Índice


GRAMMÀTICA

E S S E N T I A L E

L AT INA



J O R D I C A S S A N Y - B A T E S


Bucureste, Vía Neolatina, 2019 [Actualizzatione: 17/3/20] 2ª editione partiale, mellîorata et ampliata, de

Elemèntos essenziales del romance neolatino,

òpera registrata lo 5 de janario de 2012 en lo

Registre de la Propietat Intel·lectual de la Comunitat Valenciana

con lo nómero de sollicitúdine V-20-12.


Uno projècto que communica los d i v è r s o s p ò p o l o s n e o l a t i n o s attravèrso de loro mesma “ lengua”: l o r o m a n c e ; et los divèrsos pòpolos europèos attravèrso de loros “lenguas” sorores: lo romance, lo germànico, lo slavo,...


2 0 0 6 - 2 0 2 0


www.neolatino.eu

"Lo latino continúa vivo en las lenguas romànicas, lo italiano, lo francese, lo espannîolo, etc., lenguas exitas de lo latino. En facto, ellas non son altra causa que lo latino reale de hòjje."

Wilfried Stroh, Universitate de Mònaco de Baviera (2009: 13)


"Per comparatione et contrasto entre las divèrsas lenguas romànicas èst possíbile arripare ad unos tractos communes que comparten totas ellas, aut en la soa majoritate, mais que diffèren de lo latino escripto et normativo. Cuestos tractos se explican per que son desveloppos de lo latino parlato et colloquiale (familiaris), extenduto per tota la Romania (territòrios latinoparlantes de lo Impèrio) ante de que cuesta se dividesse en distintas communitates socio-políticas depòs las invasiones estrangèras et se accentuassen las differèntias locales."

Alfredo Encuentra, Universitate de Zaragoza (2011: 14)


"Malgrado la grande variatione que offèren los idiomas romànicos, la soa evolutione et las soas structuras presèntan tantos tractos communes que se pòte parlare de uno tipo linguístico romànico. Ello èst devuto non solo ad uno patrimònio lèxico heredetato et una idiosincrasía structurale communes, mais altrosí ad la constante presèntia de modèllos grammaticales et textuales latinos en la cultura de Occidènte et ad las recíprocas influèntias en divèrsas èpocas de las culturas romana et romànicas."

Miguel Metzeltin, Universitate de Viènna (2004: 45)


"Cuello plus notàbile de lo romance èst [...] quànto non ha cambiato, quànto stàbiles han remanuto las lenguas ad lo lòngo de doos mille annos, de manaria que en cèrto sènso pòten sequire essèndo consideratas una única unitate linguística."

Rebecca Posner, Universitate de Òxford (1996: 283)


"Totos los mèmbros de la familia [latina] sapen, aut sènten, que las frontarias entre las loros lenguas son frontarias transparèntes, que se pòten traversare en qualonque momènto, spontàneamente et sene formalitate."

Unione Latina1


"Non èst impossíbile concepere una interlengua romànica."

Rebecca Posner, Universitate de Òxford (1996: 344)


1 http://www.unilat.org/SG/Organisation/Presentation/Latinite/index.fr.asp (30/05/10)

ÍNDICE

  1. PRÒLOGO 6

  2. INTRODUCTIONE 8

    2. 1. DESCRIPTIONE DE LA ÒPERA 9

    2. 2. ABBREVIATURAS ET SÍMBOLOS 10

  3. SÒNOS ET ORTOGRAFÍA 13

    3. 1. SÒNOS FUNDAMENTALES ET VARIANTES 13

    3. 1. 1. VOCALES 16

    3. 1. 2. CONSONANTES 18

    3. 2. ORTOGRAFÍA 21

    3. 2. 1. ABECEDARIO 21

    3. 2. 2. MÚLTIPLES ORTOGRAFÍAS ROMÀNICAS 22

    3. 2. 3. UNA ORTOGRAFÍA NEOLATINA INTUITIVA ET FLEXÍBILE 24

    3. 2. 5. ACCENTUATIONE 35

    3. 3. PRONUNTIATIONE 36

    3. 3. 1. QUANTITATE VOCÀLICA 36

    3. 3. 2. QUANTITATE CONSONÀNTICA 37

    3. 3. 3. SIMPLIFICATIONES CONSONÀNTICAS 38

    3. 3. 4. ASSIMILATIONES CONSONÀNTICAS 39

    3. 3. 4. REFORTSAMÈNTO FONETICOSINTÀCTICO 39

    3. 3. 5. PRONUNTIATIONES REGIONALES 42

  4. MORFOLOGÍA NOMINALE 44

    4. 1. QUESTIONES GENERALES 44

    4. 2. SUBSTANTIVOS ET ADJECTIVOS: GÈNERE 44

    4. 3. SUBSTANTIOS ET ADJECTIVOS: NÚMERO 45

    4. 4. PRONOMES PERSONALES 46

    4. 5. RELATIVOS 46

    4. 6. ARTÍCULOS 47

    4. 7. POSSESSIVOS 47

    4. 8. DEMOSTRATIVOS 48

    4. 9. INTERROGATIVOS 48

    4. 10. INDEFINITOS ET QUANTITATIVOS 48

    4. 11. NUMERALES 49

  5. MORFOLOGÍA VERBALE 51

    5. 1. QUESTIONES GENERALES 51

    5. 1. 1. FLEXIONE 51

    5. 1. 2. VÈRBOS AUXILIARES 53

    5. 2. VÈRBOS REGULARES 53

    5. 2. 1. CONJUGATIONES 53

    5. 2. 2. MODÈLLOS DE LAS CONJUGATIONES 54

    5. 4. MORFÈMAS VERBALES 56

    5. 4. 1. VOCALE TEMÀTICA 56

    5. 4. 2. PERSONA, NÚMERO 57

    5. 4. 3. TÈMPO, ASPÈCTO, MÒDO 58

    5. 5. ALTERANANTIAS 61

    5. 5. 1. ALTERNANTIAS ACCENTUALES 62

    5. 5. 2. ALTERATIONES VOCÀLICAS 63

    5. 5. 3. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (1) 65

    5. 5. 4. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (2): PER IÒD 67

    5. 5. 5. VÈRBOS CON INFIXO –ESC- / –ISC 69

    5. 5. 6. ALTRAS ALTERNANTIAS 71

    5. 5. 7. MODÈLLOS CON ALTERNANTIAS 72

    5. 6. VÈRBOS IRREGULARES 96

  6. LÈXICO INVARIÀBILE 106

    6. 1. CONJUNCTIONES 106

    6. 2. PREPOSITIONES 106

    6. 2. 1. PREPOSITIONES DE LÒCO 106

    6. 2. 2. PREPOSITIONES DE TÈMPO 107

    6. 3. ADVÈRBIOS 107

    6. 3. 1. AFFIRMATIONE, NEGATIONE 107

    6. 3. 2. LÒCO 107

    6. 3. 3. TÈMPO 107

    6. 3. 4. MANARIA, QUANTITATE ET ALTROS 107

    6. 3. 5. ADVÈRBIOS EN –MENTE 107

  7. SINTAXE 109

    7. 1. SINTAGMA NOMINALE 109

    7. 2. SINTAGMA VERBALE 109

    7. 2. STRUCTURAS SINTÀCTICAS ESSENTIALES 109

    7. 3. ALTRAS STRUCTURAS SINTÀCTICAS 109

  8. APPENDICES 111

    8. 1. ALTERNANTIAS DE LOS VÈRBOS ESSENTIALES 111

    8. 2. REVISIONE DE LO NEOLATINO (2012 vs. actuale) 124

  9. BIBLIOGRAFÍA 131

  1. PRÒLOGO

    Los pòpolos latinos, tanto entro Euròpa quanto fòra, mancan de uno modèllo de lengua (neo)latina commune dès que lo latino et pòs lo francese han essuto desplattsatos en la communicatione internationale per una lengua de orígine germànico, lo anglese, de crescènte uso globale.

    Por facilitare et altrosí dignificare la communicatione inter- et panlatina actuale, lo projècto Vía Neolatina ha recuperato et actualizzato lo latino, orígine de las lenguas neolatinas aut romànicas et traditionale stàndarde commune. Lo modèllo de lengua que presènta cui èst una síntese de la variatione romànica que pròva de essere representativa de lo ensèmole; una varietate nòva et commune mais en lo mesmo tèmpo naturale et plurale que permette ad lo usuario communicare-se en toto lo Mondo Latino adaptando-la ad los soos interèsses et necessitates. Èst útile tanto ad latinos quanto ad non latinos que necessitan una pòrta de ingrèsso centrale ad lo romance, uno pònte vèrso divèrsos romances particulares.

    Cuesta propòsta de stàndarde, que pòte essere clamata 'romance neolatino' aut 'NEOLATINO', recòrda ad la lingua romana (1889) de Stefan George (Alemannîa), una lengua poètica que lo escriptore usau en parte de la soa òpera lírica. En plus, èst molto semelante ad lo neolatino (1947) de André Schild (Esviza) et lo internacional (1948) de João Campos Lima (Portugale), propòstos por la communicatione internationale como alternativa ad lo esperanto; ad la interlingua romanica (2001) de Richard Sorfleet (Canadà) et Josu Lavin (Espannîa, Paese Basco) et lo interromanico (2017) de Raymund Zacharias (Alemannîa) et Thiago Sanctus (Brasile), propòstos por la communicatione panlatina; et ad lo olivarianu (2010) de Clayton Cardoso (Brasile), creato por uno mondo de fictione (la romànicamente cèntrica “ísola de Olivaria”, en lo mare de Sardennîa). Lo anàlise comparativo de cuestas “lenguas” mòstra que son, pròpriamente, variantes de uno mesmo modèllo de lengua (neo)latino, “(re)creato” independèntmente per divèrsos auctores en divèrsos lòcos et tèmpos. Una lengua que, donque, non èst inventata né artificiale.

    Vía Neolatina reúne cuestos precedèntes et antecedèntes et continúa lo lavoro, inspirando- se plus fidelemente en las codificationes realizzatas de manaria planificata per specialistas por múltiples lenguas romànicas (catalano, occitano, gallèco, grisone, etc.) et de altro orígine (cèco, norvegese –nynorsk-, grèco, basco, etc.) en los últimos doos sècolos. Los linguistias de Vía Neolatina han codificato lo neolatino tanto scientíficamente quanto ha essuto possíbile secondo claros principios en lo contèxto de la linguística applicata. Gratias ad cuesto, lo neolatino èst, acora sí, una lengua complètamente romànica.

    Per exèmplo, mancavan sònos como las consonantes /ɲ/ et /ʎ/, desconoscutas en latino clàssico mais pròprios de quasi totas las varietates romànicas, inclusive las sèx lenguas plus grandes:

  2. INTRODUCTIONE

    Cuesta Grammàtica Essentiale Neolatina et lo Dictionario Essentiale Neolatino elaborato parallèlamente son una nòva contributione de lo projècto Vía Neolatina ad lo procèsso de codificatione panromànica. La grammàtica et lo lèxico que propònen han essuto definitos sequèndo unos principios de desegno que intègran las teorías científicas de la linguística applicata ad la codificatione et las pràcticas de divèrsas codificationes exsistèntes (principalemente, las romànicas plus recèntes). Lo modèllo de lengua resultante correge et mellîora, en qualques pontos, la propòsta initiale facta per Vía Neolatina (Cassany, 2012)3.

    En espèra de futuras editiones plus complètas (et mellîoratas et corrèctas de possíbiles errores), las versiones actuales de la Grammàtica et lo Dictionario offèren unos elemèntos essentiales. Con ellos, lo lectore que conosce una varietate de romance ja pòte initiare-se fàcilemente en lo uso de lo romance neolatino, tanto escripto quanto orale. Altros elemèntos de lo romance neolatino non definitos en cuestas òperas pòten essere supplitos per lo pròprio usuario con uno pauco de ‘instincto romànico’4.

    Lo lectore interessato troparà, en la òpera Principios de desegno de lo romance neolatino

    (Cassany, 2017), una presentatione de lo projècto Vía Neolatina et una expositione de:

Si havetes qualque demanda aut suggerimènto, contactate-nos cui: http://neolatino.eu/nos.html


3 Los principales cambios son listatos en lo tèrtso appendice.

4 Símplicemente, adaptando las formas de lo romance que ja cognosce (aut, preferèntemente, de lo romance plus centrale et símile ad lo neolatino: lo italiano) sequèndo lo exèmplo de los elemèntos cui descriptos. Lo usuario plus exigènte, pòte cercare formas plus neolatinas comparando las de divèrsos romances (por cuesto troparà, en la bibliografía, libros et ligàmenes útiles) et applicando los critèrios et recursos de codificatione expòstos en Principios de desegno de lo romance neolatino (Cassany, 2017).

  1. 1. DESCRIPTIONE DE LA ÒPERA

    La presènte òpera expòne de manaria brève et pràctica los elemèntos grammaticales essentiales de uno romance neolatino:

En lo appendice se presèntan los cambios (correctiones et mellîoras) de lo modèllo neolatino actuale respècto ad lo propòsto per Vía Neolatina initialemente, en 2012.

