a-n/sí-a-n | ||||
PASS. IMPERF. | |||||
fo- | sse/-sso | ||||
fo- | sse-s | ||||
fo- | sse | ||||
154 En lo presènte de èssere, lo paradigma regularizzato (2 sès, 3 sè, 4 sèmos, 5 sètes, 6 sèn) èst minoritario en romance (Ita 2 sei, Ita antico 4 sémo, 5 sète).
fó- | sse-mos | |
fó- | sse-tes | |
fo- | sse-n | |
CONDITIONALE | ||
PRESÈNTE I | ||
s-e-ría/-río | ||
s-e-ría-s | ||
s-e-ría | ||
s-e-ria-mos | ||
s-e-ria-tes | ||
s-e-ría-n | ||
PRESÈNTE II | ||
s-e-reva/-o | ||
s-e-reva-s | ||
s-e-reva | ||
s-e-reva-mos | ||
s-e-reva-tes | ||
s-e-reva-n | ||
IMPERATIVO | ||
- | ||
s-é | ||
sè-a/sí-a | ||
se-a-mos/si-a-mos | ||
s-e-te | ||
sè-a-n/sí-a-n | ||
Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales
irr. et defectivo | irr. (et defectivo) | defectivo CVC(→CC) |
i-re Por, Cas, Ita 155 | vàd-e-re Lat 156 | and-a-re Cat, Ita 157 |
GERUNDIO | ||
i-ndo Por, Cas | vad-è-ndo Lat | and-a-ndo Cat, Ita |
PARTICIP. PRES. | ||
i-nte Cas | vad-è-nte Lat | and-a-nte Ita |
PARTICIP. PASS. | ||
i-to Por, Cas, Ita | vad-u-to | and-a-to Cat, Ita |
INDICATIVO | ||
PRESÈNTE |
155 Lo vèrbo ire èst devenuto defectivo en romance (per causa de la soa brevetate) et besonnîa essere completato con formas de los sinònimos vàdere aut andare, los doos defectivos altrosí. Se índican en superíndice las lenguas que usan la radice en questione.
156 De los vèrbos ire, vàdere et andare, por lo sènso de ‘ire’ lo plus usato en romance èst vàdere: por., cas., cat., fra., ita. et rum., en divèrsas proportiones. Donque, en neolatino èst fòrse plus comprehensíbile non completare la soa conjugatione con ire aut andare mais restaurare-la con formas latinas aut analògicas. Las formas que Vía Neolatina ha recuperato de lo latino han una marca en superíndice: Lat. Las formas analògicas (formatas imitando altros vèrbos) son marcatas con létteras cursivas aut itàlicas (son formas propòstas per Vía Neolatina et non encontratas né en romance né en latino).
157 Cui con lo sènso de ‘ire, vàdere’. Por lo sènso de ‘camminare’, ved. andare.
i-mos Por, Ita
i-tes Por, Ita
i-va/-vo Por, Cas
i-va-s Por, Cas
i-va Por, Cas, Ita
i-va-mos Por, Cas
i-va-tes Por, Cas
i-va-n Por, Cas, Ita
í-i Ita
i-ste Ita
i-mmos Ita
i-stes Ita
i-ra-o / -i Por, Cas, Cat, Fra
i-rà-s Por, Cas, Cat, Fra
i-rà Por, Cas, Cat, Fra
i-re-mos Por, Cas, Cat, Fra
i-re-tes Por, Cas, Cat, Fra
i-rà-n Por, Cas, Cat, Fra
i-ría/-río Por, Cas, Cat, Fra
i-ría-s Por, Cas, Cat, Fra
i-ría Por, Cas, Cat, Fra
i-ria-mos Por, Cas, Cat, Fra
i-ria-tes Por, Cas, Cat, Fra
i-ría-n Por, Cas, Cat, Fra
i-reva/-o Por, Cas, Cat, Fra
vad-o, vao Por, Cas, Cat, Fra, Ita
vas Por, Cas, Cat, Fra, Ita va Por, Cas, Cat, Fra, Ita, Rum vamos Por, Cas, Cat vates Cas, Cat
van Por, Cas, Cat, Fra, Ita
PASS. IMPERF.
vad-e-va/-vo Lat vad-e-va-s Lat vad-e-va Lat
vad-e-va-mos Lat vad-e-va-tes Lat vad-e-va-n Lat
PASS. REMOTO
vad-e-i vad-e-ste vad-e-u
vad-e-mmos vad-e-stes vad-e-ron
FUTURO
vad-e-ra-o / -i vad-e-rà-s
vad-e-rà
vad-e-re-mos vad-e-re-tes vad-e-rà-n
SUBJUNCTIVO PRESÈNTE
vad-a Por, Cas, Cat, Ita vad-a-s Por, Cas, Cat, Ita vad-a Por, Cas, Cat, Ita vad-a-mos Por, Cas vad-a-tes Por, Cas vad-a-n Por, Cas, Cat, Ita
PASS. IMPERF.
vad-e-sse/-sso vad-e-sse-s vad-e-sse
vad-é-sse-mos vad-é-sse-tes vad-e-sse-n
CONDITIONALE PRESÈNTE I
vad-e-ría/-río vad-e-ría-s vad-e-ría
vad-e-ria-mos vad-e-ria-tes vad-e-ría-n
PRESÈNTE II
vad-e-reva/-o
158
and-a-mos Cat, Ita
and-a-tes Cat, Ita
and-a-va/-vo Cat, Ita and-a-va-s Cat, Ita and-a-va Cat, Ita
and-a-va-mos Cat, Ita and-a-va-tes Cat, Ita and-a-va-n Cat, Ita
and-a-i Cat, Ita and-a-ste Cat, Ita and-a-u Cat, Ita
and-a-mmos Cat, Ita and-a-stes Cat, Ita and-a-ron Cat, Ita
and-a-ra-o / -i /-d-r- Cat, Ita
and-a-rà-s /-d-r- Cat, Ita
and-a-rà /-d-r- Cat, Ita
and-a-re-mos /-d-r- Cat, Ita and-a-re-tes /-d-r- Cat, Ita and-a-rà-n /-d-r- Cat, Ita
and-e-mos Cat, Ita
and-e-tes Cat, Ita
and-a-sse/-sso Cat, Ita and-a-sse-s Cat, Ita and-a-sse Cat, Ita
and-à-sse-mos Cat, Ita and-à-sse-tes Cat, Ita and-a-sse-n Cat, Ita
and-a-ría/-río /-d-r- Cat, Ita and-a-ría-s /-d-r- Cat, Ita and-a-ría /-d-r- Cat, Ita
and-a-ria-mos /-d-r- Cat, Ita and-a-ria-tes /-d-r- Cat, Ita and-a-ría-n /-d-r- Cat, Ita
and-a-reva/-o /-d-r- Cat, Ita
158 Con lo sènso de ‘camminare’, lo vèrbo andare non èst defectivo, mais con lo sènso de ‘ire, vàdere’, sí.
i-reva-s Por, Cas, Cat, Fra | vad-e-reva-s | and-a-reva-s /-d-r- Cat, Ita | |
i-reva Por, Cas, Cat, Fra | vad-e-reva | and-a-reva /-d-r- Cat, Ita | |
i-reva-mos Por, Cas, Cat, Fra | vad-e-reva-mos | and-a-reva-mos /-d-r- Cat, Ita | |
i-reva-tes Por, Cas, Cat, Fra | vad-e-reva-tes | and-a-reva-tes /-d-r- Cat, Ita | |
i-reva-n Por, Cas, Cat, Fra | vad-e-reva-n | and-a-reva-n /-d-r- Cat, Ita | |
IMPERATIVO | |||
- | - | - | |
vad-e Por, Cas, Cat, Fra, Ita, Rum | |||
vad-a | Por, Cas, Cat, Ita | ||
vad-a | -mos Por, Cas | and-e-mos Cat, Ita | |
i-te Por, Cas, Ita | vàd-e-te Rum | and-a-te Cat, Ita | |
vad-a-n Por, Cas, Cat, Ita | |||
6. LÈXICO INVARIÀBILE
6. 1. CONJUNCTIONES
Las principales conjunctiones et locutiones conjunctivas neolatinas son:
como, donque, et, ja que, mais, né, non obstante, aut, per tanto, però, per que, pòs que, quando, que, si, si bène, sinón.
6. 2. PREPOSITIONES
Las principales prepositiones et locutiones prepositivas neolatinas son:
a/ad, ante, basso, con, còntra, da, de/d’, denante a, depòs, dès, derètro, davante a/ad, en, entre, fine a/ad, per, per a/ad, por, secondo, sene, sobto, sopra, sopre, vèrso.
6. 2. 1. PREPOSITIONES DE LÒCO
Sene movimènto | Con movimènto | ||||
Forma bàsica | Derivatos con de- | Derivatos altros | Forma bàsica | Derivatos con ad- | Derivatos altros |
ante p,cs | inno.deante (de) | denante (de/ad) p,cs,i, davante (de/ad) ct,f,i | inno.adante | enante i,r, avante ct,f,i | |
rètro ct | derètro (de) ct,f,i | arrètro ct,f | enderètro | ||
entro r | dentro (de) p,cs,ct,i | inno. adentro | addentro | ||
fòra p,cs,ct,f,i | defòra (de) f | affòra cs,ct,r | |||
sopre p,cs,ct,f [contacto] f | inno. dessopre (de) [contacto] | inno. assopre [ad contacto] | |||
inno. alto | dealto (de) ct | enalto cs,f,i | suso i | inno. adalto | |
sobto f [contacto] f | dessobto (de) f,i,r [contacto] | inno. assobto [ad contacto] | |||
basso cs | debasso (de) p,cs | enbasso f,i | joso i | abbasso p,cs,f | |
inno. fronte | defronte (de) p,i | enfronte p,cs,ct | inno. affronte | ||
inno. tòrno | inno. detòrno (de) | entòrno (de) i, attòrno (de) f,i | inno. attòrno | ||
inno. lato, inno. costato | inno. delato (de), inno. decostato (de) | ad (lo) lato p,cs,r, ad (lo) costato ct,f | inno. allato, inno. accostato | ||
en, ad ct,f,i | ad, vèrso | ||||
per | |||||
dès | |||||
fine ad | |||||
entre | |||||
prèsso, pròpe | |||||
lònge | |||||
Nota: Qualques prepositiones han essuto consideratas traditionalemente advèrbios.
Vedete las prepositiones articulatas en la sectione sopre artículos. Vedete altrosí los advèrbios de tèmpo.
6. 2. 2. PREPOSITIONES DE TÈMPO
ante (de), avante (de), en ante (de), prío (de), durante, mentre, entanto, depòs (de), pòs (de),
Vedete altrosí los advèrbios de lòco.
6. 3. ADVÈRBIOS
Los principales advèrbios et locutiones adverbiales neolatinas son:
6. 3. 1. AFFIRMATIONE, NEGATIONE
altronón, altrosí, altrosí non, de accòrdo, fòrse, neque, non, pòte∤pòsse essere, sí.
6. 3. 2. LÒCO
onde, ove; adonde; cui, cua; aí, estí; collí, collà, evi
Vedete altrosí las prepositiones de lòco.
6. 3. 3. TÈMPO
acora, adesso, allora, aduc, ancora, anòcte, antehère, ceto, de bòna hora, demane, depòs-demane, desequita, en sequito, ensequita, entanto, frequèntemente, hère, hère-nòcte, hère-sera, hòjje, hora, ja, jamàis, màis tarde, nunca, presto, plus tarde, prèsto, quando, sèmpre, sovènte, tarde, tòsto.
Vedete altrosí las prepositiones de tèmpo.
6. 3. 4. MANARIA, QUANTITATE ET ALTROS
assates, bastante, bène, cosí, de màis, de plus, deprèssa, en oltra, lentamente, màis, male, mèllîo, mellîore, menos, molto, pèjjo, pejjore, per qué, plus, pauco, quanto, quasi, ràpidamente, solo, sufficièntamente, sufficièntemente, tanto, toto, tròppo, uno pauco.
6. 3. 5. ADVÈRBIOS EN –MENTE
Los advèrbios finitos per –mente se forman ad partire de los adjectivos femeninos singulares: adj. ràpida f. sg. →adv. ràpidamente. Los adjectivos que haven una doble forma femenina (-e/-a) haven altrosí doas variantes de lo advèrbio: adj. frequènte ≠ta f. sg. →adv.
frequèntemente/frequèntamente. En los adjectivos terminatos per vocale plus –le, -la, -re,
-ra, pòte cadere la vocale finale: adj. generale ≠la f. sg. →adv.
generalemente/generalamente/generalmente.
Los advèrbios finitos per –mente consèrvan la accentuatione gràfica de los adjectivos de los que derivan.
ADVÈRBIOS | -a-mente | -e/a-mente | -le/la/re/ra-mente |
adj. sg. f. | bòna | alècre/alècra | generale/generala |
adv. | bònamente | alècremente/ alècramente | generalemente/ generalamente/ generalmente |
7. SINTAXE 159
Consultate en § 2.2 las abbreviaturas usatas.
7. 1. SINTAGMA NOMINALE
En lo sintagma nominale, lo artículo (determinato aut indeterminato) concòrda en gènere et número con lo nome et sèmpre appare en una positione determinata dentro de lo sintagma. Lo adjectivo, normalmente pospòsto ad lo nome, altrosí concòrda en gènere et número.
ART. [det./indet.] + (ADJ.) N (+ADJ.)
Los professores jóvenes. Las simpàticas studiantes.
7. 2. SINTAGMA VERBALE
Lo vèrbo, núcleo de lo sintagma verbale, concòrda en persona et número con lo soo subjècto.
Lo mèo patre cocina (3ª ps. sg.) molto bène. Los mèos patres cocinan (3ª ps. pl.) molto bène.
7. 2. STRUCTURAS SINTÀCTICAS ESSENTIALES
SN. + V. (èssere) + SN. (nom.) Josepe èst studènte. SN. + V. (èssere) + ADJ. Josepe èst simpàtico. SN. + V. + SN. (acc.) Josepe ama la vita.
SN. + V. Josepe dòrme.
SN. + V. + SP. Josepe dòrme en lo hostale.
SN. + V. + SN. (acc.) + SP. Josepe lège uno libro en lo hostale.
SN. + V. + SN. (dat.) Josepe se dirige ad uno collega.
SN. + V. + SN. (acc.) + SN. (dat.) Josepe dà la informatione ad uno collèga.
SN. + V. + SN. (dat.) + SP. Josepe se dirige ad uno collega en lo hostale.
3. ALTRAS STRUCTURAS SINTÀCTICAS
Orationes de relativo: con uno pronome relativo (que, qui, etc.), et eventualmente con prepositione.
Lo treno que va ad París ha partito.
Lo libro de lo que te hao parlato èst molto bòno.
Orationes conditionales: con la conjunctione si.
159 Nos basamos en las structuras sintàcticas panromànicas fundamentales de lo mètodo EuroComRom (ved. 9.2.1.3.).
Josepe èst felice si pòte dormire en lo hostale.
Hipotaxis: introductione de una oratione subordinada con que.
Josepe dice que ama la vita.
Gerundio: lo gerundio aut lo participio presènte permetten accortare las orationes subordinatas.
Josepe, amando la vita ...
Orationes interrogativas: introductione de las orationes interrogativas con los pronomes qui, que, quale, quando, quanto, onde/ove, como, per qué.
APPENDICES
8. 1. ALTERNANTIAS DE LOS VÈRBOS ESSENTIALES
Modèllos regulares de las conjugationes
Índice de alternantias Índice de vèrbos irregulares
Abbreviaturas per columnas:
INFINITIVO
ORÍGINE: here. (vèrbo hereditario), roman. (creato en romance), presta. (prestato)
CONJUGATIONE:
1ª, 2ª, 3ª, 4ª.
En latino, “3ª mixta” indica que lo vèrbo se conjugava con –Ĭ- como en la conj. 4ª.
a. Fixamènto: à→a, é→e, í→i, ó→o, ú→u . Cuestas alternantias son regulares, mais se pòten evitare conjugando lo vèrbo secondo lo modèllo de la conj. 2ª.
ALTERNANTIAS ACCENTUALES:
c. Apertura: e→è, o→ò
5A I 5B. ALTERNANTIAS VOCÀLICAS:
ALTERNANTIAS CONSONÀNTICAS:
Non palatalizzatione:
(/ccîa), | (/ccîa), | |||||
Iòd (et geminatione): p→p(/ppi/ccî), v→v(/bbi/jj), r(→ri)
Palatalizzatione et geminatione sene iòd: x(→ssî), d(→jj/ddz), l(→llî), n(→nnî)
Geminatione sene iòd:
(/ca),
INFIXO (infixo anticamente incoativo, en vèrbos de la 4ª conj.)
PERFÈCTOS FÒRTES (participio passato, participio presènte)
Los vèrbos irregulares (marcatos en rosso) han irregularitates particulares: dare, dícere, èssere, estare, fàcere, havere, ire, potere, sapere.