  1. 2. ABBREVIATURAS ET SÍMBOLOS

    En la sequènte tabèlla potetes consultare las abbreviaturas et símbolos de divèrso tipo usatos en la presènte òpera.



    SIGNIFICATO

    EXÈMPLOS

    acc.

    accusativo

    SN. + V. + SN. (acc.)

    Josepe ama la vita.

    adj., adj., ADJ.

    adjectivo

    adj. ràpida f. sg. adv. ràpidamente

    SN. + V. (essere) + ADJ.

    Josepe èst simpàtico.

    adv., adv.

    advèrbio

    adj. ràpida f. sg. adv. ràpidamente

    ART.

    artículo

    ART. [det./indet.] + (ADJ.) N. (+ADJ.)

    Los professores jóvenes.

    Cas.

    castellano

    Cas. hierro, fuerte

    Cat.

    catalano

    Cat. ferro, fort

    cf.

    compara (lat confer)

    estrata (cf. vía)

    conj.

    conjugatione

    -are (deriva de la conj. 1ª latina)

    dat.

    dativo

    SN. + V. + SN. (acc.) + SN. (dat.)

    Josepe dà la informatione ad uno

    collèga.

    der.

    derivato

    [s]oleil der.

    det.

    determinato

    ART. [det./indet.]

    etim.

    etimològico

    rhetòrica (variante etim. de retòrica)

    eur.

    (portughese) europèo

    eur. ca[β]ra

    f., f.

    femenino

    bòno m. bòna f.

    Fra.

    francese

    Fra. fer, fort

    ger.

    gerundio

    sequire [ger. et ppr. =quièn-/=quèn-]

    indet.

    indeterminato

    ART. [det./indet.]

    inno.

    innovatione propòsta per lo projècto

    Via Neolatina.

    inno. deante (de)

    inv.

    invariàbile, sene flexione

    hi èst sg. ·hi son pl. / hi ha inv.

    irr.

    vèrbo molto irregulare

    havere: irr.

    Ita.

    italiano

    Ita. ferro, forte

    lat.

    Lat.

    latino

    –ire (conj. 4ª lat.)

    Lat. vul AUD < Lat. AUT

    lia.

    liaison

    che[z] lia.

    m., m.

    masculino

    bòno m. bòna f.

    n., n.

    nèutro

    3ª ps. sg. n. ello

    nom.

    nominativo

    SN. + V. (essere) + SN. (nom.)

    Josepe èst studènte.

    Occ.

    occitano

    Occ. p[y]r

    pl., pl.

    plurale

    pl. m. govèrnos

    Por.

    romance portughese

    Por. ferro, forte

    pp.

    participio de passato

    pp. apèrto

    ppr.

    participio de presènte

    sequire [ger. et ppr. =quièn-/=quèn-]

    pron.

    pronome

    n. (pron.)

    Rum.

    rumèno

    Rum. fier

    sg., sg.

    singulare

    pron.

    Lei sg., Loro pl., Voi pl.

    SN.

    sintagma nominale

    SN. + V. + SN. (acc.)

    Josepe ama la vita.

    SP.

    sintagma prepositionale

    SN. + V. + SP.

    Josepe dòrme en lo hostale.

    V.

    vèrbo

    SN. + V. + SN. (acc.)

    Josepe ama la vita.

    va.

    vèrbo auxiliare

    va.

    havere

    var.

    variante

    astma (var. asthma)

    ved.

    vedete

    ved. § 3.1.2.3.4

    vi.

    vèrbo intransitivo

    vi.

    bassîare, descendere

    vn.

    vèrbo non personale

    vn.

    havere-hi, èssere-hi

    vr.

    vèrbo reflexivo

    vr.

    arrestare-se, detenere-se

    vrp.

    vèrbo reflexivo pronominale

    vrp.

    ire-se-ne

    vt.

    vèrbo transitivo

    vt.

    abbassîare, bassîare

    vti.

    vèrbo transitivo et intransitivo

    vti.

    bassîare

    vti.

    cantare

    §

    sectione

    ved. § 3.1.2.3.4

    -

    initio de paraula

    z- de orígine grèco

    finale de paraula

    sufixo grèco –iz

    - -

    interiore de paraula

    infixo incoativo -ISC-

    [ ]

    transcriptione fonètica secondo lo Alfabèto Fonètico Internationale.

    [‘lɛ:ʤeɾe]

    \

    variante grammaticale

    alcuno\alcun

    /

    variante (geogràfica, stilística,...)

    cantarà/cantaràt

    [bd]/[d:]

    alègre/alègra f. sg.

    optiones

    la quale∤quala f

    (la quale / la quala)

    < >

    grafèma(s) (ved. § 3.2.2)

    <c>: [ʧ] ante <e, i>

    <

    provène de, have lo orígine en

    lopos < acc.

    #

    arcaico

    Fra. # châti[ɣ]er

    *

    antico aut minoritario

    Cas. * ra[ʣ]ón

    =

    terminatione de una variante

    tèrtso =sa f

    (tèrtso m. · tèrtsa f.)

    terminatione de var. geogràfica, stilística,...

    adj. generale ≠la f. sg.

    (generale m. et f. / generala f.)

    quale ≠la f

    (quale m. et f. / quala f.)

    ·

    variante morfològica

    lo m·la f·los m pl·las f. pl

    +

    additione

    vocale temàtica + -ndo (exèmplo: -a-ndo)

    SN + V + SN (acc.)

    [ʦ]: <ts>, <t> + i + vocal


    En la sectione § 3.1:

    fondo

    non allòfono

    [ø]

    fondo

    allòfono menos reconoscíbile

    [ɔ̃̃̃̃]

    fondo

    allòfono plus reconoscíbile

    [ə]

    fondo

    fonèma

    /e/


    En la sectione § 5.6:

    solineato

    síllaba aut vocale accentuata 5

    cant-a-v-a-mos

    remarcato (en § 8.1)

    irregularitates que se vòlen exemplificare

    est-à-s

    remarcato (en § 8.1)

    “irregularitates” pròprias de la conjugatione. Ved. § 5.2.

    dev-è-ndo

    remarcato (en § 8.1)

    altras irregularitates, exemplificatas con altros vèrbos. Ved. § 5.4.

    tèn-e-s

    remarcato (en § 8.1)

    vèrbo irregulare

    èssere


    5 Cueste símbolo sèrve en cuesta òpera de advertimènto. Non forma parte de la ortografia propòsta. Ved. § 3.2.4.

    Índice

  2. SÒNOS ET ORTOGRAFÍA

  1. 1. SÒNOS FUNDAMENTALES ET VARIANTES

    Con la evolutione de lo latino ad lo romance, lo repertòrio de sònos ha cambiato, ha crescuto, et lo resultato èst divèrso en las distinctas varietates romànicas. Non obstante, la majoritate de sònos que hi son presèntes actualemente pòten essere integratos en lo sistèma neolatino como sònos fundamentales aut variantes soas, cuesto èst como fonèmas aut allòfonos.


8 La ortografía neolatina pròva de evitare cueste tipo de lecturas erròneas, mais qualques son inevitàbiles. Ved. §

3.2.2 et § 3.2.3.

9 Las abbreviaturas et símbolos pòten essere consultatas en § 2.2.

3. 1. 1. VOCALES



VOCALES

Lòco de articulatione

ORALES

Anteriores

Centrales

Posteriores

Grado de apertura

Clausa

/i/

[y]

[ɨ]



/u/

Quasi clausa







Mèjja clausa

/e/

[ø]




/o/

Mèjja



[ə]



Mèjja apèrta

/ɛ/

[œ]




/ɔ/

Quasi apèrta



[ɐ]



Apèrta

/a/




[ɑ]




VOCALES

Lòco de articulatione

NASALIZZATAS

Anteriores

Centrales

Posteriores

Grado de apertura

Clausa

[ĩ]





[]

Quasi clausa







Mèjja clausa

[ẽ̃]





[]

Mèjja






Mèjja apèrta

[ɛ̃̃]

[œ̃̃]




[ɔ̃̃̃̃]

Quasi apèrta



[ɐ̃̃]



Apèrta





[ɑ̃̃]



La sequènte tabèlla presènta exèmplos de uso de cata sòno vocàlico:



NEO

POR

CAS

CAT

FRA

ITA

RUM

Clausas

[i]

[i]dolo f[i]lo

/[i]lla 10

[i]dolo f[i]o

[e]la

[i]dolo h[i]lo

[e]lla

[i]dol

f[i]l

[e]lla

[i]dole f[i]l

[e]lle

[i]dolo f[i]lo

[e]lla

[i]dol

f[i]r

[e]a

[ĩ]

c[i]nque

c[ĩ]co

c[i]nco

c[i]nc

c[ɛ̃̃]q

c[i]nque

c[i]nci

[y]

[u]rna

l[u]na

[u]rna

l[u]a

[u]rna

l[u]na

[u]rna 11

ll[u]na12

[y]rne

l[y]ne

[u]rna

l[u]na

[u]rnă

l[u]nă

[ɨ]

13

rom[a]no

[e]n

* rom[ɐ̃̃]o

[ɐ]m

rom[a]no

[e]n

rom[a]

[ə]n

rom[ã]

[ɑ̃̃]

rom[a]no

[i]n

rom[ɨ]n

[ɨ]n

[u]

[u]rna

l[u]na

/b[u]cca 14

[u]rna

l[u]a

b[o]ca

[u]rna

l[u]na

b[o]ca

[u]runa ll[u]na

b[o]ca

[y]rne

# l[u]ne b[u]che 15

[u]rna

l[u]na

b[o]cca

[u]rnă

l[u]

b[u]

[ũ]

[u]no

[ũ]

[u]no

[u]n

[œ̃̃]

[u]no

[u]n


10 Variante de Neo. [e]lla. Cf. Sar. [i]dda.

11 Occ. [y]rna

12 Occ. l[y]na

13 Secondo Lamuela (2006: 17), lo rumèno have [ɯ], non [ɨ].

14 Variante de Neo. b[o]cca.

15 Anticamente, Fra. b[o]che.


Mèjjas

clausas






[e]

[e]lle n[e]gro

cant[a]re

[e]le n[e]gro

cant[a]r

[e]l n[e]gro

cant[a]r

[e]ll

/n[e]gre

cant[a]r

[i]l

# n[e]gru 16

chant[e]r

[e]gli

n[e]ro

cant[a]re

[e]l n[e]gru

cânt[a]

[ẽ̃]

v[ɛ]nto

v[ẽ̃]to

v[ie]nto

v[e]nt

v[ɑ̃̃]

v[ɛ]nto

v[ɨ]nt

[ø]

bòves p[aw]co

b[o]is p[o(w)]co

b[we]yes p[o]co

b[ɔ]us

p[ɔ]c

b[ø]

p[ø]

bovi < nom.

p[ɔ]co

boi < nom.

-

[o]

[o]lmo

p[o]mo

gn[o]mo

[o]lmo

p[o]mo

gn[o]mo

[o]lmo

p[o]mo

gn[o]mo

[o]m

p[o]m

gn[o]m

[o]rme

* p[o]m

gn[o:]m

[o]lmo

p[o]mo

gn[o]mo

[u]lm

p[o]m

gn[o]m

[õ]

b[ɔ]no

b[õ]

b[we]no

b[ɔ]

b[ɔ̃̃̃̃]

b[wɔ]no

b[u]n

Mèjja

[ə]

/s[ə]pt[ə]mana

/fratr[ə] vacc[a]

s[ə]mana

frad[ə] vac[ɐ]

s[e]mana

fradr[e] vac[a]

s[ə]tmana

frar[ə] vac[ə]

s[ə]maine

  • frèr[ə]

  • vach[ə]

s[e]tt[i]mana

frat[e] vacc[a]

s[ə]pt[ə]mână

frat[e] vac[ə]17


Mèjjas

apèrtas






[ɛ]

[ɛ]co f[ɛ]rro

[ɛ]co f[ɛ]rro

[e]co

# f[ɛ]rro 18

[ɛ]co f[ɛ]rro

[e]cho

f[ɛ]r

[ɛ]co f[ɛ]rro

[e]cou

# f[ɛ]rru 19

[ɛ̃̃]

c[i]nque

c[ĩ]co

c[i]nco

c[i]nc

c[ɛ̃̃]q

c[i]nque

c[i]nci

[œ]

j[o]vene [ɔ]vo

j[ɔ]vem [o]vo

j[o]ven h[we]vo

j[o]ve

[ɔ]u

j[œ]ne

[œ]f

gi[o]vane [wɔ]vo

j[u]ne

[o]u

[œ̃̃]

[u]no

[ũ]

[u]no

[u]n

[œ̃̃]

[u]no

[u]n

[ɔ]

[ɔ]sso f[ɔ]rte

[ɔ]sso f[ɔ]rte

h[we]so

# f[ɔ]rte

[ɔ]s

f[ɔ]rt

[ɔ]s

f[ɔ]rt

[ɔ]sso f[ɔ]rte

[o]s

# f[ɔ]rte 20

[ɔ̃̃̃̃]

b[ɔ]no

b[õ]

b[we]no

b[ɔ]

b[ɔ̃̃̃̃]

b[wɔ]no

b[u]n


Quasi

apèrta






[ɐ]

b[a]nnîo

b[ɐ]nho

b[a]ño

b[a]ny

b[ɛ̃̃]

b[a]gno

b[a]ie

[ɐ̃̃]

qu[a]ndo

qu[ɐ̃̃]do

cu[a]ndo

qu[a]n

qu[ɑ̃̃]d

qu[a]ndo

c[ɨ]nd

Apèrtas

[a]

[a]rma v[a]cca

[a]rma

v[a]ca

[a]rma

v[a]ca

[a]rma

v[a]ca

[a]rme v[a]che

[a]rma v[a]cca

[a]rmă

v[a]

[ɑ]

p[a]sta

p[a]sta

p[a]sta

p[a]sta

p[ɑ]te

p[a]sta

p[a]stă

[ɑ̃̃]

qu[a]ndo

qu[ɐ̃̃]do

cu[a]ndo

qu[a]n

qu[ɑ̃̃]d

qu[a]ndo

c[ɨ]nd


16 Actualemente, Fra. noir.

17 Secondo Lamuela (2006: 17), lo rumèno have [ɤ], non [ə].

18 Actualemente, Cas. hierro.

19 Actualemente, Rum. fier.

20 La vocale [ɔ] fou lo passo intermèdio en la evolutione dès la ō longa et la ŏ brève latinas ad lo rumèno, que presènta actualemente diptongatione: Lat. SŌLE, MŎLA > Rum. soare, moară (Jensen 1999: 62).