1 | 2 | 3 | 4 | 5a | 5b | 6 | 7 | 8 |
INFINITIVO | ORI. | CONJ. | ACCÈNT. | VOCÀL. | SÍNCOPA | CONSON. | INFIXO | PERFÈCT. |
ABBASSÎARE | 1ª | |||||||
ACCAPARE | 1ª | |||||||
AGGRATARE | 1ª | |||||||
AJJUTARE | 1ª | |||||||
ALECRARE | 1ª | |||||||
ALTSARE | 1ª | |||||||
AMARE | 1ª | |||||||
ANDARE | 1ª | CVC(→CC) | ||||||
APPACARE | 1ª | ca→che | ||||||
APPLECARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | ca→che | ||||
APTARE | 1ª | |||||||
ARRESTARE | 1ª | e→è | ||||||
ARRIPARE | 1ª | |||||||
ASCOLTARE | 1ª | |||||||
BALLARE | 1ª | |||||||
BANNÎARE | 1ª | |||||||
BASSÎARE | 1ª | |||||||
BASTARE | 1ª | |||||||
BESONNÎARE | 1ª | |||||||
CACARE | 1ª | ca→che | ||||||
CAMBIARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | ||||
CAMMINARE | 1ª | |||||||
CANTARE | 1ª | |||||||
CATTSARE | 1ª | |||||||
CAVARE | 1ª | |||||||
CENARE | 1ª | |||||||
CERCARE | 1ª | ca→che | ||||||
CLAMARE | 1ª | |||||||
COGETARE | 1ª | |||||||
COLLOCARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | o→ò (o→ò) | ca→che | |||
COLTELLARE | 1ª | e→è | ||||||
COMENTSARE | 1ª | |||||||
COMMANDARE | 1ª | |||||||
COMPLETARE | 1ª | e→è | ||||||
COMPRARE | 1ª | |||||||
CONGELARE | 1ª | e→è | ||||||
CONSERVARE | 1ª | e→è | ||||||
CONSIDERARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | e→è | ||||
CONTARE | 1ª | |||||||
CONTINUARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | u→ú | ||||
COPERARE (cf. coprare) | 1ª | CVC(→CC) | ||||||
COPRARE (cf. coperare) | 1ª | |||||||
CORTARE | 1ª | |||||||
COSTUMARE | 1ª | |||||||
CREMARE | 1ª | e→è | ||||||
CROCÎARE (derivato de croce) | roman. | 1ª | cîa→ce | |||||
CURARE | 1ª | |||||||
DANTSARE | 1ª | |||||||
DELECTARE | 1ª | e→è |
DEMANDARE | 1ª | |||||||
DEMENTECARE | 1ª | ca→che | ||||||
DENUDARE | 1ª | |||||||
DESEGNARE | 1ª | |||||||
DESEJJARE | 1ª | |||||||
DESIDERARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | e→è | ||||
DESIEIUNARE | 1ª | |||||||
DESPOLLÎARE | 1ª | o→ò | ||||||
DISNARE | 1ª | |||||||
DONARE | 1ª | |||||||
DURARE | 1ª | |||||||
EMPLECARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | ca→che | ||||
EMPORTARE | 1ª | o→ò | ||||||
ENCASSARE | 1ª | |||||||
ENCONTRARE | 1ª | o→ò | ||||||
ENGRATIARE (derivato de gratia) | roman. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | t→ts | |||
ENSEGNARE | 1ª | |||||||
ENTRARE | 1ª | |||||||
ENVIARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | ||||
ERRARE | 1ª | e→è | ||||||
ESPERARE | 1ª | |||||||
ESPUTARE | 1ª | |||||||
ESSUCARE | 1ª | ca→che | ||||||
ESVEGLARE | 1ª | |||||||
EXCAVARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (e→è) | ||||
EXPLICARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (e→è) | ca→che | |||
FALLARE | 1ª | |||||||
FAULARE | 1ª | |||||||
FICCARE | 1ª | ca→che | ||||||
FLOTTARE | 1ª | |||||||
FRECARE | 1ª | ca→che | ||||||
GELARE | 1ª | e→è | ||||||
GIRARE | 1ª | |||||||
GLACCÎARE | 1ª | cîa→ce | ||||||
GRATTARE | 1ª | |||||||
GUADANNÎARE | 1ª | |||||||
GUARDARE | 1ª | |||||||
IMPORTARE | 1ª | o→ò | ||||||
INFLARE | 1ª | |||||||
INITIARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | t→ts | |||
INTERESSARE | 1ª | e→è | ||||||
INVITARE | 1ª | |||||||
JECTARE | 1ª | e→è | ||||||
JOCARE | 1ª | o→ò | ca→che | |||||
LANCÎARE | 1ª | cîa→ce | ||||||
LAVARE | 1ª | |||||||
LAVORARE | 1ª | |||||||
LAXARE | 1ª | |||||||
LEGARE | 1ª | ga→ghe | ||||||
LEVARE | 1ª | e→è | ||||||
LOCARE | 1ª | o→ò | ca→che | |||||
LOCTARE | 1ª | |||||||
MANCARE | 1ª | ca→che |
MANDARE | 1ª | |||||||
MANDECARE (cf. mangîare) | 1ª | ca→che | ||||||
MANGÎARE (cf. mandecare) | 1ª | gîa→ge | ||||||
MATTARE | 1ª | |||||||
MEJJARE | 1ª | |||||||
MERCEJJARE | 1ª | |||||||
MIRARE | 1ª | |||||||
MONTARE | 1ª | |||||||
MOSTRARE | 1ª | |||||||
MUTARE | 1ª | |||||||
NATARE | 1ª | |||||||
NECESSITARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (e→è) | ||||
NETEJJARE | 1ª | |||||||
NEVARE | 1ª | |||||||
NOMINARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (o→ò) | ||||
NUMERARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | e→è | ||||
OBLITARE | 1ª | |||||||
OCCUPARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (o→ò) | ||||
ODORARE | 1ª | |||||||
ORDENARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | |||||
ORINARE | 1ª | |||||||
PACARE | 1ª | ca→che | ||||||
PARLARE | 1ª | |||||||
PASSARE | 1ª | |||||||
PASSEJJARE | 1ª | |||||||
PECTENARE | here. | 1ª | ´_(→´ ) | (e→è) | ||||
PENSARE | 1ª | e→è | ||||||
PERCONTARE | 1ª | |||||||
PERDONARE | 1ª | |||||||
PESARE | 1ª | |||||||
PESCARE | 1ª | ca→che | ||||||
PISSÎARE | 1ª | |||||||
PLORARE | 1ª | |||||||
POGNALARE | 1ª | |||||||
PORTARE | 1ª | o→ò | ||||||
PRANDZARE | 1ª | |||||||
PREPARARE | 1ª | |||||||
PRESENTARE | 1ª | e→è | ||||||
PRESTARE | 1ª | e→è | ||||||
PRONUNTIARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | t→ts | |||
PROVARE | 1ª | o→ò | ||||||
RAJJARE | 1ª | |||||||
RASARE | 1ª | |||||||
RASCARE | 1ª | ca→che | ||||||
RASPARE | 1ª | |||||||
RECONTARE | 1ª | |||||||
RECORDARE | 1ª | o→ò | ||||||
REPARARE | 1ª | |||||||
REPAUSARE | 1ª | |||||||
RESPIRARE | 1ª | |||||||
RESTARE | 1ª | e→è | ||||||
RESULTARE | 1ª |
SALTARE | 1ª | |||||||
SALUTARE | 1ª | |||||||
SECCARE | 1ª | ca→che | ||||||
SEMELARE | 1ª | |||||||
SERRARE | 1ª | |||||||
SERVARE | 1ª | e→è | ||||||
SIGNIFICARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | ca→che | ||||
SOFFLARE | 1ª | |||||||
STUDIARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | i→í | ||||
TALLÎARE | 1ª | |||||||
TARDARE | 1ª | |||||||
TELEFONARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | o→ò (e→è) | ||||
TERMINARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (e→è) | ||||
TIRARE | 1ª | |||||||
TOCCARE | 1ª | ca→che | ||||||
TORNARE | 1ª | |||||||
TRACTARE | 1ª | |||||||
trebalhare | 1ª | |||||||
TREPALLÎARE | 1ª | |||||||
TROPARE | 1ª | o→ò | ||||||
USARE | 1ª | |||||||
UTILIZZARE | 1ª | |||||||
VENARE | 1ª | |||||||
VETARE | 1ª | e→è | ||||||
VIAGGÎARE | 1ª | gîa→ge | ||||||
VISITARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | |||||
VOLARE | 1ª | o→ò | ||||||
VOMITARE | presta. | 1ª | ´_(→´ ) | (o→ò) | ||||
1ª irr. | ||||||||
1ª irr. | ||||||||
APPARERE (cf. parere) | here. | 2ª | CVC(→CC) | r(→ri) | ||||
ARDERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | d(→dz) | pp. (arso) | |||
COMPLERE (> complire) | here. | 2ª | o→ò | 160 | 161 | |||
DEVERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | v→v(/bbi/jj) | 162 | |||
DOLERE | here. | 2ª | o→ò | CVC(→CC) | l(→llî) | |||
GAUDERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | d(→dz) | 163 | |||
JACERE | here. | 2ª | ce→cîa(/ccîa) | |||||
MOVERE (> mòvere) | here. | 2ª | o→ò | CVC(→CC) | 164 | 165 | ||
OLERE | here. | 2ª | o→ò | CVC(→CC) | 166 | |||
PARERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | r(→ri) | 167 | |||
PENDERE | here. | 2ª | e→è | CVC(→CC) | 168 |
160 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara. En qualonque caso, resultaría en una sequèntia diffícile de pronuntiare.
161 En latino, lo supino de COMPLĒRE èra CŎMPLĒTUM.
162 En latino, lo supino de DEBĒRE èra DĒBĬTUM.
163 En latino, lo supino de GAUDĒRE èra GAVĪSUM.
164 Cui, la alternantia v→v(/bbi/jj), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
165 En latino, lo supino de MOVĒRE èra MŌTUM (cf. Ita. mòsso).
166 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
167 En latino, lo supino de PARĒRE èra PARĬTUM.
168 Cui, la alternantia d(→dz), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
PLACERE | here. | 2ª | ce→cîa(/ccîa) | 169 | |||||
REMANERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | n(→nnî) | pp. (remaso) | ||||
SEDERE | here. | 2ª | e→è | CVC(→CC) | d(→jj/ddz) | 170 | |||
SOLERE | here. | 2ª | o→ò | CVC(→CC) | l(→llî) | 171 | |||
TACERE | here. | 2ª | ce→cîa(/ccîa) | 172 | |||||
TEMERE | here. | 2ª | 173 | ||||||
TENERE | here. | 2ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) | 174 | |||
VALERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | l(→llî) | 175 | ||||
VEDERE | here. | 2ª | CVC(→CC) | d(→jj/ddz) | pp. (visto) | ||||
DETENERE | here. | 2ª | e→è 176 | CVC(→CC) | n(→nnî) | 177 | |||
POSSEDERE (cf. sedere) | here. | 2ª | e→è 178 | CVC(→CC) | d(→jj/ddz) | 179 | |||
EMPLERE (> emplire) | here. | 2ª (>4ª) | ´_(→´ ) | 180 | 181 | ||||
ACCADERE (cf. càdere) | here. | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | d(→jj/ddz) | |||||
CADERE (< Lat. vul. *CADĒRE < Lat. clàs. CADĔRE) | here. | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | d(→jj/ddz) | 182 | ||||
VOLERE (< Lat. vul. *VŎLĒRE < Lat. clàs. VĔLLE) | here. | 2ª (<183) | o→ò | CVC(→CC) | l(→llî) | ||||
here. | 2ª irr. | CVC(→CC) | v→bbi/jj 184 | 185 | |||||
here. | 2ª irr. | o→ò | CVC(→CC) | ||||||
OBTENERE (cf. tenere) | presta. 186 | 2ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) | ||||
ESTERGERE (< estèrgere < Lat. vul. *EXTĔRGĔRE < Lat. clas. EXTERGĒRE) | 2ª (<3ª <2ª) | e→è | ge→gîa | ||||||
MORDERE (< mòrdere <Lat. vul. *MŎRDĔRE < Lat. clas. MORDĒRE) | 2ª (<3ª <2ª) | o→ò | |||||||
169 En latino, lo supino de PLACĒRE èra PLACĬTUM.
170 En latino, lo supino de SEDĒRE èra SESSUM.
171 En latino, lo supino de SOLĒRE èra SŎLĬTUM.
172 En latino, lo supino de TACĒRE èra TACĬTUM.
173 Cui, la alternantia m(→mmi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
174 En latino, lo supino de TENĒRE èra TENTUM.
175 En latino, lo supino de VALĒRE èra VALITUM (cf. Ita. valso).
176 De lo latino DETĬNĒRE (derivato de TĔNĒRE), mais con influxo de TĔNĒRE: detènnîo (con -è-) como tènnîo.
177 En latino, lo supino de DETĬNĒRE èra DETENTUM.
178 De lo latino POSSĬDĒRE (derivato de SĔDĒRE), mais con influxo de SĔDĒRE: possèdo (con -è-) como sèdo.
179 En latino, lo supino de POSSĬDĒRE èra POSSESSUM.
180 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara. En qualonque caso, resultaría en una sequèntia diffícile de pronuntiare.
181 En latino, lo supino de IMPLĒRE èra IMPLĒTUM.
182 En latino, lo supino de CADĔRE (3ª conj.) èra CĀSUM (cf. OCCASUS).
183 Lo latino VĔLLE èra uno vèrbo anòmalo. Deveniu *VŎLĒRE depòs de lo cambio VOLO > VOLEO (FEW).
184 Semelante ad la alternantia v→v(/bbi/jj), mais sene la variante reguare.
185 En latino, lo supino de HABĒRE èra HABĬTUM.
186 Prestato de lo latino OBTĬNĒRE (derivato de TĔNĒRE), mais con influxo de TĔNĒRE: obtènnîo (con -è- et –nnî-) como
tènnîo.
RIDERE (< rídere < Lat. vul. RĪDĔRE < Lat. clàs. RĪDĒRE) | 2ª (<3ª <2ª) | |||||||
ACCENDERE (< accèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
ADDUCERE (< addúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
AJJUNGERE (< ajjúngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
APPARESCERE (< apparéscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
APPRENDERE (< apprèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
ASCENDERE (< ascèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
BATTERE (< bàttere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
BEVERE (< bévere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
CAPERE (< càpere) | 2ª (<3ª) | |||||||
CLAUDERE (< clàudere) | 2ª (<3ª) | |||||||
COGNOSCERE (< cognóscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
COLLEGERE (< collégere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
COMEDERE (< comèdere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
COMPRENDERE (< comprèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
COMPRIMERE (< comprímere) | 2ª (<3ª) | |||||||
CONCLUDERE (< conclúdere) | 2ª (<3ª) | |||||||
CONDUCERE (< condúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
CONOSCERE (< conóscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
CORRERE (< córrere) | 2ª (<3ª) | |||||||
COSERE (< cósere) | 2ª (<3ª) | |||||||
COSPERE (< cóspere) | 2ª (<3ª) | |||||||
CREDERE (< crédere) | 2ª (<3ª) | |||||||
CRESCERE (< créscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
DEBATTERE (< debàttere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
DECIDERE (< decídere) | 2ª (<3ª) | |||||||
DESCENDERE | 2ª | e→è |
(< descèndere) | (<3ª) | |||||||
DESPENDERE (< despèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | CVC(→CC) | |||||
DIRIGERE (< dirígere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
DIVIDERE (< divídere) | 2ª (<3ª) | |||||||
DUCERE (< dúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
ELEGERE (< elégere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
EMPENGERE (< empéngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
ENDUCERE (< endúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
ENTENDERE (< entèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
ESCABERE (< escàbere) | 2ª (<3ª) | |||||||
ESCOLLEGERE (< escollégere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
ESCRIVERE (< escrívere) | 2ª (<3ª) | |||||||
ESTENGERE (< esténgere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
ESTRENGERE (< estréngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
EXPRIMERE (< exprímere) | 2ª (<3ª) | |||||||
EXSISTERE (< exsístere) | 2ª (<3ª) | |||||||
EXTRAGERE (< extràgere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
FENDERE (< féndere) | 2ª (<3ª) | |||||||
INTRODUCERE (< introdúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
JUNGERE (< júngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
LEGERE (< lègere) | 2ª (<3ª) | e→è | ge→gîa | |||||
METTERE (< méttere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
NASCERE (< nàscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
NINGERE (< níngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
OCCIDERE (< occídere) | 2ª (<3ª) | |||||||
PARESCERE (< paréscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
PENGERE (< péngere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
PERDERE (< pèrdere) | 2ª (<3ª) | e→è |
PERMETTERE (< perméttere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
PETERE (< pètere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
PLOVERE (< plòvere) | 2ª (<3ª) | o→ò | CVC(→CC) | |||||
PONERE (< pónere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
PREMERE (< prèmere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
PRENDERE (< prèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
PRODUCERE (< prodúcere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
PROPONERE (< propónere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
RADERE (< ràdere) | 2ª (<3ª) | |||||||
RECEPERE (< recépere) | 2ª (<3ª) | |||||||
RECOGNOSCERE (< recognóscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
RECOLLEGERE (< recollégere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
RECONOSCERE (< reconóscere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
RENDERE (< rèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
REPETERE (< repètere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
RESPONDERE (< respòndere) | 2ª (<3ª) | o→ò | ||||||
ROMPERE (< rómpere) | 2ª (<3ª) | |||||||
SOPPRIMERE (< sopprímere) | 2ª (<3ª) | |||||||
SORPRENDERE (< sorprèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
SOSPENDERE (< sospèndere) | 2ª (<3ª) | e→è | CVC(→CC) | |||||
SUCCEDERE (< succèdere) | 2ª (<3ª) | e→è | ||||||
SUFFICERE (< suffícere) | 2ª (<3ª) | ce→cîa | ||||||
SUGERE (< súgere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
SUPPONERE (< suppónere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
TORCERE (< tòrcere) | 2ª (<3ª) | o→ò | ce→cîa | |||||
TRAGERE (< tràgere) | 2ª (<3ª) | ge→gîa | ||||||
TRAMETTERE (< traméttere) | 2ª (<3ª) | |||||||
VENCERE | 2ª | ce→cîa |
(< véncere) | (<3ª) | |||||||
VENDERE (< véndere) | 2ª (<3ª) | |||||||
VIVERE (< vívere) | 2ª (<3ª) | CVC(→CC) | ||||||
VOLVERE (< vòlvere) | 2ª (<3ª) | o→ò | CVC(→CC) | |||||
VOMERE (< vòmere) | 2ª (<3ª) | o→ò | ||||||
DICERE (< dícere) | 2ª (<3ª irr.) | ce→cîa | ||||||
FACERE (< fàcere) | 2ª (<3ª irr.) | ce→cîa | ||||||
INTERDICERE (< interdícere) | 2ª (<3ª irr.) | ce→cîa | ||||||
VADERE (< vàdere) | 2ª (<3ª irr.) | |||||||
SERE (< èssere) | 2ª irr. (<3ª irr.) | |||||||
SAPERE (<Lat. vul. *SAPĒRE < Lat. clàs. SAPĔRE) 187 | 2ª irr. (<3ª mixta) | CVC(→CC) | p→ppi/ccî 188 | |||||
ACCÀDERE (cf. accadere) | 3ª | à→a | CVC(→CC) | |||||
ACCÈNDERE | here. | 3ª | è→e | pp. (acceso)189 | ||||
ADDÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (addocto) | ||||
AJJÚNGERE | 3ª | ú→u | ge→gîa(/ga) | pp. (ajjunto) | ||||
APPARÉSCERE | 3ª | é→e | ce→cîa(/ca) | |||||
APPRÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (appreso) | |||||
ASCÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (asceso) | |||||
BÀTTERE < Lat. tardo BATTĔRE < Lat. clàs. BATTUĔRE | 3ª | à→a | CVC(→CC) | |||||
BÉVERE | 3ª | é→e | CVC(→CC) | 190 | ||||
CÀDERE (cf. cadere) | here. | 3ª | à→a | CVC(→CC) | ||||
CÀPERE < Lat. clàs. CAPĔRE | 3ª (<3ª mixta) | à→a | CVC(→CC) | p→p(/ppi/ccî) | pp. (capto) | |||
CLÀUDERE | 3ª | à→a | pp. (clauso) | |||||
COGNÓSCERE | 3ª | ó→o | ce→cîa(/ca) | 191 | ||||
COLLÉGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (collècto) | ||||
COMÈDERE | 3ª | è→e | 192 | |||||
COMPRÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (compreso) | |||||
COMPRÍMERE (cf. prèmere) | presta. | 3ª | í→i | pp. (comprèsso) | ||||
CONCLÚDERE | 3ª | ú→u | pp. (concluso) | |||||
CONDÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (condocto) |
187 Tres vèrbos molto frequèntes cambian de la conjugatione 3ª ad la 2ª en grande parte de lo romance: sàpere, càpere, càdere > sapere, capere, cadere (DÉRom, s.v. */'kad‑e‑/).