3. 1. 2. CONSONANTES




Lòco de articulatione

CONSONANTES

Bilabiale

Labio- dentale

Dentale

Alveolare

Post- alveolare

Palatale

Velare / Uvulare

Glottale

Mòdo de articulatione

Nasale 21


/m/




/n/



/ɲ/



Occlusiva 22

/p/

/b/


/t/

/d/




/k/

/g/


Affricata




/ʦ/

/ʣ/

/ʧ/

/ʤ/




Fricativa


/f/

/v/

/θ/

/s/

/z/

/ʃ/

[ʒ]


[x]

[ʁ]

[h]


Approximante


[β]


[ð]



/j/


[ɣ]




[ɥ]23

/w/24

Ròtica símplice





/ɾ/





Ròtica múltiple





/r/




[R]


Laterale





/l/



/ʎ/




La sequènte tabèlla presènta exèmplos de uso de cata sòno consonàntico:


NEO

POR

CAS

CAT

FRA

ITA

RUM

Nasales

[m]

[m]are

[m]ar

[m]ar

[m]ar

[m]er

[m]are

[m]are

[n]

[n]òve

[n]ove

[n]ueve

[n]ou

[n]euf

[n]ove

[n]ouă

[ɲ]

[ɲ]am! vi[ɲɲ]a ara[ɲɲ]a

-

[ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a

-

[ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a

-

[ɲ]am! vi[ɲ]a ara[ɲ]a

-

[mj]am! vi[ɲ]e ara[ɲ]ée der.

-

[ɲ]am! vi[ɲɲ]a ara[ɲɲ]a

-

[mi]am!

  • vi[ɲ]e

  • [ɲ]e ba[ɲ]

Occlusivas

[p]

[p]ane

[p]ão

[p]an

[p]a

[p]ain

[p]ane

[p]âine

[b]

[b]ène

[b]em

[b]ien

[b]é

[b]ien

[b]ene

[b]ine

[t]

[t]èmpo

[t]empo

[t]iempo

[t]emps

[t]emps

[t]empo

[t]imp

[d]

[d]olce

[d]oce

[d]ulce

[d]olç

[d]oux

[d]olce

[d]ulce

[k]

[k]òrpo

[k]orpo

[k]uerpo

[k]os

[k]orps

[k]orpo

[k]orp

[g]

[g]ola

[g]ola

[g]ola

[g]ola

[g]eule

[g]ola

[g]ură

Affricatas

[ʦ]

[ʦ]ar al[ʦ]are

[kz]ar

* al[ʦ]ar

[θ]ar

* al[ʦ]ar

[ʦ]ar

* al[ʦ]ar

[ʦ]ar

* hau[ʦ]er

[ʦ]ar al[ʦ]are

[ʦ]ar înăl[ʦ]a

[ʣ]

[ʣ]èta 25 ver[ʣ]a pran[ʣ]o

vercon[ʣ]a

/[ʣ]eta

# ver[ʣ]a

-

# vergon[ʣ]a

[ʣ]eta

# ber[ʣ]a

-

# verguen[ʣ]a

[z]eta

-

-

vergo[ɲ]a

[ʣ]êta

-

-

vergo[ɲ]e

[ʣ]eta ver[ʣ]a pran[ʣ]o

vergo[ɲɲ]a

[z]eta

# var[ʣ]ă prân[z]

-


ra[tʦ]one

dó[deʧ]e

# ra[ʣ]ão do[z]e

* ra[ʣ]ón do[s]e

* ra[ʣ]ó do[ʣ]e

  • rai[ʣ]on

  • dou[ʣ]e

ra[ʤ]one

do[diʧ]i

-


21 Pròpriamente, occlusiva nasale (cf. occlusiva orale). Per simplicitate, non analisamos cui allòfonos de los fonemas nasales como [ɱ, ŋ,...].

22 Pròpriamente, occlusiva orale (cf. occlusiva nasale).

23 Labiopalatale

24 Labiovelare

25 Nome de la léttera grèca <Ζ, ζ>. Por la léttera latina <Z, z> èst preferíbile la pronuntia [z]èta.

[ʧ]

[ʧ]èco

[ʧ]èlo

/[ʧ]eco [s]éu

[ʧ]eco [s]ielo

[ʧ]ec

[s]el

[ʧ]èque [s]iel

[ʧ]eco [ʧ]ielo

[ʧ]ec

[ʧ]er

[ʤ]

[ʤ]èlo [ʤ]óvene herè[tic]o a[dʤ]utare

  • [ʤ]elo

  • [ʤ]ovem

    heré[tic]o

  • a[ʤ]udar

* [j]elo [x]oven heré[tic]o

/a[ʤ]udar

26

/[ʤ]el

/[ʤ]ove here[ʤ]e

/a[ʤ]udar

  • [ʤ]el

  • [ʤ]eune

  • ere[ʤ]e a[j]der

[ʤ]elo [ʤ]ovane ere[tic]o a[dʤ]utare

[ʤ]er

* [ʤ]une ere[tic] a[ʒ]uta


Fricativas

27






[f]

[f]òrte

[f]orte

[f]uerte

[f]ort

[f]ort

[f]orte

[f]oarte

[v]

[v]ino

ha[v]ere

[v]inho

ha[v]er

* [v]ino 28

ha[β]er

/[v]i

/ha[v]er

[v]in

a[v]oir

[v]ino

a[v]ere

[v]in

a[v]ea

[θ]

[ʧ]èlo

[s]éu

* [θ]ielo

[s]el

[s]iel

[ʧ]ielo

[ʧ]er

[s]

[s]ale

[s]al

[s]al

[s]al

[s]el

[s]ale

[s]are

[z]

[z]ona 29

ba[z]ar

[z]ona

ba[z]ar

[θ]ona

ba[θ]ar

[z]ona

ba[z]ar

[z]one

ba[z]ar

[ʣ]ona

ba[dʣ]ar

[z]onă

ba[z]ar


/ca[z]a 30

/espino[z]a

/me[z]ura

/te[z]auro

ca[z]a espinho[z]a me[z]ura

te[z]ouro

  • ca[z]a

  • espino[z]a

  • me[z]ura

  • te[z]oro

ca[z]a espino[z]a me[z]ura

tre[z]or

che[z] lia. épineu[z]e me[z]ure

tré[z]or

ca[s]a 31 spino[s]a mi[z]ura

te[z]oro

ca[s]ă spino[s]ă mă[s]ura

te[z]aur


26 En castellano antico, [ʤ] potería havere essuto uno allòfono de /ʒ/. Actualemente, [ʤ] ha reapparuto como pronuntia dialectale de /j/. En Paraguai, [ʤ] èst normale: a[ʤ]udar, ma[ʤ]o (distincto de ca[ʎ]e). En Colòmbita et altras zonas “yeístas” (onde /ʎ/ se confunde con /j/), una de las possíbiles realizzationes èst [ʤ]: [ʤ]o, a[ʤ]udar, [ʤ]over, a[ʤ]í. De altra parte, lo judèocastellano presènta [ʤ]ente (distincto de o[ʒ]o). Ved. Hualde (2014: 180, 299, 304) et Markič (2017).

27 Per simplicitate, non analisamos cui las divèrsas realizzationes de la [s].

28 Si bène la pronuntiatione majoritaria en castellano èst [b]ino (et mi [β]ino), en Amèrica se tròpa altrosí [v] en qualques parlantes, qualques sociolèctos (Argentina) aut de manaria generale (Cuba). Non se tracta de la conservatione de uno sòno castellano traditionale, mais de una ultracorrectione, ad imitatione de altras lenguas. Mòstra de cuesto èst que, en cuessas varietates, la distinctione entre /b/ et /v/ pròva de sequire la grafía castellana modèrna, que èst etimològica, et descontinúa la antica distinctione entre <v> et <b>. Donque, se pronuntia ha[β]er per que se escrive acora haber (con b como en latino) malgrado que en castellano antico se grafiava haver, cantava, etc., como los altros romances (ved. Isbăşescu 1970). En quanto ad la sòno representato per cuesta <v> en castellano antico, la opinione commune èst que èra [β], mais potería havere essuto [v] (ved. Batllori et al. 2009).

29 En prèstetos de lo grèco (zona, zeta, zoo, etc.) et altras lenguas (bazar < Per bāzār; zèro < Ita zero < Lat zephĭrum, adaptatione de lo àrabo ṣifr; zebra, proveniènte de lo iberoromànico; etc.).

30 Variantes de Neo. ca[s]a, spino[s]a.

31 Como en rumèno et en italiano meridionale, la [s] intervocàlica latina se consèrva sorda altrosí en toscano. Los múltiples casos que de sonorizzatione exsisten en toscano (accu[z]are, ca[z]o, chie[z]a, u[z]o, u[z]o, etc.) se explican per influèntia norde-italiana (Patota 2002: 80-82).

[ʃ]

[ʃ]ou

[ʃ]ow

[ʃ]ow

[ʃ]ou

[ʃ]ow

[ʃ]ow

[ʃ]ow


cami[ʃ]a 32

cami[z]a

cami[s]a

cami[z]a

chemi[z]e

/cami[ʃ]a 34

căma[ʃ]ă


ba[ʃʃ]are

bai[ʃ]ar

* ba[ʃ]ar

bai[ʃ]ar

bai[s]er

va[ʃʃ]are 35

-


engra[ʃʃ]are

engrai[ʃ]ar

-

engrei[ʃ]ar

engrai[s]er

-

îngră[ʃ]a


ve[ʃʃ]ica

be[ʃ]iga

* ve[ʃ]iga

ve[ʃ]iga

ve[s]ie

ve[ʃʃ]ica

[ʃ]ică


/pe[ʃʃ]e 33

pei[ʃ]e

pe[θ]

pe[ʃ]

poi[s]on der.

pe[ʃʃ]e

pe[ʃt]e


to[kk]are

to[k]ar

to[k]ar

to[k]ar

tou[ʃ]er

to[kk]are

to[k]a

[ʒ]

/[ʒ]óvene 36

[ʒ]ovem

* [ʒ]oven

[ʒ]ove

[ʒ]eune

[ʤ]ovane

[ʒ]une

[x]

[ʤ]óvene ta[ʎʎ]are

[ʒ]ovem ta[ʎ]ar

[x]oven ta[x]ar

[ʒ]ove ta[ʎ]ar

[ʒ]eune ta[j]er

[ʤ]ovane ta[ʎʎ]are

[ʒ]une

tă[j]a

[ʁ]

/[ʁ]a

/te[ʁ]a

tie[r]a

te[r]a

te[R]e

te[r]a

ţa[ɾ]ă

[h]

/[h]iena

[ ]iena

[ ]iena

[ ]iena

[ ]yène

iena

[h]iena

Approximantes

[β]


[ð]

/[β]ico 37

ri[p]a

/ca[ð]uco 38

mu[t]are

eur. [β]ico eur. ri[β]a eur. ca[ð]uco

eur. mu[ð]dar

[β]ico ri[β]a ca[ð]uco

mu[ð]dar

[β]ic ri[β]a ca[ð]uc

mu[ð]dar

cu [b]ique # ri[β]e ca[d]uc

# mu[ð]er

cu [b]ico ri[p]a ca[d]uco

mu[t]are

cu [b]ic râ[p]ă ca[d]uc

mu[t]a

[j]

[j]òga

[j]oga

[j]oga

[j]oga

[j]oga

[j]oga

[j]oga


coff[j]a

co[j]fa

cof[j]a

còfia

* co[j]ffe

cuff[j]a

co[j]f


cavallar[j]o

cavale[j]ro

caballero

cavaller

cheval[j]er

cavalla[j]o

călare


/ma[j]o 39

ma[j]o

ma[j]o

ma[ʧ]

m[ɛ]

ma[dʤ]o

ma[j]


m[ɛ]le

m[ɛ]l

m[j]el

m[ɛ]l

m[j]el

m[j]ele

m[j]ere

[ɥ]

n[ɔ]cte

n[o]ite

n[o]che

n[ ]it

n[ɥ]it

n[ɔ]tte

n[oa]pte

[ɣ]