188 Semelante ad la alternantia p→p(/ppi/ccî), mais sene la variante regulare.
189 En latino, ACCĒNSUM.
190 En latino, lo supino de BĬBĔRE èra BĬBĬTUM.
191 En latino, lo supino de COGNOSCĔRE èra COGNĬTUM.
192 En latino, lo supino de ĔDĔRE èra ĒSUM.
CONÓSCERE | 3ª | ó→o | ce→cîa(/ca) | 193 | ||||
CÓRRERE | 3ª | ó→o | pp. (corso) | |||||
CRÉDERE | 3ª | é→e | 194 | |||||
CRÉSCERE | 3ª | é→e | ce→cîa(/ca) | |||||
DEBÀTTERE | 3ª | à→a | CVC(→CC) | |||||
DECÍDERE | 3ª | í→i | pp. (deciso) | |||||
DESCÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (desceso) | |||||
DESPÈNDERE | 3ª | è→e | CVC(→CC) | pp. (despeso) | ||||
DIRÍGERE | 3ª | í→i | ge→gîa(/ga) | pp. (dirècto) | ||||
DIVÍDERE | 3ª | í→i | pp. (diviso) | |||||
DÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (docto) 195 | ||||
ELÉGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (elècto) | ||||
EMPÉNGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (empento) 196 | ||||
ENDÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (endocto) 197 | ||||
ENTÈNDERE | 3ª | è→e | CVC(→CC) | pp. (enteso) | ||||
ESCÀBERE | 3ª | à→a | ||||||
ESCOLLÉGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (escollècto) | ||||
ESCRÍVERE | 3ª | í→i | pp. (escripto) 198 | |||||
ESTÉNGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (estento) | ||||
ESTÈRGERE | 3ª | è→e | ge→gîa(/ga) | pp. (estèrso) | ||||
ESTRÉNGERE | 3ª | ge→gîa(/ga) | pp. (estrecto) | |||||
EXPRÍMERE (cf. prèmere) | presta. | 3ª | í→i | pp. (exprèsso) | ||||
EXSÍSTERE | 3ª | í→i | ||||||
EXTRÀGERE | 3ª | à→a | ge→gîa(/ga) | pp. (extracto) | ||||
FÉNDERE | 3ª | é→e | pp. (fesso) | |||||
INTRODÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (introdocto) | ||||
JÚNGERE | 3ª | ú→u | ge→gîa(/ga) | pp. (junto) | ||||
LÈGERE | 3ª | è→e | ge→gîa(/ga) | pp. (lècto) | ||||
MÉTTERE | 3ª | é→e | CVC(→CC) | pp. (messo) | ||||
MÒRDERE | 3ª | ò→o | pp. (mòrso) | |||||
NÀSCERE | 3ª | à→a | ce→cîa(/ca) | pp. (nato) | ||||
NÍNGERE | 3ª | í→i | ge→gîa(/ga) | |||||
OCCÍDERE | 3ª | í→i | ||||||
PARÉSCERE | 3ª | é→e | ce→cîa(/ca) | |||||
PÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (peso) | |||||
PÉNGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (pento) 199 | ||||
PÈRDERE | 3ª | è→e | CVC(→CC) | 200 | ||||
PERMÉTTERE | 3ª | é→e | CVC(→CC) | pp. (permesso) | ||||
PÈTERE | 3ª | è→e | ||||||
PLÒVERE | 3ª | ò→o | CVC(→CC) | |||||
PÓNERE | 3ª | ó→o | CVC(→CC) | pp. (pòsto) | ||||
PRÈMERE | 3ª | è→e | pp. (prèsso) | |||||
PRÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (preso) |
193 En latino, lo supino de COGNOSCĔRE èra COGNĬTUM.
194 En latino, lo supino de CRĒDĔRE èra CRĒDĬTUM.
195 Lo participio regularizzato duciûto èst raro en romance.
196 De lo Lat. vul. *impĭnctus, participio de impingĕre en lòco de lo clàssico impactus (GDLC). Lo participio regularizzato empengîuto èst raro en romance.
197 Lo participio regularizzato duciûto èst raro en romance.
198 Lo participio regularizzato escrivuto èst raro en romance.
199 Lo participio regularizzato pengîuto èst raro en romance. Lo supino latino èra PICTUM.
200 Lo italiano ha, en plus de lo regulare perduto, lo participio pèrso, mais lo latino haveva lo supino PERDĬTUM.
PRODÚCERE | 3ª | ú→u | ce→cîa(/ca) | pp. (prodocto) | ||||
PROPÓNERE | 3ª | ó→o | CVC(→CC) | pp. (propòsto) | ||||
RÀDERE | 3ª | à→a | ||||||
RECÉPERE <Lat. clàs. RECĬPĔRE | 3ª (<3ª mixta) | é→e | CVC(→CC) | 201 | ||||
RECOGNÓSCERE | 3ª | ó→o | ce→cîa(/ca) | |||||
RECOLLÉGERE | 3ª | é→e | ge→gîa(/ga) | pp. (recollècto) | ||||
RECONÓSCERE | 3ª | ó→o | ce→cîa(/ca) | |||||
RÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (reso) | |||||
REPÈTERE | 3ª | è→e | ||||||
RESPÒNDERE | 3ª | ò→o | pp. (respòsto) | |||||
RÍDERE | 3ª | í→i | pp. (riso) | |||||
RÓMPERE | 3ª | ó→o | pp. (ropto) | |||||
SOPPRÍMERE (cf. prèmere) | presta. | 3ª | í→i | pp. (sopprèsso) | ||||
SORPRÈNDERE | 3ª | è→e | pp. (sorpreso) | |||||
SOSPÈNDERE | 3ª | è→e | CVC(→CC) | pp. (sospeso) | ||||
SUCCÈDERE | 3ª | è→e | pp. (succèsso) | |||||
SUFFÍCERE | 3ª | í→i | ce→cîa(/ca) | |||||
SÚGERE | 3ª | ú→u | ge→gîa(/ga) | |||||
SUPPÓNERE | 3ª | ó→o | CVC(→CC) | pp. (suppòsto) | ||||
TÒRCERE | 3ª | ò→o | ce→cîa(/ca) | |||||
TRÀGERE | 3ª | à→a | ge→gîa(/ga) | pp. (tracto) | ||||
TRAMÉTTERE | 3ª | é→e | CVC(→CC) | pp. (tramesso) | ||||
VÉNCERE | 3ª | é→e | ce→cîa(/ca) | pp. (vinto) | ||||
VÉNDERE | 3ª | é→e | ||||||
VÍVERE | 3ª | í→i | CVC(→CC) | pp. (vixuto) | ||||
VÒLVERE | 3ª | ò→o | CVC(→CC) | pp. (vòlto) | ||||
VÒMERE | 3ª | ò→o | ||||||
VÀDERE | 3ª irr | à→a | ||||||
3ª irr. | í→i | CER(→R) | ce→cîa(/ca) | pp. (dicto) 202 | ||||
ÈSSERE | 3ª irr. | |||||||
FÀCERE <Lat. clàs. FACĔRE | 3ª irr. (<3ª mixta) | à→a | CER(→R) | ce→cîa(/ccîa) ce→cîa(/ca) | pp. (facto) | |||
INTERDÍCERE (como dícere) | 3ª irr. | í→i | CER(→R) | ce→cîa(/ca) | pp. (interdicto) 203 | |||
MÒVERE (< movere) | 3ª (<2ª) | ò→o | ||||||
CÓSERE 204 (> cosire) | 3ª (>4ª) | ó→o | ||||||
CÓSPERE 205 (> cospire) | 3ª (>4ª) | ó→o | ||||||
ADDORMIRE | here. | 4ª | o→ò | 206 | (→isc.) | |||
APERIRE (cf. aprire) | here. | 4ª | e→è | CVC(→CC) | 207 | (→isc.) | pp. (apèrto)208 | |
APRIRE | here. | 4ª | 209 | (→isc.) | pp. (apèrto)210 |
201 Cui, la alternantia p→p(/ppi/ccî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
202 Lo participio regularizzato dicîuto èst raro en romance.
203 Lo participio regularizzato interdicîuto èst raro en romance.
204 De lo latino CONSŬĔRE. Cf. cóspere.
205 De lo latino CONSPŬĔRE. Cf. cósere.
206 Cui, la alternantia m(→mi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
207 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
208 Lo participio regularizzato aperito èst raro en romance.
(cf. aperire) | ||||||||
AUDIRE | here. | 4ª | CVC(→CC) | d(→dz) | (→isc.) | |||
CONVENIRE | here. | 4ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) | |||
DORMIRE | here. | 4ª | o→ò | 211 | (→isc.) | |||
ESCIRE | here. | 4ª | ci→cîa | |||||
EXIRE | here. | 4ª | e→è | x(→ssî) | (→isc.) | |||
MUGIRE | here. | 4ª | gi→gîa(/ggîa) | (→isc.) | ||||
PARTIRE | here. | 4ª | 212 | (→isc.) | ||||
RUGIRE | here. | 4ª | gi→gîa(/ggîa) | (→isc.) | ||||
SENTIRE | here. | 4ª | e→è | 213 | ||||
SERVIRE | here. | 4ª | e→è | 214 | (→isc.) | |||
VENIRE | here. | 4ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) | |||
VESTIRE | here. | 4ª | e→è | 215 | (→isc.) | |||
FINIRE | here. | 4ª | 216 | (→isc.) | ||||
IRE | here. | 4ª irr. | ||||||
COMPLIRE (< complere) | here. | 4ª (<2ª) | o→ò | 217 | (→isc.) | |||
MORIRE (<Lat. vul. MŎRĪRE < Lat. clàs. MŎRĪ) | here. | 4ª (<3ª mixta) | o→ò | 218 | (→isc.) | pp. (mòrto) | ||
OFFERIRE (<Lat. ŎFFĔRRE 219) | here. | 4ª (<3ª) | ´_(→´ ) | e→è (o→ò) | 220 | (→isc.) | pp. (offèrto) | |
SEQUIRE (< sèquere) | here. | 4ª (<3ª) | e→è | (→isc.) | 221 | |||
CONSEQUIRE (< consèquere) | here. | 4ª (<3ª) | e→è | (→isc.) | 222 | |||
PERSEQUIRE (< persèquere) | here. | 4ª (<3ª) | e→è | (→isc.) | ||||
FUGIRE (<Lat. clàs. fugĕre) | here. | 4ª (<3ª) | gi→gîa(/ggîa) 223 | (→isc.) | ||||
AVVENIRE (derivato de venire) | roman. | 4ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) |
209 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
210 Lo participio regularizzato aprito èst raro en romance.
211 Cui, la alternantia m(→mi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
212 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
213 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
214 Cui, la alternantia v(→vi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
215 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
216 Cui, la alternantia n(→nnî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
217 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
218 La variante mòrere (< Lat. vul. MŎRĔRE, plus pròxima ad Lat. clàs. MŎRĪ, vèrbo deponènte de la conj. 3ª mixta) sí consèrva lo paradigma traditionale (con r(→ri)) en Por. morrer (morria). Cui, –rr- non èst resultato de la iòd. El “port. morrer (probablemente refacción de un arcaico morre < mórere)” (DCECH).