/casti[ɣ]are 40

se[k]uro

eur. casti[ɣ]ar

eur. se[ɣ]uro

casti[ɣ]ar se[ɣ]uro

casti[ɣ]gar se[ɣ]ur

# châti[ɣ]er

# se[ɣ]uro

casti[g]are si[k]uro

câşti[g]a

si[g]ur

[w]

[w]ischi aq[w]a

[ɔ]vo

[w]isky ág[w]a

[ɔ]vo

/[w]isky ag[w]a

[we]vo

[w]isky aig[w]a

[ɔ]u

[w]isky [o]

* [we]f

[w]isky acq[w]a

[wɔ]vo

[w]isky ap[ ]ă

[o]u


32 En paraulas latinas como CAMISIAM aut BASIARE, la pronuntia de la sequèntia [si] + vocale deveniu en latino vulgare [sj] (cuesto èst, [s] + iòd). Posterioremente, lo sòno [s] fou palatalizzato per la iòd sequènte en toto lo romance, producèndo una [ʃ] palatale en una parte de lo romance orientale (toscano et rumèno) et una [sj] palatalizzata en la parte restante de lo romance. De cuestas doas variantes, solamente [ʃ] se consèrva, ja que [sj] despalatalizzau, sene laxare rastro en lo italiano meridionale et en sardo (Sar. basare) mais laxando, en lo romance occidentale, una nòva iòd ante la consontante, iòd se consèrva en occasiones (Por. beijar, Occ. baisar, Fra. baiser) et en altras ha desparuto, fusionando-se con la vocale precedènte (Por., Cas., Cat. camisa, Fra. chemise) au modificando-la (Cas. besar, Cat. besar). Lo neolatino presènta [ʃ]. (Lausberg. 1965: 390)

33 Variante de Neo. pe[sʧ]e.

34 En toscano, la pronuntiatione traditionale èst cami[ʃ]a et, coherèntemente, la escriptura antica èra <camiscia>. En cambio, lo italiano stàndarde presènta cami[ʧ]a, per influèntia de la grafía <camicia>, que imita la grafía latinizzante de vicino (altrosí pronuntiato con [ʃ] en toscano). (Lausberg. 1965: 391)

35 Cuesta paraula non exsiste en italiano stàndarde, mais se consèrva en las varietates meridionales con la pronuntiatione [ʃʃ], que èst la solutione pròpria de lo stàndarde por la sequèntia latina [ssj] (como en Lat. *PRESSIA,

*REVESSIARE > Ita. pre[ʃʃ]a, rove[ʃʃ]are).

36 Variante de Neo. [ʤ]óvene.

37 Variante de Neo. [b]ico.

38 Variante de Neo. ca[d]uco.

39 Variante de Neo. ma[dʤ]o.

40 Variante de Neo. casti[g]are.

Ròticas

[ɾ]


[r]

[ɾ]òta

ho[ɾ]a

[r]a

/[r]òta 42

[r]oda

ho[ɾ]a

/te[r]a

[r]oda

[r]ueda ho[ɾ]a tie[r]a

[r]ueda

[r]oda

ho[ɾ]a

te[r]a

[r]oda

  • [ɾ]oue

  • heu[ɾ]e

  • te[r]e

[R]oue

[ɾ]uota o[ɾ]a

te[r]a

[ɾ]uota

[ɾ]oată 41

o[ɾ]a

# te[ɾ]a 43

[ɾ]oată

[R]

ho[ɾ]a

/[R]a

ho[ɾ]a

te[R]a

ho[ɾ]a tie[r]a

ho[ɾ]a

te[r]a

heu[R]e te[R]e

o[ɾ]a

te[r]a

o[ɾ]a

ţa[ɾ]ă

Laterales 44

[l]


[ʎ]

[l]acte a[l]a

[ʎ]ama fi[ʎʎ]a mo[ʎʎ]are

va[ll]e

[l]eite a[l]a

/[ʎ]ama fi[ʎ]a mo[ʎ]ar

va[l]e

[l]eche a[l]a

/[ʎ]ama

  • hi[ʎ]a

  • mo[ʎ]ar

/va[ʎ]e

[ʎ]et

a[l]a

[ʎ]ama

fi[ʎ]a mu[ʎ]ar

va[ʎ]

[l]ait

ai[l]e

[l]ama

  • fi[ʎ]e

  • moui[ʎ]er

va[l]

[l]atte a[l]a

[l]ama fi[ʎʎ]a

-

va[ll]e

[l]apte

a[l]ă

[l]ama

  • fi[ʎ]e

  • mu[ʎ]a

va[l]e


Palatalizzatione

[j]

lop[os] < acc.

/lop[i] < nom.

lob[os]

-

lob[os]

-

llop[s]

-

loup[s]

-

-

lup[i]

-

lup[j] 45


3. 2. ORTOGRAFÍA

3. 2. 1. ABECEDARIO

Lo neolatino, como las lenguas romànicas, usa lo alfabèto latino. Consiste en lo abecedario romano traditionale (<A, B, C, D, E,...>) ampliato con las nòvas létteras <J, U, W> et las grècas <Y, Z>, tanto majúsculas quanto minúsculas. La sequènte tabèlla presènta los soos nomes:


LÉTTERA

NOME(S)

A, a

a

[a]



B, b

be

[be]



C, c

ce

[ʧe]



D, d

de

[de]



E, e

e

[e]



F, f

èffe

['ɛffe]

fe

[fe]

G, g

ge

[ʤe]

ghe

[ge]

H, h

hacca

['akka]



I, i

i

[i]



J, j

i lònga

[i 'lɔŋga]

jota

['ʤota]


41 Secondo Lamuela (2006: 9), lo rumèno have solo (et sèmpre) [r] (vibrante).

42 Variante de Neo. [ɾ]òta.

43 Actualemente, Rum. ţa[ɾ]ă.

44 Per simplicitate, non analisamos cui los divèrsos allòfonos de los fonemas laterales.

45 Anticamente èra la vocale [i]. Actualemente non èst ja uno sòno independènte, mais la palatalizzatione de la consonante “anteriore”.

K, k

ca

[ka]

cappa

['kappa]

L, l

èlle

['ɛlle]

le

[le]

M, m

èmme

['ɛmme]

me

[me]

N, n

ènne

['ɛnne]

ne

[ne]

O, o

o

[o]



P, p

pe

[pe]



Q, q

cu

[ku]

che

[ke]

R, r

èrre

['ɛre]

re

[re]

S, s

èsse

['ɛsse]

se

[se]

T, t

te

[te]



U, u

u

[u]



V, v

ve

[ve]



W, w

ve dople

[ve 'dople]

dople ve

[dople 've]

X, x

ics

[iks]



Y, y

i grèca

[i 'gɾɛka]

ípsilon

['ipsilon]

Z, z

zèta

['zɛta]


['ʣɛta]


Las létteras <k>, <w>, <y> et <z> son usatas, principalmente, en tecnicismos de uso internationale et en prèstetos estrangèros non romanizzatos.


  1. 2. 2. MÚLTIPLES ORTOGRAFÍAS ROMÀNICAS

    Las ortografías romànicas non solamente coinciden en lo uso de lo alfabèto latino46, mais altrosí en la voluntate de continuare la traditione gràfica latina. Per cuesto, paraulas como campo, cera, civetate, coppa et curare se escriven, en totas las lenguas romànicas, con <c> (cf. Lat. CAMPUM, CERAM, CIVITATEM, CUPPAM, CURARE) malgrado havere en romance pronuntiationes divèrsas dependèndo de la vocale sequènte: a, o, u vs. e, i (en latino, en cambio, sèmpre [k])47.

    Non obstante, en altros detallîos las ortografías romànicas non presèntan cuesta unanimitate. Hi ha múltiples differèntias, que en parte son lo resultato de divergèntias evolutivas en las structuras de las lenguas mesmas. Mais en parte hi èst altrosí arbitrarietate. Et cuesto pone dilèmmas en la codificatione de lo nelatino, como los sequèntes:

LATINO

POR.

CAS.

CAT.

FRA.

ITA.

RUM.

ECCUM HIC, ECCE HIC

aquí

aquí

aquí, ací


ci

qui


aci

HABERE

haver

haber

haver

avoir

avere, ho, ha

avea

HEDERAM

hera

hiedra

heura

lierre

edera

iederă


48 Por [ɛ, ɔ] en italiano foron propòstas las létteras grècas <ɛ, ω> per lo humanista Gian Giorgio Trissino, en la soa Ɛpistola del Trissinω de le lettere nuωvamente aggiunte ne la lingua Italiana. Non obstante, ad differèntia de altras propòstas soas, cuesta non fou sequita. En cambio, posterioremente lo Alfabèto Fonètico Internationale adoptau

<ɛ> per [ɛ].

49 En arumèno se usan los dígrafos <nj> et <lj> por los sònos [ɲ, ʎ]. En italiano, <lj> por [ʎ] (per exèmplo, en volja, normalemente grafiato voglia) fou una altra de las innovationes propòstas per Trissino.

HORAM

hora

hora

hora

heure

ora

oară

HOSPITEM

hospede

huésped

hoste

hôte

ospite

oaspete

HOMINEM, HOMO

homem

hombre

home

homme, on


uomo


om

HOC DIE

hoje

h

oy

avui, hui

hui

oggi

azi

HERBAM

erva

h

ierba, yerba

herba

herbe

erba

iarbă

HERI

(eire)

ayer

ahir

hier

ieri

ieri

HIBERNUM

inverno

invierno

hivern

hiver

inverno

iarnă

100 %

60 %

65 %

85 %

70 %

5 %

0 %


Como se vede, catalano et francese son las lenguas que plus haccas mutas presèntan en lo vocabulario hereditario, castellano et portughese ne han qualques menos, italiano pauchíssimas (solamente onde la léttera èst útile por distinguere homòfonos: o, ho ; a, ha ), et lo rumèno necuna50. Los resultatos son semelantes en lo vocabulario prestato grecolatino51, mais cui lo rumèno presènta uno 50 % de haccas (sonantes) et lo italiano prescinde de cuesta léttera complètamente.

De una altra parte, altrosí los usarios han preferèntias gràficas divèrsas. Entre las personas interessatas ad la communicatione pan- et interlatina, qualques aman las grafías etimològicas (typo, theatro, etc.), que recòrdan lo latino et lo grèco, altras, en cambio, sostènen una ortografía fonèmica, plus regulare, que prescinde de anticas distinctiones que ja non son relevantes en la pronuntiatione actuale (tipo, teatro, etc.).


  1. 2. 3. UNA ORTOGRAFÍA NEOLATINA INTUITIVA ET FLEXÍBILE

    Havèndo cònto de la pluralitate exsistènte en matèria de ortografía (ved. § 3.2.2), non mancata de arbitrarietate, Vía Neolatina propone por lo neolatino uno sistèma de escriptura que pòte essere descripto, de manaria summaria, con los sequèntes qualificativos. Èst (aut pròva de essere) màximamente

Cuestas doas características aut tractos de la ortografia (flexibilitate et intuibilitate) corresponden ad los doos objectivos de la codificatione de Vía Neolatina (ved. § 4.2 de Principios de desegno de lo romance neolatino): Desveloppare uno modèllo linguístico con

  1. MÀXIMO POTENTIALE DE ACCEPTATIONE;

  2. MÀXIMO VALORE COMMUNICATIVO.


    50 Lo rumèno, de facto, non pòte usare <h> como léttera muta perqué, en cuesta lengua, lo sòno /h/ exsiste en prèstetos de altras lenguas (et, como consequèntia, altrosí prèstetos latinos).

    51 Fra. 95 %, Cat. 70 %, Por. 70 % Cas. 50 %, Rum. 50 %, Ita. 0 %. Son los resultatos de 10 prèstetos grecolatinos con

    <h>: ABHORRERE, PROHIBERE, ADHAERENTEM, HUMANITATEM, HYPOCONDRIAM, HYPOTHECAM, HARMONIAM, HELENA, HIEROGLYPHIKÁ

    (gr.), HYACINTHUM. Una mòstra majjore possíbilemente reducería lo resultato portughese, ja que cui <h> non exsiste en casos como Por. anelar, inabitável.

    UNA ORTOGRAFÍA INTUITIVA:

    De una parte, la ortografía propòsta por lo neolatino pròva de essere màximamente intuitiva, de manaria que permetta ad los usuarios non solamente identificare las paraulas (en lo caso de los usuarios romanòfonos) mais altrosí pronuntiare-las bène. Cuesto se cèrca havèndo cònto de múltiples critèrios: la lògica de los procèssos fonològicos que producen los sònos, la precisione gràfica, las formas et usos majoritarios en las lenguas romànicas, etc. Ecco qualques exèmplos:

    Grafía de los sònos palatales

    Uno exèmplo de grafía intuitiva èst la de los sònos palatales, que non exsistevan en latino. Como se ha visto plus en alto, por representare lo sòno [ɲ] las lenguas romànicas usan de una parte <nh> et de altra <ñ / gn / ny>. La prima grafía non ha una base fonètica: lo sòno [h] non palatalizza una consonante precedènte. Como resultato, qui non conosce la conventione non pòte pronuntiare, intuitivamente, lo sòno, ne approximare-se ad elle. Cuesto non convène en neolatino.