219 cf. Sar. log. offérrere; cf. los prèstetos preferire, referire
220 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
221 Lo adjectivo sequènte (como lo substantivo sequèntia) presènta -è- et non -i- per que èst uno derivato de lo part. presènte latino, onde lo vèrbo èra de la conjugatione 3ª.
222 Lo adjectivo consequènte presènta -è- et non -i- per que èst uno derivato de lo part. presènte latino, onde lo
vèrbo èra de la conjugatione 3ª.
223 En lo vèrbo fugire (< Lat. vul. fugire, mais Lat. fugĕre.), lo italiano et lo rumèno presèntan formas sene palatalizzare como Ita. fuggo, Rum. fug, plus pròprias de la conjugatione 3ª. Non obstante, lo neolatino presènta fuggîo, en plus de fugîo. Secondo lo FEW, lo romance continúa solamente fugire, si bène en francese “ist es zeitweise wiederum von den verben auf –re attrahiert worden”.
COLPIRE (derivato de còlpo) | roman. | 4ª | o→ò | (→isc.) | ||||
DESVESTIRE (derivato de vestire) | roman. | 4ª | e→è | 224 | (→isc.) | |||
EVENIRE | presta. | 4ª | e→è | CVC(→CC) | n(→nnî) | |||
CONSTRUIRE | presta. | 4ª | u→ú | (→isc.) | ||||
EXPEDIRE (cf. espedire here.) | presta. | 4ª | e→è | (→isc.) | ||||
PREFERIRE (cf. offerire here.) | presta. | 4ª | e→è | (→isc.) | ||||
REFERIRE (cf. offerire here.) | presta. | 4ª | e→è | (→isc.) | ||||
UNIRE | presta. | 4ª | (→isc.) | |||||
PROHIBIRE | presta. | 4ª (<2ª) | (→isc.) | |||||
DIVERTIRE (< Lat. DIVERTĔRE) | presta. | 4ª (<3ª) | e→è | (→isc.) | ||||
FLUIRE (< Lat. FLŬĔRE) | presta. | 4ª (<3ª) | u→ú | (→isc.) |
8. 2. REVISIONE DE LO NEOLATINO (2012 vs. actuale)
Lo projècto Vía Neolatina, pòs annos de estudio, publicau en 2012 una propòsta de modèllo de lengua aut estàndarde linguístico “con las caracteristicas communes o mais generales de las varietates de romance parlatas per los diversos popolos neolatinos”. Et cuello modèllo de lengua ha essuto provato/usato oralemente et per escripto durante annos per uno gruppetto de personas, principalemente mèmbros de lo projècto (Mòstra de la quantitate de tèxtos producitos èst lo Còrpus de tèxtos en neolatino, que summa mais de 125 pàginas et mais de
48.000 paraulas).
Non obstante, cuello documènto de presentatione, titulato Elemèntos essenziales del romance neolatino, èra una “pettitta contribuzione [...] al processo de codificazione neolatina”. Et en elle una nota indicava que:
En lo futuro, lo proiecto Via Neolatina espera potere contribuire una opera plus completa e correcta de possibiles errores.
Por mellîorare cuella propòsta, Vía Neolatina initiau en 2016 una revisione de qualques aspèctos insatisfactòrios de lo modèllo initiale. Uno anno depòs, en decèmbre de 2017, lo documènto Principios de desegno de lo romànece neolatino includeva la sequènte nòta:
Lo modèllo de lengua usato en la redaczione de lo presènte documènto introducet qualques innovaziones, como per exèmplo: práctica → pràctica; havere → avere; besogna → besonha; teoria → teoría; complementário → complementario [con diptòngo]; canta → cantat; ja, que, sí → jam, qued, sic. Non obstante, cuestos cambios son provisionales: deven èssere ancora confirmatos con los nòvos principios.
224 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.
Vía Neolatina ha continuato la revisione, en parte modificando qualques innovationes experimentatas durante lo procèsso (como besonha → besonnîa; jam, qued, sic → ja, que, sí; avere → havere/avere; cantat → canta/cantat). Et finalemente, en 2019, substituiu lo documènto Elemèntos essenziales del romance neolatino (2012) per una Grammàtica Essentiale Neolatina (GEN) et uno Dictionario Essentiale Neolatino (DEN). Cuestos nòvos documèntos proponen uno neolatino mellîorato, et son actualizzatos ad mesura que avantsa lo procèsso de revisione.
Los sequèntes pontos sumarizzan los principales cambios de lo neolatino en comparatione con lo modèllo de 2012:
Accènto gràfico sopre la vocale a:
Neolatino 2012 práctica → Neolatino actuale pràctica
Lo accènto gràfico sopre la vocale /a/ èst acora grave, cuesto èst <à>, como sopre las altras vocales apèrtas (pròpriamente mèjjo-apèrtas) /ɛ, ɔ/, escriptas <è, ò>. Cuesto pòte ajjutare los castellanòfonos et rumenòfonos ad pronuntiare /ɛ, ɔ/ apèrtas, per associatione con /a/.
Sistèmas vocàlicos:
Latino SĬTI(M), ĬN, BŬCCA(M), CŬM >
Neo. 12 sete, en, bocca, con Neo. act. sete (aut siti), en (aut in), bocca (aut bucca), con (aut cun)
En plus de lo sistema vocàlico majoritario en lo romance /a, e, ɛ, i, o, ɔ, u/, lo neolatino introduce, como variante, lo sistema vocàlico sardo (que consèrva lo timbre de las vocales latinas /a, e, i, o, u/ perdèndo la distinctione de quantitate). Lo sistèma sardo èst partialemente relevante por los parlantes de rumèno. Non obstante, cuesta variante non se ha incluso ancora en la GEN et lo DEN.
Vocales en prèstetos:
Lat. TERRITŌRIUM >
Neo. 12 território Neo. act. territòrio
En prèstetos ad lo latino, <e, o> tònicas se adaptan acora con /ɛ, ɔ/ sèmpre, independèntemente de la quantiate antica (ĕ/ē, ŏ/ō). Èst lo uso de la majoritate de romances que, como lo neolatino, han las vocales /ɛ, ɔ/ en paraulas hereditarias.
protètica ante s + consonante:
Lat. SPECULUM, SPECULATOR >
Neo. 12 espèclo, especulatore Neo. act. espèclo, speculatore
En prèstetos latinos, s- + consonante non presènta la e- protètica de la lengua hereditaria. Non obtante, sí èst possíbile la soa pronuntiatione.
Diptòngos et hiatos:
Lat. PAUCUM, AUDIRE >
Neo. 12 pòco (aut litterario pauco), odire (aut litt. audire) Neo. act. pauco, audire
Lo neolatino consèrva acora lo diptòngo latino AU sene la variante monoptongata.
Nota: Èst necessario uno accènto diacrítico por diferentiare causa
‘objècto, entitate’ de càusa ‘motivo’.
Lat. VĬDUAM, HEREDITARĬUM >
Neo. 12 védua, hereditário Neo. act. vedua /-dwa/, hereditario /-ɾjo/
Las sequèntias i aut u + vocale et vocale + i aut u forman diptòngo, tanto en formas hereditatas (como vedua) quanto en prèstetos (hereditario).
Neo. 12 continua, filosofia Neo. act. continúa, filosofía
Acora besonnîa uno accènto gràfico quando i aut u èst tònica et non hi ha diptòngo cresciènte.
Consonantes doples:
Neo. 12 correja [dʤ], facha [tʧ], molhare [ʎʎ], pigna [ɲɲ], asha [ʃʃ], plaza [tʦ], hòie
[dʤ/j] Neo. act. correggîa, faccîa, mollîare, pinnîa, assîa, plattsa, hòjje
La consonante se escrive acora sèmpre dople quando se pronuntia dople.
Nota palatalizzante <î> et Nota despalatalizzante <h>:
Neo. 12 manche /k/, crochare /ʧ/ Neo. act. manche vs. crocîare
La nota <h> se usa acora solamente por marcare la non palatalizzatione; la palatalizzatione se marca acora con <î> et <i>:
Nota despalatalizzante <h> en los dígrafos <ch> et <gh> (manche /k/, portughese /g/),
Nota palatalizzante <î> (crocîare /ʧ/, fugîa /ʤ/, mollîare /ʎʎ/, sònnîo /ɲɲ/, assîa /ʃʃ/),
Nota palatalizzante <i> en la sequèntia -ti- de prèstetos (oratione /ʦj/), exceptionalemente (ved. plus en basso).
Consonante + iòd (entre vocales):
Lat. VĪNIA, FĪLIAM >
Neo. 12 vigna, filha Neo. act. vinnîa, fillîa:
En los gruppos Lat. vul. /nj, lj/ intervocàlicos, la iòd duplica et altrosí palatalizza las consonantes precedèntse, que evòlven ad /ɲɲ/, /ʎʎ/, escriptas acora <nnî>, <llî>.
Lat. SĂPĬAM, HĂBĔAM (et PLŬVĬA) >
Neo. 12 sápia/sacha [tʧ], hávia/haia [dʤ/j] (et plóvia/plòia [dʤ/i]) Neo. act.
sappia/saccîa, habbia/hajja (plobbia/plojja):
En los gruppos Lat. vul. /pj, bj, vj/ intervocàlicos, la iòd optionalemente palatalizza et acora sí duplica en los doas variantes de las consonantes
precedèntes, que evòlven acora ad /ppj, bbj/ aut /tʧ, dʤ/, escriptas
<ppi, bbi> et <ccî, jj> respectivamente.
Lat. CERVĒSIA >
Neo. 12 cerveisa Neo. act. cervesîa
En lo gruppo Lat. vul. /sj/ intervocàlico, la iòd non duplica mais acora sí palatalizza la consonante precedènte, que evòlve ad /ʃ/, escripta
<sî>. La iòd acora despare.
Lat. VINDEMIA, Lat. tardo CŪFĬA >
Neo. 12 vendémia, cúfia Neo. act. vendemmia, cúffia:
En los gruppos Lat. vul. /mj, fj/ intervocàlicos, la iòd non palatalizza mais acora sí duplica la consonante precedènte, que evòlven ad /mmj, ffj/, escriptas <mmi, ffi>. La iòd se consèrva.
Lat. FEBRUARIUM, Lat. HORREU >
Neo. 12 febrairo (aut litt febrário) Neo. act. febrario, hòrrio
En los gruppos Lat. vul. /ɾj, rj/ intervocàlicos, la iòd non duplica né palatalizza la consonante precedènte. La iòd se consèrva acora en lo soo lòco.
Lat. vul. *FACIA, CORRIGIA, PLATEA, RADIU, MAIU [jj] >
Neo. 12 facha [tʧ]/faza [tʦ], correja [dʤ], plaza [tʦ], raio [dʤ/j], maio [dʤ/j]
Neo. act. faccîa, correggîa, plattsa, raddzo/rajjo, majjo
En los gruppos Lat. vul. /kj, gj, tj, dj/ intervocàlicos, la iòd duplica et palatalizza las consonantes precedèntes, que evòlven ad /tʧ, dʤ, tʦ, dʣ/, escriptas <ccî, ggî, tts, ddz>.
En los gruppos Lat. vul. /dj, jj/ intervocàlicos, la iòd palatalizza et en lo caso de /dj/ duplica las consonantes precedèntes (/jj/ ja èra dople), que evòlven ad /dʤ/, escripta <jj>.
Donque, lo gruppo Lat. vul. /dj/ ha doos resultatos en neolatino: /dʣ, dʤ/ (cf. Ita. razzo, raggio).
Vèrbos con (antica) iòd:
Lat. TĔNĔO, VĂLĔO >
Neo. 12 tèngo/tègno, valgo/valho Neo. act. tèno/tènnîo, valo/vallîo
Lat. PLĂCĔO, MŪGĬO, EXĔO, VĬDĔO, DĒBĔO, CĂPĬO >
Neo. 12 placho, mujo, exo, vedo, capo, devo Neo. act. placîo/placcîo, mugîo/muggîo, èxo/èssîo, vedo/veddzo/vejjo, devo/debbio/dejjo, capo/cappio/caccîo.
En formas verbales con /j/ protoromànica (proveniènte de E aut I latinas), lo neolatino ha la(s) variante(s) heredetata(s) (con geminatione, palatalizzatione et/aut iòd) et una variante analògica regulare.
[sj], [ssj] et los reflèxos /ʃ/:
Lat. CASĔU, CERASIA, CERVĒSIA, CAMĬSIA >
Neo. 12 caiso, cereisa/ceraisa, cerveisa, camisa Neo. act. casîo, cerasîa, cervesîa, camisîa
/sj/ + vocale evòlve ad /ʃ/, escripta <sî>.
Lat. *BASSIARE, *INGROSSIARE >
Neo. 12 bassare, engrossare Neo. act. bassîare, engrossîare
/ssj/ + vocale evòlve ad /ʃʃ/, escripta <ssî>.
Lat. EXIRE, SĔX >
Neo. 12 exire /ss/, sèis Neo. act. exire /ks/ (aut /ss/), sèx /ks/ (aut /s/)
/ks/ non evòlve aut evòlve ad /ss/, escriptas <x>.
Lat. EXĔO >
Neo. 12 exo Neo. act. èssîo
/ksj/ + vocale evòlve ad /ʃʃ/, escripta <ssî>.
Neo. 12 pesce /ʃʃ/, piscina /ʃʃ/ Neo. act. pesce /sʧ/ (aut pessîe /ʃʃ/), piscina /sʧ/
La assimilatione recíproca de qualques gruppos èst optativa solamente en paraulas hereditarias (como pesce/pessîe), onde besonnîa una grafía explícita.
[k, g, t, d] et iòd
Neo. 12 crochare /cɾoʧaɾe/, fuja /fuʤa/ Neo. act. crocîare, fugîa:
Lo neolatino usa los dígrafos <cî> et <gî> por representare los sònos /ʧ/ et
/ʤ/ ante las vocales a, o, u.
Neo. 12 regione, edifício Neo. act. regione/regîone, edificio/edificîo:
En las variantes adaptatas de los prèstetos, que non son preferèntes en neolatino, se usa la nota palatalizzante <î>. Ex: regîone /ɾeʤone/, edificîo /edifiʧo/.
Lat. IŎCU >
Neo. 12 jòco [ʤ] Neo. act. jòco [ʤ/ʒ]
/j/ initiale evòlve ad /ʤ/ aut /ʒ/, escriptas <j>.
<ts>, <dz> et dígrafo assibilante <ti>:
Neo. 12 fòrza, alzare, admòrzo (/ʦ/ aut litt /ʣ/), pranzo (/ʦ/ aut litt /ʣ/) Neo. act. fòrtsa, altsare vs. admòrdzo, prandzo
Lo neolatino usa los dígrafos <ts> et <dz> por representare los sònos
/ʦ/ et /ʣ/.
Neo. 12 orazione Neo. act. oratione (aut oratsione)
En prèstetos latinos, la frequènte sequèntia sonòra /ʦj/ pòte èssere representata en neolatino regularemente con <tsi> (oratsione, sentèntsia, dictsionario) aut conservando la grafía latina (oratione, sentèntia, dictionario). La grafía latina èst preferènte.
[nj], [lj] et los reflèxos /ɲ/, /ʎ/:
Lat. VĪNIA, PŬGNU >
Neo. 12 vigna, pogno Neo. act. vinnîa, pogno/ponnîo:
Lat. /gn/ non evòlve aut evòlve ad /ɲɲ/
/ɲɲ/ se escrive acora <nnî>.
Lat. vul MOLLIARE, Lat. FĪLIAM, Lat. vul COAGLARE, ŎCLU < ŎCULUM >
Neo. 12 molhare, filha, coalhare, òclo Neo. act. mollîare, fillîa, coaglare (aut
coallîare), òclo (aut òllîo)
Lat. /gl/, /kl/ non evòlven aut evòlven ad /ʎʎ/
/ʎʎ/ se escrive acora <llî>. Léttera <z> et nòvo sòno /z/:
Persa bāzār, Àrabo ṣifr > Lat. zephĭrum > Ita zero, Lat. medievale organizare >
Neo. 12 bazar, zèro, organizare Neo. act. bazar, zèro, organizzare
Lo neolatino usa <z> et <zz> por representare los sònos /z/ et /zz/, presèntes en prèstetos de divèrso orígine (frequèntemente grèco). Èst possíbile la variante de pronuntiatione /ʣ/, /dʣ/.
Grafías etimològicas:
Neo. 12 pena, cèco, tipo, grafia, teatro, còro, retòrica Neo. act. pena (aut pœna), cèco (aut cæco), tipo (aut typo), grafía (aut graphía), teatro (aut theatro), còro (aut chòro), retòrica (aut rhetòrica).
Lo neolatino introduce, como variante, qualques grafías etimològicas.
Èst preferíbile la grafía simplificata en lo caso de <œ, æ, y, ph, th, ch, rh>.
Lat. QUE, ĔST >
Neo. 12 que (aut che), è Neo. act. que (aut che), èst (aut è)
Se introduce la grafía etimològica <èst> por la 3ª persona de lo singulare de lo presènte de indicativo de lo vèrbo èssere.
Las grafías simplificatas <che> et <è> non son preferèntes.
Neo. 12 quinto, kilogramma, orazione, zona, havere, sexanta, jorno, maiore Neo. act. quinto (aut cuinto), kilogramma (aut chilogramma), oratione (aut oratsione), zona (aut dzona), havere (aut avere), sexanta (aut secsanta, sessanta), jorno (aut gîorno), majjore (aut maggîore).
Lo neolatino introduce, como variante, qualques grafías simplificatas.
Èst preferíbile la grafía etimològica en lo caso de <j, qu, x, k, ti, z, h>.
/b/ vs. /β/, /v/:
Lat. CANTAVIT, AVICA, FABULA, PARABULA, TABULA > Lat vul *cantaut, *auca, *faula >
Neo. 12 cantau, òca/litt. auca, fávola, paròla/parávola, távola Neo. act. cantau, auca, faula, paraula, taula
Simplificatione consonàntica:
Neo. 12 prèsteto excursione, paraula hereditaria exténgere Neo. act. excursione /(k)sk/, esténgere
/st/
Qualques gruppos latinos de 3 o 4 consonantes han en los prèstetos neolatinos una possíbile pronuntiatione simplificata.
En paraulas hereditarias, la única pronuntiatione et grafía èst simplificata.
Assimilatione consonàntica:
Neo. 12 lacte /tt/, facto /kt/ aut /tt/ Neo. act. lacte, facto, ambodoos /kt/ aut /tt/.
La assimilatione consonàntica de qualques gruppos de doas consonantes èst optativa tanto en paraulas hereditarias quanto en prèstetos latinos.