    Las altras grafías sí han una base fonètica, conveniènte en neolatino. De las tres optiones,

    <ny> èst la plus adequata, ja que se basa en la sequèntia [nj], que èst lo orígine de [ɲ] en plus lenguas romànicas, èst lo único orígine de lo sòno en neolatino et èst altrosí la sequèntia plus pròxima fonèticamente ad [ɲ] ([sɔnnjo] èst una bòna approximatione ad [sɔɲɲo]). De facto, èst frequènte en la pronuntiatione de parlantes estrangèros52.

    Non obstante, la nota <y> non se usa por altros sònos palatales (non exsisten los dígrafos <ly, cy, gy, sy> por los sònos [ʎ, ʧ, ʤ, ʃ]53). Como nota palatalizzante, en romance èst plus usata la léttera <i>: en <gli> (Ita. foglia), <ill> (Fra. mouiller ant. [ʎ]); <ci> (Ita. crociare, Rum. crucia); <gi> (Ita. gioco, Rum. giuvaier); <sci> (Ita. sciame). Et la vocale i, como altrosí e 54, palatalizzan qualques consonantes en pràcticamente totas las lenguas romànicas: ci, gi (vs. ca, ga). En plus, los dígrafos con <y> non son etimològicos (Lat. SOMNIUM, FOLIAM, MOLLIARE havevan <i>). Per toto cuesto, Vía Neolatina propone lo uso de la nota <i>.

    Non obstante, besonnîa distinguere de qualque manaria cuessas paraulas de los moltos prèstetos latinos que consèrvan lo sòno [i] sene palatalizzare la consonante precedènte. Vía Neolatina propone lo uso de uno accènto circumflèxo:

    SÒNO NON PALATALIZZATO

    SÒNO PALATALIZZATO

    dicènnio

    sònnîo

    rebellione

    mollîare

    edificio

    crocîare

    religione

    fugîa

    visione

    camisîa


    La functionte de lo circumflèxo en neolatino pòte essere fàcilemente induita per la majoritate de romanòfonos que conoscen cuessos sònos en loros lenguas. Et si se ignora lo signo, lo resultato son ancora sequèntias molto semelantes ad lo sòno desejjato. En qualonque caso, la ajjunctione de cueste signo diacrítico èst la mínima innovatione que permette havere en


    52 Altrosí en sardo, romance sene [ʎ, ɲ], los prèstetos italianos con cuessos sònos son adaptatos en sardo campidanese como [llj, nnj] (con la variante [ʎ, ɲ]): Sardìnnia [nnj / ɲ], màllia [llj / ʎ].

    53 En catalano antico, <yl>.

    54 En francese et rumèno, la e functiona altrosí de nota palatalizzante: Fra. je mangeais; Rum. ceapa, geam.

    neolatino una grafía màximamente conveniènte secondo los múltiples critèrios de codificatione. Et èst necessitata raramente.


    Geminationes consonànticas per iòd

    Lo romance presènta consonantes doples heredetatas de lo latino (Lat. VACCAM, ILLAM > Neo. vacca, ella) et altras nòvas. Entre cuestas, destacca lo gruppo de consonantes doples originatas per una [j], como en Lat. PLATĔAM, PŬTĔUM > Lat. vul. PLAT[j]A, PŬT[j]U > Romance pla[tʦ]a, po[tʦ]o. En cuestos casos, Vía Neolatina recommanda representare gràficamente la duplicatione en neolatino, como face generalemente lo italiano:

    LAT.

    NEO.

    ITA.

    SÒNO

    FACĬAM

    faccîa

    faccia

    [tʧ]

    CORRIGĬAM

    correggîa

    correggia

    [dʤ]

    HODĬE

    hòjje

    oggi

    [dʤ]

    FILĬAM

    fillîa

    figlia

    [ʎʎ]

    PINĔAM

    pinnîa

    pigna

    [ɲɲ]

    PLATĔAM

    plattsa

    piazza

    [tʦ]


    En realitate, la duplicatione gràfica de [ʎʎ] aut [ɲɲ] non èst strictamente necessaria, ja que cuestos sònos son sèmpre doples en positione intervocàlica. Lo italiano, de facto, non escrive figglia piggna. Non obstante, en qualonque caso besonnîa distinguere entre las doples [tʧ, dʤ] (en faccîa, correggîa) et las símplices [ʧ, ʤ] (en crocîare, fugîa, de croce, fugere). Donque, per sistematicitate et por evitare confusiones, èst conveniènte escrivere altrosí doples [ʎʎ, ɲɲ, tʦ], cosí como [dʤ] en casos como hòjje. La grafía dople evita exceptiones et èst intuitiva. En plus, hi ha qualques casos de [ʎ] aut [ɲ] símplices en neolatino en positione initiale (como lîama aut nîam).

    Equalemente, convène escrivere con grafía dople lo sufixo –izzare, que presènta uno sòno dople (Ita. organizzare) malgrado la grafía símplice en latino (Lat. medievale ORGANIZARE), que imita la grafía símplice grèca. La pronuntia en la koinè helenística èra [zz].


    Uso de la léttera <j>

    En positione initiale, lo latino [j-] (como en IAM) se confonde con [dj-] (DEŌRSUM) en toto lo romance, con los resultatos [ʣ-, ʤ-, ʒ-, j-]; en positione intervocàlica, [-jj-] (como en MAIUM, con iòd dople malgrado la grafía símplice) se confonde con [-gj-] (FAGEUM) en toto lo romance, con los resultatos [dʣ, dʤ, j]. Lo neolatino respècta cuestas confluèntias panromànicas, mais quale resultato (et grafía) presènta?

    En romance, las solutiones principales son [(d)ʤ] et [j] que, como mòstra la sequènte tabèlla, han una distributione molto complèxa, con variatione inclusive entro la majoritate de lenguas: Por., Cas., Ita, Rum. (en divèrsas proportiones, si se studian altras paraulas).


    [ʤ] (actuale aut antico) aut Cas. ant [ʒ]

    [j] (actuale aut antico)

    IOCUM, IAM

    Por. já, jogo; Cas. juego ([ʒ > χ]); Cat. ja, joc; Fra. (dé)ja, jeu,;

    Ita. già, gioco, Rum. joc

    Cas. ya

    DEŌRSUM

    Por. juso; Cat. ant. jus, Fra. ant. jus;

    Ita. giuso, Rum. jos

    Cas. yuso

    Por. cuju; Cat. maig, major, . Por. maio; Cas. mayo, mayor; Fra.

    maggio, maggiore, Rum. ajuna mai, ant. maiour; Ita. maiale, Rum.

    maiu

    Por. correia, faia; Cas. haya 55; Fra. courroie, ant. faie

Cat. corretja, faig; Ita. correggia, faggio

CORRIGIAM, FAGEUM/FAGEAM

Ita

MAIUM, MAIOREM, CUIUM, MAIALEM, JEJUNARE


En positione initiale predomina [ʤ] claramente et en positione intervocàlica predomina [j] lèvemente. Conjuctamente, predomina [ʤ], si bène lèvemente.

De altra parte, mèntre [j] èst símplice en toto lo romance, lo resulatato [(d)ʤ] consèrva en positione intervocàlica la pronuntiatione dople (CORRIGIAM > Cat. corretja, Ita. correggia), que èst sistemàtica con lo resultato de altros gruppos de consonante sequita de iòd (Neo. faccîa, fillîa, vinnîa, etc.).

Finalemente, [(d)ʤ] èst la única optione compatíbile con una ortografía etimològica en neolatino, ja que pòte essere representata <(j)j> aut <ggî> secondo lo ètimo: Neo. ja, josso, majjo vs. faggîo. Cuesto èst coherènte con lo uso majoritario en romance en positione initiale, onde se distingue la grafía de los continuatores de Lat. [j-] et [g-]:

Consequèntemente, cuestos prèstetos grecolatinos han, en neolatino, la grafía <z, zz> et tanto la pronuntiatione [z, zz] (majoritaria) quanto [ʣ, dʣ], en plus de [dʤ] en la variante populare de lo suffixo, escripto <jj> (cortejjare, guerrejjare, verdejjare).


UNA ORTOGRAFÍA FLEXÍBILE:

De una altra parte, la ortografía propòsta por lo neolatino èst flexíbile, adaptàbile ad las divèrsas sensibilitates. Include doas optiones gràficas compatíbiles et combinàbiles: una plus etimològica et una altra plus regulare. En lo Dictionario Essentiale Neolatino se includen sistemàticamente las doas grafías, etimològica et regulare.

La sequènte tabèlla presènta las optiones propòstas por la escriptura de lo neolatino, que permetten ad lo usuario adaptare-lo ad las soas preferèntias por sentire-se plus còmodo:


GRAFÍAS ETIMOLÒGICAS

GRAFÍAS REGULARES

lettera, porta, crociare

léttera, pòrta, crocîare

lingua, in

lengua, en

musca, cun

mosca, con

pœna

pena

cæco

cèco

typo

tipo

graphía

grafía

theatro

teatro

chòro

còro

rhetòrica

retòrica

havere, inhumano, deshonesto 59

avere, inumano, desonesto

ja, jorno, majjore, mèjjo

gîa, gîorno, maggîore, mèggîo

kilogramma

chilogramma

quattro, quinto 60

cuattro, cuinto

sexanta

secsanta

oratione

oratsione

zona, organizzare

zona / dzona, organizzare / organiddzare

et, aut, ad /e(d), aw(d), a(d)/

e/ed, au/aud, a/ad

èst [ɛ / ɛst]

è/èst

que, qui, quèn [ke, ki, kɛn]

che, chi, chèn


Non obstante, la ortografía que Vía Neolatina recommanda como stàndarde por lo neolatino èst una combinatione equilibrata de las doas optiones (etimològica et regulare): concrètamente las grafías marcatas en blavo en la tabèlla, consideratas plus intuitivas. Los motivos son los sequèntes:

Non obstante, hi ha qualques exceptiones en lo caso de [kw], notamente Neo. que, qui, quèn, que han perduto la [-w-] en toto lo romance. Lausberg (1965: § 345) lo explica per analogia con QUOD > Lat. vulgare [ko]. Donque, cuestas tres paraulas se pronuntian en neolatino preferèntemente sene [-w-], et cosí altrosí lo compòsto qualque 66. Non obstante, èst conveniènte conservare la grafía traditionale, ja que escrivèndo che, chi, chèn questas frequèntes paraulas pòten essere menos reconoscíbiles por moltos romanòfonos (las lenguas occidentales consèrvan la grafía <qu>, et solamente lo italiano presènta <ch>).

Lo resultato èst una ortografía stàndarde màximamente intuitiva.


65 De Por. zebra (antico ezebro, ezevro, ezevra), cognato de Cas. cebra (antico zebra, ezebra, enzebra, ezebrera) et Cat. antico

atzebra, “prob. issu [...] d'un lat. vulg. *eciferus, du lat. equiferus « cheval sauvage », comp. de equus « cheval » et ferus « sauvage ». Les Portugais ont appliqué le nom d'une espèce d'âne sauvage abondamment répandue dans la Péninsule ibérique jusqu'au XVIe s., au zèbre, animal sauvage qu'ils découvraient en Afrique à cette époque.” (Trésor de la Langue Française informatisé).

66 Èst altrosí lo caso de altros compòstos: jaqué, perqué, posqué. Mais cui èst possíbile et plus conveniènte la escriptura separata: ja que, per que, pòs que. Evita confusione con altras paraulas finitas per –que que non son compòstos de que et, donque, se pronuntian [-kwe]: cinque, donque, qualonque, neque.

  1. 2. 4. GRAFÈMAS

    La sequènte tabèlla presènta los grafèmas neolatinos et los sònos que represèntan. Las grafías non marcatas en blavo son variantes etimològicas prescindíbiles (han una variante simplificata, usata majoritariamente en romance):


    GRAFÈMA

    SÒNO

    EXÈMPLO

    TRANSCRIPTIONE

    <a>, <à>

    [a]

    vacca, àngolo

    ['vakka], ['aŋgolo]

    <æ>

    [ɛ]

    cæco

    (variante etim. de cèco ‘non vidènte’)

    ['ʧɛ:ko]

    <b>

    [b]

    bène

    ['bɛ:ne]

    <c>

    [k] ante <a, o, u>

    casa

    ['ka:sa]


    [ʧ] ante <e, i>

    cèlo

    ['ʧɛ:lo]

    <ch>

    [k]

    màchina,

    ['ma:kina]



    chòro (variante etim. de còro)

    ['kɔ:ɾo]

    <cî>

    [ʧ] ante <a, o, u>

    crocîare (derivato de croce)

    [kɾo'ʧa:ɾe]

    <d>

    [d]

    dama

    ['da:ma]

    <dz>

    [ʣ]

    verdza

    ['veɾʣa]

    <e>, <é>

    [e]

    estella, léttera

    [es'tella], ['letteɾa]

    <è>

    [ɛ]

    tèrra

    ['tɛra]

    <f>

    [f]

    fòrte

    ['fɔɾte]

    <g>

    [g] ante <a, o, u>

    gomma

    ['gomma]


    [ʤ] ante <e, i>

    lege

    ['le:ʤe]

    <gh>

    [g] ante <e, i>

    portughese

    [poɾtu'ge:se]

    <gî>

    [ʤ] ante <a, o, u>

    fugîa (de lo vèrbo fugire)

    ['fu:ʤa]

    <h>

    [ ]

    havere

    [ a've:ɾe]

    <i>, <í>

    [i]

    artista, vía

    [aɾ'tista], ['via]

    <i>

    [j] en diptòngos

    aria

    ['aɾja]

    <j>

    [ʤ] aut [ʒ] 67

    ja

    [ʤa] / [ʒa]

    <k>

    [k]

    kilogramma

    [kilo'gɾamma]

    <l>

    [l]

    lègere

    ['lɛ:ʤeɾe]

    <lî>

    [ʎ]

    lîama

    ['ʎa:ma]

    <m>

    [m]

    mare

    ['ma:ɾe]

    <n>

    [n]

    nòve

    [‘nɔ:ve]

    <nî>

    [ɲ]

    nîam!

    ['ɲam]

    <o>, <ó>

    [o]

    gomma, pólvere

    ['gomma], ['polveɾe]

    <ò>

    [ɔ]

    còrpo

    ['kɔɾpo]

    <œ>

    [e]

    pœna (variante etim. de pena)

    ['pe:na]

    <p>

    [p]

    patre

    ['pa:tɾe]

    <ph>

    [f]

    graphía (variante etim. de grafía)

    [gɾa'fi:a]

    <qu>

    [kw]68

    aqua

    ['a:kwa]

    <r>

    [ɾ]

    ròsa, marito

    ['ɾɔ:sa], [ma'ɾi:to]


    67 [ʒ] solamente en positione initiale de paraula. Entre vocales, onde la grafía èst dople (como en majjo, mèjjo), la pronuntiatione única èst [dʤ] (dople).

    68 Non obstante, exceptionalemente <qu> sòna [k] en las sequèntes paraulas: que, qui, quèn, qualque (ved. § 3.2.3 Ad una ortografía intuitiva et flexíbile). Exsiste, non obstante, una grafía regulare alternativa: che, chi, chèn, qualche.

    <rh>

    [ɾ]

    rhetòrica (variante etim. de retòrica)

    [ɾe'tɔ:ɾika]

    <rr>

    [r]

    carro

    ['karo]

    <s>

    [s]

    casa

    ['ka:sa]

    <sî>

    [ʃ]

    sîèrpa

    ['ʃɛɾpa]

    <t>

    [t]

    tèmpo

    ['tɛmpo]

    <th>

    [t]

    theatro (variante etim. de teatro)

    [te'atɾo]

    <ti>

    [ʦj] ante vocale, mais non pòs <s> 69

    optione

    [op'ʦjo:ne]

    <ts>

    [ʦ]

    altsare

    [al'ʦaɾe]

    <u>, <ú>

    [u]

    tu, súccaro

    [tu], ['sukkaɾo]


    [w] en diptòngos

    causa

    ['kawsa]

    <v>

    [v]

    vino

    ['vi:no]

    <w>

    [w]

    whisky

    ['wiski]

    <x>

    [ks]

    pròximo

    ['pɾɔksimo]

    <y>

    [i]

    whisky

    ['wiski]



    typo (variante etim. de tipo)

    ['ti:po]


    [j]

    Nòva York

    [nɔva 'joɾk]

    <z>

    [z] aut [ʣ]

    zona

    ['zo:na] / ['ʣo:na]


    Como se vede en la tabèlla, lo neolatino presènta –como succède en totas las lenguas romànicas– qualques dígrafos (<ch, gh, ts, dz,...>) et signos diacríticos (<´, `, ^). Cuesto èst necessario por representare sònos que lo latino et lo soo alfabèto desconoscevan, tanto consonànticos ([ɲ, ʎ, ʧ, ʤ, ʦ, ʣ, etc.] quanto vocàlicos ([ɛ, ɔ]), conservando màximamente la grafía latina. Per exèmplo, gratias ad los dígrafos <ch, gh> (màchina, portughese) potemos continuare escrivèndo con <c, g> ante e, i las paraulas que, actualemente, ja non sònan [k, g], como cèlo, lege (escriptos como Lat. CAELUM, LEGEM malgrado la distincta pronuntiatione)70.

Lo accènto circumflèxo en la nota <î> èst necessario per que, sene elle, la i sonaría normalemente, como en edificio [-ʧjo], religione [-ʤjo-], fòlio [-ljo], Hispania [-nja], visione [-sjo-]. En qualonque caso, èst infrequènte.


69 Cuesta grafía etimològica, presènte en prèstetos (en paraula hereditarias se usa <ts>), non èst possíbile ante una <i> tònica: primatsía (non *primatiia). De altra parte, post <s>, la pronuntia èst [tj] (non [ʦj]), como en questione, cristiano.

70 Parte de lo sardo èst una notàbile exceptione cui.

En plus, lo neolatino usa lo accènto acuto (´) et lo grave (`). Indican la accentuatione fonètica, la apertura vocàlica, la non diptongatione, et distinguen qualques homòfonos (ved.

§ 3.2.5).


  1. 2. 5. ACCENTUATIONE

    La accentuatione gràfica èst usata en neolatino sopre vocales con quattro functiones: por marcare lo accènto fonètico, lo iato (la non diptongatione), la apertura vocàlica et por differentiare paraulas homòfonas. Non obstante, en totos cuestos casos èst possíbile prescindere de lo accènto gràfico.

    Las paraulas neolatinas son generalemente paroxítonas (con lo accènto fonètico sopre la penúltima síllaba) et finen per una vocale aut per qualques consonantes que participan en la flexione:


3. 3. PRONUNTIATIONE

3. 3. 1. QUANTITATE VOCÀLICA

En neolatino se distingue entre vocales brèves et lòngas.

Se pronuntian lòngas las vocales tònicas de síllabas apèrtas interiores de paraula quando estan situatas en lo finale de la frase prosòdica (cuesto include las paraulas isolatas) aut son pronuntiatas con émfase 74.



VOCALES

BRÈVES


VOCALES

LÒNGAS

[a]

<a>, <à>

caldo, àrbore

[a:]

<a>, <à>

casa, amàbile

[e]

<e>, <é>

ella, créscere

[e:]

<e>, <é>

rete, névere


74 “Stressed vowels are lengthened in word-internal open syllables when they occur at the end of the intonational phrase (thus including isolated words) or under emphasis: cf. casa [‘kaːsa] ‘house’ vs. cassa [‘kasːa] ‘chest’ and casetta [ka'setːa] ‘little house’. Contrary to wide-spread opinion, this lengthening process is thus far from being ad categorical word-level phenomenon [...]. The exact phonetic implementation of the stress-conditioned lengthening process is, in any case, prosodically governed even at the word level [...].” (Bertinetto et Loporcaro, 2005: 136)

[ɛ]

<è>

dènte

[ɛ:]

<è>

bène

[i]

<i>, <í>

mille, símbolo

[i:]

<i>, <í>

filo, dícere

[o]

<o>, <ó>

coppa, tórtora

[o:]

<o>, <ó>

dono, dódece

[ɔ]

<ò>

còntra

[ɔ:]

<ò>

jòco

[u]

<u>, <ú>

fuste, legúmene

[u:]

<u>, <ú>

puro, música


La distinctione de quantitate vocàlica èst uno fenòmeno protoromànico conservato en italiano. Optionalemente, èst possíbile non pronuntiare-lo. (Ved. § 3.3.5 Pronuntiationes regionales).


3. 3. 2. QUANTITATE CONSONÀNTICA

En neolatino, totas las consonantes pòten apparere símplices aut doples:


CONSONANTES

SÍMPLICES


CONSONANTES

DOPLES

[p]

<p>

capo

[p:]

<pp>

gruppo

[b]

<b>

prohibire

[b:] (raro 75)

<bb>

abbate

[t]

<t>

muto

[t:]

<tt>

léttera

[d]

<d>

vedere

[d:] (raro 76)

<dd>

addormire

[k]

<c> +a, o, u

fòco

[k:]

<cc> +a, o, u

vacca

[g]

<g>

figura

[g:] (raro 77)

<gg>

aggrupare

[l]

<l>

ala

[l:]

<ll>

ella

[m]

<m>

como

[m:]

<mm>

gomma

[n]

<n>

bène

[n:]

<nn>

anno

[ɾ]

<r>

còre

[r]

<rr>

tèrra

[f]

<f>

profundo

[f:] (raro)

<ff>

diffícile

[v]

<v>

provare

[v:] (raro)

<vv>

avventura

[s]

<s>

casa

[s:]

<ss>

prèsso

[ʦ]

<ts>,

<t> + i + vocal

fòrtsa, optione

[ʦ:] (raro)

<tts>

plattsa

[ʧ]

<c> + e, i,

<cî> + a, o, u

croce, crocîare

[ʧ:] (raro)

<cc> + e, i,

<ccî> + a, o, u

succèdere, faccîa

[ʤ]

<g> + e, i,

<gî> + a, o, u

<j>

fugire, fugîa

ja, pijama

[ʤ:] (raro)


<ggî> + a, o, u

<jj>

correggîa majjo


Qualques consonantes son generalemente doples (simples generalemente en prèstetos):


CONSONANTES

SÍMPLICES


CONSONANTES

DOPLES

[ʎ] (raro)

<lî>

lîama

(< Cas. llama)

[ʎ:]

<llî>

allîo


75 En formas prefixatas, generalemente.

76 En formas prefixatas.

77 En formas prefixatas.

[ɲ] (raro)

<nî>

nîocchi

(< Ita. gnocchi)

[ɲ:]

<nnî>

linnîa

[ʃ]

<sî>

sîèrpa

(tibetano),

basîare ‘osculare’

[ʃ:]

<ssî>

bassîare

‘descendere’


Finalemente, tanto [z], [ʣ] quanto [z:], [ʣ:] son raros (majoritariamente apparen en prèstetos, exceptuando [ʣ] en casos como admòrdzo, onde lo sòno èst nativo):


CONSONANTES

SÍMPLICES


CONSONANTES

DOPLES

[z] (raro 78)

<z>

bazar

[z:] (raro 79)

<zz>

utilizzare

[ʣ] (raro)

<dz>,

<z / dz> 80

admòrdzo, zèta / dzèta

[ʣ:] (raro 81)

<ddz>

<zz>

utiliddzare utilizzare


La distinctione de quantitate consonàntica èst uno fenòmeno protoromànico conservato en italiano et sardo. Optionalemente, èst possíbile non pronuntiare-lo. (Ved. § 3.3.5 Pronuntiationes regionales).


3. 3. 3. SIMPLIFICATIONES CONSONÀNTICAS

Los sequèntes gruppos de tres aut quattro consonantes han, en neolatino, doas possíbiles pronuntiationes: una conservatora (complèta) et una altra simplificata, onde cade una de las consonantes (sèmpre occlusiva: [p, t, k, b, d]). Cuesto succède en prèstetos de lo latino.

Cade la prima consonante

<xp>

[(k)sp]

expansione

<xt>

[(k)st]

extèrno

<xk>

[(k)sk]

excursione

<xc>+ e/i

[(k)sʧ]

excellènte

<xs>

[(k)ss]

exsístere

<bst>

[(b)st]

abstinèntia

<bsc>

[(b)sk]

obscuritate

<bsc> + e/i

[(b)sʧ]

obscèno

<dscr>

[(d)scr]

adscriptione

<dstr>

[(d)str]

adstringènte

Cade la consonante mediale

<rpt>

[ɾ(p)t]

absorptione

<lpt>

[l(p)t]

sculptore

<mpt>

[m(p)t]

redemptione

<stm> / <sthm>

[s(t)m]

astma (var. asthma)

<nx>

[n(k)s]

anxioso


78 En prèstetos de lo grèco et altras lenguas.

79 Únicamente en lo suffixo grèco -izzare.

80 En prèstetos grècos, <z> et <zz> han doos possíbiles pronuntiationes en neolatino: [z] / [ʣ] et [z:] / [ʣ:], respectivamente. La grafía regulare <dz> et <ddz> èst, en cueste caso, menos recommandàbile que la etimològica.

81 Únicamente en lo suffixo grèco –iddzare, como variante de [z:] –izzare.

<xs>

[k(s)s]

exsistere

<nct>

[n(k)t]

conjunctivo


3. 3. 4. ASSIMILATIONES CONSONÀNTICAS

Los sequèntes gruppos de doas consonantes han, en neolatino, doas possíbiles pronuntiationes: una conservatora et una altra con assimilatione regressiva (la seconda consonante assimila la prima). Cuesto èst possíbile tanto en paraulas hereditarias quanto en prèstetos de lo latino.