Neo. 12 advèrbio, administrare Neo. act. advèrbio (aut avvèrbio), administrare (aut
amministrare)
Los derivatos con lo prefixo latino AD- presèntan en neolatino una variante assimilata en los casos onde lo latino et la majoriatate de lenguas romànicas non assimilan.
Refortsamènto foneticosintàctico:
Neo. 12 altrosí, ja, etc. (con refortsamènto foneticosintàctico aut sene elle) Neo. act. et, aut, ad (con /-d/ optionale, que se assimila ante consonante)
Los lexèmas et, aut, ad consèrvan la consonante finale, pronunciata [d] ante vocales et assimilatata ante consonante. Alternativamente, èst possíbile eliminare sèmpre la consonante: [e, au, a].
Formas longas et brèves:
Neo. 12 lavar-se; estándar (aut estándarde); metéssimo Neo. act. lavare-se (aut lavar- se); stàndarde (aut stàndar); mesmo (aut metéssimo)
Quanto hi ha una forma longa et una altra brève, èst prefferènte la plus regulare (lavare-se) malgrado non sèa la majoritaria. Quando la variatione non affècta la regularitate, èst prefferíbile la forma majoritaria (mesmo).
Neo. 12 lunedí/dilunes, martedí/dimartes, etc. Neo. act. lunes/dilunes, martes/dimartes, etc.
Prepositiones/Advèrbios de lòco:
Neo. 12 derrètro prep/adv, enderrètro adv/arrètro adv, etc. Neo. act. rètro, derrètro, arrètro, etc.
Derivatos de ecce:
Las prepositiones aut advèrbios de lòco sene movimènto han lo radicale solo (rètro, ante, entro, etc.) aut con la prepositione de- (derrètro, deante, dentro, etc.); con movimènto han la prepositione ad- (arrètro, adante, adentro, etc.).
Neo. 12 queste, quesse, quelle; quí, quò; li, lá Neo. act. cueste, cuesse, cuelle; cui, cuò; collí, collà
9. BIBLIOGRAFÍA
9. 1. BIBLIOGRAFÍA CITATA
BASSOLS DE CLIMENT, Mariano (1983). Fonetica latina. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas.
BATLLORI, Montserrat, Beatriz BLECUA et Assumpció ROST (2009) «Evolución y adquisición fonológica de la fricativa labiodental sonora en español» en Diachronic linguistics (Joan Rafel, coord.). Girona: Documenta Universitaria.
BERTINETTO, Pier Marco et Michele LOPORCARO (2005) "The sound pattern of Standard Italian, as compared with the varieties spoken in Florence, Milan and Rome" en Journal of the International Phonetic Association 35 (2). Cambridge: Cambridge University Press.
CAMPOS LIMA, [João Evangelista] (1948) Gramática Internacional. Lisboa: Campos Lima. CANEPARI, Luciano (2008). La pronuncia «neutra, internazionale» del latino classico. S.c.: s.e.
CASSANY, Jordi (2012) Elemèntos essenziales del romance neolatino. València: Vía Neolatina. (2017) Principios de desegno de lo romance neolatino. Bucureste: Vía Neolatina.
COROMINES, Joan i José Antonio PASCUAL. Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico (DCECH). Madrid: Gredos, 1980-1991.
ENCUENTRA ORTEGA, Alfredo (2011) Latinum per se: Método progresivo de latín. Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza.
HUALDE, José Ignacio (2014) Los sonidos del español. Cambrige: Cambrige University Press.
IBĂŞESCU, Cristina (1970) «Sobre la existencia de una fricativa labiodental sonora [v] en el español cubano» en Actas del Tercer Congreso Internacional de Hispanistas (Carlos H. Magis, coord.). México: El Colegio de México.
JENSEN, Frede (1999) A comparative study of Romance. New York: Peter Lang Publishing.
LAMUELA, Xavier et Virgil ANI (2006) El romanès: Estudi comparatiu entre la gramàtica del català i la del romanès. Barcelona: Departament de Benestar i Família (Generalitat de Catalunya).
LAUSBERG, Heinrich (1993 [1965]). Lingüística románica: Fonética. Madrid: Gredos. LAUSBERG, Heinrich (1988 [1966]). Lingüística románica: Morfología. Madrid: Gredos.
MARKIČ, Jasmina (2017) «Algunos aspectos fonético-fonológicos del español de colombia» en
Lingüística, vol. 57, n. 1 (enero). Ljubljana: Znanstvena založba Filozofske fakultete.
METZELTIN, Miguel (2004) Las lenguas románicas estándar: Historia de su formación y de su uso. Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.
MOLINA YÉVENES, José (1993). Iniciación a la fonética, fonología y morfología latinas.
Barcelona: Publicacions Universitat de Barcelona.
MORANI, Moreno (2000). Introduzione alla linguistica latina. München: Lincom Europa. MÜLLER-LANCÉ, Johannes (2006). Latein für Romanisten. Tübingen: Narr.
PANHUIS, Dirk (2009 [1998]). Latin Grammar. S.c.: University of Michigan Press.
PATOTA, Giuseppe (2002) Lineamenti di grammatica storica dell’italiano. Bologna: Il Mulino. POSNER, Rebecca (1996) The Romance Languages. Cambridge: Cambridge University Press.
STROH, Wilfried (2009 [2007]) Le latin est mort, vive le latin!: Petite histoire d’une grande langue. Paris: Les Belles Lettres.
TOURATIER, Christian (2008). Grammaire latine. Paris: Sedes.
9. 2. BIBLIOGRAFIA ET LIGÀMENES RECOMMANDATOS
9. 2. 1. BIBLIOGRAFIA RECOMMANDATA
9. 2. 1. 1. Grammàticas comparatas
REINHEIMER, Sandra et Liliane TASMOWSKI. Pratique des Langues Romanes: espagnol, français, italien, portugais, roumain. Paris: L'Harmattan, 1997. [Contène altrosí uno dictionario fra. ita. por. rom. cas. et lat. de 1.800 paraulas]
SCHMIDELY, Jack (coord.), Manuel ALVAR et Carmen HERNÁNDEZ: De una a cuatro lenguas. Intercomprensión románica: del español al portugués, al italiano y al francés. Madrid: Arco Libros, 2001.
TEYSSIER, Paul: Comprendre les langues romanes. Du français à l’espagnol, au portugais, à l’italien & au roumain. Méthode d’intercompréhension. París: Chandeigne, 2004.
9. 2. 1. 2. Dictionarios multilingues
VVAA: Diccionario Multilingüe (Español, Catalán, Euskera, Gallego, Portugués, Inglés, Francés, Alemán, Italiano, Ruso). Barcelona: Carroggio, 2004.
9. 2. 1. 3. Mètodos de intercomprehensione
BONVINO, Elisabetta, Sandrine CADDEO, Eulalia VILAGINES SERRA et Salvador PIPPA. Eurom5: leggere e capire 5 lingue romanze. Milano: Hoepli, 2011.
GIUDICETTI, Gian Paolo, Costantino C.M. MAEDER, Horst G. KLEIN et Tilbert D. STEGMANN. EuroComRom - I sette setacci: Impara a leggere le lingue romanze! Aachen: Shaker Verlag, 2002. [Disponíbile, altrosí, en altros romances]
9. 2. 2. LIGÀMENES RECOMMANDATOS 225
9. 2. 2. 1. Grammàticas comparatas
Romanica Intercom (de Eulàlia Vilaginés Serra. Barcelona: Universitat de Barcelona, 2007).
Consultatione gratuita en: http://www.romanicaintercom.com/
9. 2. 2. 2. Dictionarios monolingues
Diccionario de la Lengua Española (VVAA. Madrid: Real Academia Española, 2001), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://buscon.rae.es/draeI/
Dicionário da Língua Portuguesa – com Acordo Ortográfico (VVAA. Porto: Porto Editora, 2011), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://www.infopedia.pt/lingua-portuguesa/
225 Consultatos lo 31 de decèmbre de 2011.
Dicţionarul explicativ al limbii române (VVAA. Academia Română, 1998), dictionario de rumèno con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://dexonline.ro/
Dizionario di Italiano on-line (VVAA. Milano: Garzanti Linguistica), con informatione fonètica, morfològica et etimològica. Consultatione gratuita en: http://garzantilinguistica.sapere.it/
Gran Diccionari de la Llengua Catalana (GDLC) (VVAA. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 1998), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://www.diccionari.cat/
Trésor de la Langue Française informatisé (Dirs. Paul Imbs et Bernard Quémada. Paris: CNRS, 1971-1994), diccionario de francese con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://atilf.atilf.fr/
9. 2. 2. 3. Dictionarios plurilingues
Diccionari de la llengua catalana multilingüe (VVAA. Barcelona: Enciclopèdia Catalana), que include los romances catalano, castellano et francese. Consultatione gratuita en: http://www.grec.cat/cgibin/mlt00.pgm
Diccionario Espasa Grand: Español-Francés Français-Espagnol (VVAA. Madrid: Espasa-Calpe, 2000). Consultatione gratuita en: http://www.wordreference.com/esfr/
Dicţionar Altadict (Bucarest: Altalingua EES), dictionario bilingue rumèno-anglese et anglese- rumèno. http://www.altadict.ro/
Dizionario di Francese on-line (VVAA. Milano: Garzanti Linguistica), dictionario bilingue italiano-francese et francese-italiano. Consultatione gratuita en: http://garzantilinguistica.sapere.it/
Gran diccionario español-portugués português-espanhol (VVAA. Madrid: Espasa Calpe, 2001). Consultatione gratuita en: http://www.wordreference.com/espt/
Romanisches Etymologisches Wörterbuch (de W. Meyer-Lübke. Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1911), con los ètimos de lo lèxico eredetato (non lo lèxico culto) de lo romance et los divèrsos cognatos. Consultatione gratuita en: http://www.archive.org/stream/romanischesetymo00meyeuoft#page/n6/mode/1up