GRAFÈMA

SÒNO

EXÈMPLOS

<pt>

[pt]/[t:]

sèpte; helicòptero

<bt>

[bt]/[t:]

sobto; obtenere

<ct>

[kt]/[t:]

lacte; actuale

<vt>

[vt]/[t:]

civtate (< civetate)

<bd>

[bd]/[d:]

abdòmene

<gd>

[gd]/[d:]

fregdo (< frégedo); amígdala

<bv>

[bv]/[v:]

obviare

<dv>

[dv]/[v:]

advèrbio (var. avvèrbio)

<tl>

[tl]/[l:]

espatla (var. espàtola); atlèta

<bm>

[bm]/[mm]

submissione

<dm>

[dm]/[m:]

administrare (var. amministrare)

<dn>

[dn]/[n:]

adnotare (var. annotare)

<mn>

[mn]/[n:]

dòmna; gimnasio

<br>

[bɾ]/[r]

subrogare

<ps>

[ps]/[s:]

capsa; lapso

<x>

[ks]/[s:]

còxa; exèmplo

<bs>

[bs]/[s:]

absènte

<rs>

[ɾs]/[s:]

orso; univèrso

<cti>+ vocale

[kʦj]/[tʦj]

actione

<pti>+ vocale

[pʦj]/[tʦj]

optione

<cc>+ e/i

[kʧ]/[tʧ]

accèndere; accidènte

<bj>

[bʤ]/[dʤ]

sobjogare; objècto


Nota: non hi ha assimilatione regressiva en altros gruppos consonànticos, como <st> visto,

<sc> discòrdia, <lt> altitúdine, <mp> límpido, <mf> triumfo, <nt> documènto, <nc>

provincia, <nd> càndido, <ng> angina, <nv> convèxo., <ns> ascensione, etc.


  1. 3. 4. REFORTSAMÈNTO FONETICOSINTÀCTICO

    Lo refortsamènto foneticosintàctico (RF) èst uno fenòmeno de fonètica sintàctica que ha orígine en la assimilatione de una antica consonante finale ad una consonante sequènte:

En quanto a la escriptura, èst possíbile una grafía etimològica <et, aut, ad> aut una grafía plus fonològica. Cuesta, secondo lo caso, sería:

  1. <e, au, a> en positione isolata (per exèmplo: Falta la prepositione a), aut sèmpre si se òpta per elimiare complètamente lo RF;

  2. <ed, aud, ad> ante vocale au consonante. La grafía etimològica èst prefferíbile:

  3. 3. 5. PRONUNTIATIONES REGIONALES

    Los parlantes applican ad lo neolatino, inevitàbilemente, qualques características sonòras de la(s) lengua(s) que ja conoscen. Questo non èst necessariamente uno problema por la communicatione. De facto, èst bèllo, et interessante por lo conoscimènto mútuo de las divèrsas communitates linguísticas. :

    En lo caso de los romanòfonos, los sequèntes fenòmenos, que son molto probàbiles en los parlantes de qualques romances, non deverían impedire la communicatione. Non obstante, èst possíbile que qualques sèan plus problemàticos que altros (ved. § 3.1 Sònos fundamentales et variantes):

    Fenòmenos consonànticos:


    84 La neutralizzatione de las oppositiones /e, o/ vs. /ɛ, ɔ/ non èst uno problèma por lo sistèma neolatino. Uno romance con cuesta oppositione como lo catalano ha varietates que non facen ja la distinctione.

    Índice

  4. MORFOLOGÍA NOMINALE

  1. 1. QUESTIONES GENERALES

    Sequèndo la tendèntia evolutiva generale de lo romance, lo neolatino consèrva de lo latino la concordantia de gènere et número mais reduce la declinatione ad los pronomes personales. Exèmplos:

    1. la luna plena

    2. Ella èst una fotògrafa de la natura. Le place molto la luna et quando èst plena la fotografía.

En lo exèmplo 1 se obsèrva uno sintagma onde artículo et adjectivo concòrdan con lo substantivo que complemèntan. Totos son femeninos singulares.

En lo exèmplo 2 se obsèrva como lo pronome personale de 3ª persona femenino cambia de forma secondo la soa functione: subjècto (ella), objècto indirècto (le) aut objècto dirècto (la).


4. 2. SUBSTANTIVOS ET ADJECTIVOS: GÈNERE

En neolatino, como en latino et romance, hi ha gènere grammaticale. Non obstante, mèntre lo latino haveva tres gèneres (masculino, femenino et nèutro), lo neolatino ne consèrva solamente doos (masculino et femenino), sequèndo la tendèntia generale de lo romance.85


4. 2. 1. SUBSTANTIVOS: GÈNERE

Generalemente, los substantivos finitos per –o son masculinos, los terminatos per –a son femeninos, et los accapatos per –e son masculinos aut femeninos (secondo lo substantivo). Non obstante, hi ha qualques (paucas) exceptiones, notamente mano f et día m, mais altrosí múltiples prèstetos grècos conclusos per –a que pòten èssere masculinos et femeninos (internauta, dentista, etc.).


4. 3. 2. ADJECTIVOS: GÈNERE

Por formare lo femenino de los adjectivos masculinos finitos per –o, se substitúe la última vocale per –a: bòno m bòna f. Los adjectivos finitos per –e son, originariamente, invariàbiles, mais haven altrosí una variante femenina finita per –a: alècre m alècre/alècra f, differènte m differènte/differènta f, grande m grande/granda f, verde m verde/verda f.

ADJECTIVOS

-o·-a

-e·-e/-a

sg. m.

bòno

alècre

sg. f.

bòna

alècre/alècra


85 Lo rumèno sí have un tèrtso gènere, mais non èst pròpriamente nèutro: cuessas paraulas son masculinas en singulare et femeninas en plurale.

4. 3. SUBSTANTIOS ET ADJECTIVOS: NÚMERO

4. 3. 1. PLURALE SIGMÀTICO (-S)

Como norma generale, por formare lo plurale de los substantivos masculinos aut femeninos finitos per vocale –o , -a, -e , se additiona una –s: govèrno m sg. govèrnos m pl, dolore m sg.

dolores m pl, día m sg. días m pl, casa f. sg. casas f. pl, gènte f. sg. gèntes f. pl, mano f. sg.

manos f. pl.

Por formare lo plurale de los substantivos masculinos aut femeninos finitos per consonante, se additiona –es: bar m sg. bares m pl, stàndard m sg. stàndardes m pl.

Por formare lo plurale de los adjectivos masculinos aut femeninos finitos per vocale, se additiona una –s: bòno m sg. bònos m pl, bòna m sg. bònas m pl, alègre m sg. alègres m pl, alègre/alègra f. sg. alègres/alègras f. pl.


SUBSTANTIVOS

-s

-es

sg. m.

govèrno, dolore, dia

bar

pl. m.

govèrnos, dolores, dias

bares

sg. f.

casa, gènte, mano


pl. f.

casas, gèntes, manos



ADJECTIVOS

-s

-s/-as

sg. m.

bòno

alègre

pl. m.

bònos

alègres

sg. f.

bòna

alègre/alègra

pl. f.

bònas

alègres/alègras


Son una exceptione los demostrativos: cueste m sg. cuestos m pl (non cuestes), cuesse

m sg. cuessos m pl, cuelle m sg. cuellos m pl.


4. 3. 2. PLURALE VOCÀLICO

Qualques substantivos masculinos haven, en plus de lo plurale regulare, una variante vocalica en –a, plus traditionale. Deriva de uno plurale nèutro latino en –A, que en romance èst reinterpretato como femenino. Exèmplos: braccîo m sg. braccîos m pl /braccîa f. pl, dégeto

m sg. dégetos m pl/dégeta f. pl, òsso m sg. òssos m pl/òssa f. pl, òvo m sg. òvos m pl/òva f. pl. Cuesto plurale irregulare have una variante semiregularizzata, en –as: braccîas f. pl, dégetas f. pl, òssas f. pl, òvas f. pl.

SUBSTANTIVOS CON 2 GÈNERES

-s/-as/-a

sg. m.

òvo, dégeto

pl. m.

òvos, dégetos

sg. f.

-

pl. f.

òvas/òva, dégetas/dégeta

Lo romance orientale (italiano, rumèno) presènta plurales vocàlicos de manaria generalizzata:

sg.) La capra blanca et lo lopo negro

pl.) Las capras blancas et los lopos negros pl. orientale) Le capre blanche et li lopi negri

Cuesto secondo tipo de plurale vocàlico èst una consequèntia de la caduta de tota –s finale en lo romance orientale, una evolutione fonètica particulare que affècta non solamente ad la morfología nominale mais altrosí ad la verbale et altras paraulas. Non èst recommandàbile en neolatino, mais èst conveniènte conoscere-la.


4. 4. PRONOMES PERSONALES


PRONOMES

Tònicos

Àtonos

Subjècto

Depòs de prepositione

Objècto Dirècto

Objècto Indirècto

1ª ps. sg.

èo

mi

me

me

2ª ps. sg.

tu

ti

te

te

3ª ps. sg. m.

ello/elle

lui/ello/elle

lo

le/lîe

3ª ps. sg. f.

ella

lei/ella

la

le/lîe

3ª ps. sg. n.

ello

ello



3ª ps. sg. ref.


se

se

1ª ps. pl.

nós, nosaltros· nosaltras f

nós, nosaltros· nosaltras f

nos

nos

2ª ps. pl

vós, vosaltros· vosaltras f

vós, vosaltros· vosaltras f

vos

vos

3ª ps. pl. m.

ellos

loro/ellos

los

les/loro (ved. nota)

3ª ps. pl. f.

ellas

loro/ellas

las

les/loro (ved. nota)

3ª ps. pl. ref.


se

se

(Nota: Lo pronome loro non èst àtono)


Advèrbios pronominales: ne, hi. (ved. § 5.6 sopre hi èst/hi son /hi ha).

Los pronomes àtonos (sene loro) se unen ad lo vèrbo con uno tracto quando lo sèquen. La forma de cortesía èst la 2ª ps. pl.: vós.


4. 5. RELATIVOS

Los principales relativos neolatinos son: como, cujjo·cujja f, onde, ove, quale (lo quale·la quale∤quala f·los quales m pl·las quales∤qualas f. pl), quando, quanto, que, qui.

4. 6. ARTÍCULOS

Artículos definitos: lo m·la f·los m pl·las f. pl. Exsiste, altrosí, uno artículo singulare nèutro: lo

n. Las tres formas singulares haven la variante l’, que se pòte usare, optionalemente, ante vocale aut <h>.

Artículos indefinitos: uno m·una f·unos m pl·unas f. pl. Lo artículo uno have la variante un, que pòte usare-se, optionalemente, ante vocale aut <h> (en cuesta positione, uno èst regulare mais antico). En plus, exsisten los artículos plurales de los pl, de las f. pl, equivalèntes ad unos et unas, respectivamente.

Artículos partitivos: de lo m·de la f·de los m pl·de las f. pl (de plus los artículos definitos). En neolatino son facoltativos.

ARTÍCULOS

definitos

indefinitos

partitivos

sg. m.

lo/l’

uno/un

de lo/de l’

sg. f.

la/l’

una

de la/de l’

sg. n.

lo/l’


de lo/de l’

pl. m.

los

unos, de los

de los

pl. f.

las

unas, de las

de las



ad

de

da

sg. m.

ad lo (/ad l’) / allo (all’)

de lo (/de l’) / dello (dell’)

da lo (/da l’) / dallo (dall’)

sg. f.

ad la (/ad l’) / alla (all’)

de la (/de l’) / della (dell’)

da la (/da l’) / dalla (dall’)

sg. n.

ad lo (/ad l’) / allo (all’)

de lo (/de l’) / dello (dell’)

da lo (/da l’) / dallo (dall’)

pl. m.

ad los / allos

de los / dellos

da los / dallos

pl. f.

ad las / allas

de las / dellas

da las / dallas

Lo artículo se collòca ante lo substantivo, sequèndo lo uso majoritario en romance. Prepositiones articulatas:


En qualques romances exsisten altrosí altras prepositiones articulatas: per/por (por.) et en

(por. ita). En lo caso de en, la vocale de la prepositione cade.


4. 7. POSSESSIVOS

POSSESSIVOS

sg.

pl.

PLENOS

m.

f.

m.

f.

1ª ps. sg.

mèo

mèa

mèos

mèas

2ª ps. sg.

too

toa

toos

toas

3ª ps. sg.

soo

soa

soos

soas

1ª ps. pl.

nòstro

nòstra

nòstros

nòstras

2ª ps. pl.

vòstro

vòstra

vòstros

vòstras

Hi son doas sèries de possessivos en neolatino: las formas plenas et las redoctas. Los possessivos plenos pòten funtionare de adjectivos et pronomes.

3ª ps. pl.

loro

loro / lora

loros

loros / loras

soo

soa

soos

soas


Ante los pronomes possessivos èst obligatòria la inclusione de lo artículo determinato correspondènte (ex: lo mèo, la toa, los soos, las nòstras, etc.). Cuesto non èst necessario ante los adjectivos possessivos, mais exsiste, optionalemente, la possibilitate de inclúdere lo artículo altrosí ante los adjectivos possessivos plenos.

Los possessivos redoctos solamente pòten funtionare de adjectivos, et se usan sèmpre sene artículos. So uso èst fòrse plus appropriato en lo registro poètico, specialmente las formas nò, nòs, vò, vòs, que son molto minoritarias en romance.

POSSESSIVOS

sg.

pl.

REDOCTOS

m.

f.

m.

f.

1ª ps. sg.

mo

ma

mos

mas

2ª ps. sg.

to

ta

tos

tas

3ª ps. sg.

so

sa

sos

sas

1ª ps. pl.

nòs

2ª ps. pl.

vòs

3ª ps. pl.

so

sa

sos

sas


4. 8. DEMOSTRATIVOS

Los demostrativos masculinos et femeninos pòten functionare de adjectivos et pronomes. Los nèutros solamente actúan como pronomes.

DEMOSTRATIVOS

m.

f.

n. (pron.)

sg.

pl.

sg.

pl.

sg.

cuesto/cueste

cuestos

cuesta

cuestas

cuesto, cuò

cuesso/cuesse

cuessos

cuessa

cuessas

cuesso

cuello/cuelle

cuellos

cuella

cuellas

cuello


4. 9. INTERROGATIVOS

Los principales interrogativos neolatinos son: como, onde, ove, quale la f, quando, quanto

=ta f, que, qui/quèn.

Èst possíbile accentuare gràficamente los interrogativos, et èst conveniènte specialemente quando pòta havere-hi ambiguitate.


4. 10. INDEFINITOS ET QUANTITATIVOS

Los principales indefinitos neolatinos son: assates, alcuno (=nos pl =na f. =nas f. pl), altro (=os

pl =ra f. =ras f. pl), bastante (=es pl =te/ta f. =tes/tas f. pl), cata, cata uno (=na f.), cèrto =ta f,

divèrsos (=sas f.), màis, menos, mesmo (=os pl. =ma f. =mas f. pl.), molto (=ta f.), necuno,

necuno (=na f.), necuna causa, necuna persona, pauco (=os pl. =ca f=cas f. pl.), òmne, plus, qualque, quanto (=os pl. =ta f. =tas f. pl.), se, tale (=les pl. ≠la f. ≠las f. pl.), tanto (=os pl. =ta f.

=tas f. pl.), toto (=os pl. =ta f. =tas f. pl.), tròppo (=os pl. =pa f. =pas f. pl.), uno (=os pl. =na f. =nas

f. pl.).


4. 11. NUMERALES


CARDINALES

ORDINALES

0

zèro

1

uno

primo

2

doos m

secondo

3

tres

tèrtso

4

quattro/quàttoro

quarto

5

cinque

quinto

6

sèxe, sèx

sèxto

7

sèpte

sèptimo

8

òcto

octavo

9

nòve

nono

10

dèce

10º

dècimo

11

óndece

11º

dècimo-primo / undècimo

12

dódece

12º

dècimo-secondo / duodècimo

13

trédece

13º

dècimo-tèrtso

14

quattórdece

14º

dècimo-quarto

15

quíndece

15º

dècimo-quinto

16

decesèx

16º

dècimo-sèxto

17

decesèpte

17º

dècimo-sèptimo

18

deceòcto

18º

dècimo-octavo

19

decenòve

19º

dècimo-nono

20

viente

20º

vientèsimo / vigèsimo

21

viente-et-uno

21º

vientèsimo ∤ vigèsimo-primo

22

viente-et-doos

22º

vientèsimo ∤ vigèsimo-secondo

23

viente-et-tres

23º

vientèsimo ∤ vigèsimo-tèrtso

24

viente-et-quattro

24º

vientèsimo ∤ vigèsimo-quarto

25

viente-et-cinque

25º

vientèsimo ∤ vigèsimo-quinto

26

viente-et-sèis

26º

vientèsimo ∤ vigèsimo-sèxto

27

viente-et-sèpte

27º

vientèsimo ∤ vigèsimo-sèptimo

28

viente-et-òcto

28º

vientèsimo ∤ vigèsimo-octavo

29

viente-et-nòve

29º

vientèsimo ∤ vigèsimo-nono

30

trenta

30º

trentèsimo / trigèsimo

40

quaranta

40º

quarantèsimo / quadragèsimo

50

cinquanta

50º

cinquantèsimo / quinquagèsimo

60

sexanta

60º

sexantèsimo / sexagèsimo

70

septanta

70º

septantèsimo / septuagèsimo

80

octanta

80º

octantèsimo / octogèsimo

90

novanta

90º

novantèsimo / nonagèsimo

100

cènto

100º

centèsimo

101

cènto uno

101º

centèsimo primo

200

doos-cèntos

200º

doos-centèsimo

1 000

mille

1 000º

milèsimo

1 001

mille uno

1 001º

milèsimo primo

2 000

doos-mille

2 000º

doos-milèsimo


1 000 000º

milionèsimo


Se usan tractos (-) por unire las decenas et las unitates ad partire de lo 21: viente-et- uno, ..., novanta-et-nòve. Altrosí con las centenas et los milièros: doos-cèntos, ..., nòve- cèntos; doos-mille, ..., nòve-mille.


MULTIPLICATIVOS


FRACTIONARIOS

x 2

doplo

1 / 2

mèjjo

x 3

triplo

1 / 3

uno tèrtso

x 4

quàdruplo

1 / 4

uno quarto

x 5

quíntuplo

1 / 5

uno quinto

x 6

sèxtuplo

1 / 6

uno sèxto

x 7

sèptuplo

1 / 7

uno sèptimo

x 8

òctuplo

1 / 8

uno octavo

x 9

nónuplo

1 / 9

uno nono

x 10

dècuplo

1 / 10

uno dècimo

x 100

cèntuplo

1 / 100

uno centèsimo


Lo resto de numerales multiplicativos se constrúen con lo correspondènte número cardinale sequito de veces plus (ex. óndece veces plus), et lo resto de fractionarios con lo correspondènte número ordinale sequito de parte aut fractione (ex. la dècimo-prima parte).

Qualques numerales cardinales haven formas femeninas: doas et los suos compòstos (viente-et-doas, trenta-et-doas, etc.) et doas -cèntas, tres-cèntas, etc.

Totos los numerales ordinales, multiplicativos et fractionarios haven formas femeninas, que se constrúen regularemente: primo =ma f, secondo =da f, tèrtso =sa f, doplo =la f, mèjjo =ja f, uno tèrtso · una tèrtsa f, etc. En los numerales compòstos, la forma femenina solamente se differèntia per la última vocale: dècimo-prima.


COLLECTIVOS

2

pare, parecla

3

tèrna, trío

10

decena

12

dodecena

100

centena

1 000

miliario/millîario

1 000 000

milione/millîone

Índice

5. MORFOLOGÍA VERBALE

5. 1. QUESTIONES GENERALES

5. 1. 1. FLEXIONE

Como en totos los romances, los vèrbos neolatinos se pòten flexionare secondo divèrsas personas (1ª, 2ª, 3ª), números (singulare, plurale), tèmpos (presente, futuro, etc.), aspèctos (perfectivo, imperfectivo, etc.) et mòdos (indicativo, subjunctivo, conditionale, imperativo).

Ecco, como exèmplo, la flexione de lo vèrbo cantare, onde se vede que qualques tèmpos, clamatos compòstos, besonnîan uno vèrbo auxiliare:


CANTARE

TÈMPOS SÍMPLICES

TÈMPOS

COMPÒSTOS

INFINITIVO

INFINITIVO PASSATO

cantare

havere

cantato

GERUNDIO

GERUNDIO PASSATO

cantando

havèndo

cantato

PARTICIP. PRES.


cantante

PARTICIP. PASS.

cantato

INDICATIVO

PRESÈNTE

PASSATO PRÒXIMO

canto

habbio / hajjo / hao / hai 86

cantato

cantas

haves / has

cantato

canta

have / ha

cantato

cantamos

havemos / hemos

cantato

cantates

havetes / hetes

cantato

cantan

haven / havon / han

cantato

PASS. IMPERF.

PASSATO ANTERIORE PRÒXIMO

cantava / cantavo

haveva / havevo

cantato

cantavas

havevas

cantato

cantava

haveva

cantato

cantavamos

havevamos

cantato

cantavates

havevates

cantato

cantavan

havevan

cantato

PASS. REMOTO

PASSATO ANTERIORE REMOTO

cantai

havei

cantato

cantaste

haveste

cantato

cantau

haveu

cantato

cantammos

havemmos

cantato


86 Ved. las explicationes de las variantes de lo vèrbo auxiliare en la conjugatione de havere.

cantastes

havestes

cantato

cantaron

haveron

cantato

FUTURO

FUTURO ANTERIORE

cantarao / cantarai

hav(e)rao / hav(e)rai

cantato

cantaràs

hav(e)ràs

cantato

cantarà

hav(e)rà

cantato

cantaremos

hav(e)remos

cantato

cantaretes

hav(e)retes

cantato

cantaràn

hav(e)ràn

cantato

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PASSATO

cante

habbia / hajja

cantato

cantes

habbias / hajjas

cantato

cante

habbia / hajja

cantato

cantemos

habbiamos / hajjamos

cantato

cantetes

habbiates / hajjates

cantato

canten

habbian / hajjan

cantato

PASS. IMPERF.

PASSATO ANTERIORE

cantasse / cantasso

havesse / havesso

cantato

cantasses

havesses

cantato

cantasse

havesse

cantato

cantàssemos

havéssemos

cantato

cantàssetes

havéssetes

cantato

cantassen

havessen

cantato

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PASSATO I

cantaría / cantarío

hav(e)ría / hav(e)río

cantato

cantarías

hav(e)rías

cantato

cantaría

hav(e)ría

cantato

cantariamos

hav(e)riamos

cantato

cantariates

hav(e)riates

cantato

cantarían

hav(e)rían

cantato

PRESÈNTE II

PASSATO II

cantareva / cantarevo

hav(e)reva / hav(e)revo

cantato

cantarevas

hav(e)revas

cantato

cantareva

hav(e)reva

cantato

cantarevamos

hav(e)revamos

cantato

cantarevates

hav(e)revates

cantato

cantarevan

hav(e)revan

cantato

IMPERATIVO


-

canta

cante

cantemos

cantate

canten


Lo participio de los tèmpos compòstos concòrda optionalemente en número et gènere. Ex:

La cantione la hao cantata / La cantione la hao cantato.

La concordantia de lo participio èst necessaria en la voce passiva. Ex: La cantione èst cantata per lo còro.


5. 1. 2. VÈRBOS AUXILIARES

Hi son doos vèrbos auxiliares en neolatino: havere et èssere/essere.

En los tèmpos compòstos èst possíbile fàcere la distintione traditionale entre havere et èssere: havere con los vèrbos transitivos et con los inergativos (intransitivos non inaccusativos); èssere con los vèrbos inaccusativos87. Ex: ha comentsato vs. èst nato; se èst lavato. Èst possíbile altrosí usare sèmpre lo auxiliare havere. Ex: ha comentsato, ha nato, se ha lavato.

Lo auxiliare èssere se usa necessariamente por formare la voce passiva. Ex: Elle èst amato per moltas personas. En la voce passiva hi son altrosí tèmpos compòstos: Elle èst essuto punito / Elle ha essuto punito.

Los vèrbos auxiliares, con lo pronome hi, haven funtione existentiale: hi èst sg. ·hi son pl. / hi ha inv.


5. 2. VÈRBOS REGULARES

  1. 2. 1. CONJUGATIONES

    En lo romance neolatino hi son 4 conjugationes:


87 Cuesta distintione non èst sèmpre coincidènte en las lenguas que usan los doos auxiliares en los tèmpos compòstos.

88 Ja en latino, qualques vèrbos potevan essere flexionatos secondo cuestas doas conjugationes. Ex. ŎLĒRE / ŎLĔRE.

89 Non obstante, cuestas formas pòten exsístere en romance: *VENDEO > Rum. vânz vs. VENDO > Neo. vendo.

  1. 2. 2. MODÈLLOS DE LAS CONJUGATIONES

    En las tabèllas que presèntan la conjugatione verbale, se usan las sequèntes marcas de colores:


Índice de alternantias verbales Índice de vèrbos irregulares


CONJ. REG.

CONJ. REG.

CONJ. REG.

CONJ. REG.

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

cant-a-re

tem-e-re 90

v

énd-e-re

part-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

cant-a-ndo

tem-è-ndo 91

vend-è-ndo

part-i-ndo 92

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

cant-a-nte

tem-è-nte

vend-è-nte

part-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

cant-a-to

tem-u-to

vend-u-to

part-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

cant-o

tem-o

vend-o

part-o

cant-a-s

tem-e-s

vend-e-s

part-e-s

cant-a

tem-e

vend-e

part-e

cant-a-mos

tem-e-mos

v

énd-e-mos93

part-i-mos

cant-a-tes

tem-e-tes

v

énd-e-tes

part-i-tes

cant-a-n

tem-e-n/-o-94

vend-e-n/-o-95

part-e-n/-o-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

cant-a-va/-vo 96

tem-e-va/-vo

vend-e-va/-vo

part-i-va/-vo

cant-a-va-s

tem-e-va-s

vend-e-va-s

part-i-va-s

cant-a-va

tem-e-va

vend-e-va

part-i-va

cant-a-va-mos

tem-e-va-mos

vend-e-va-mos

part-i-va-mos

cant-a-va-tes

tem-e-va-tes

vend-e-va-tes

part-i-va-tes


90 Ved. lo significato de lo solineato en 2. 2.

91 Ved. lo significato de lo remarcato en 2. 2.

92 Sopre la forma de lo gerundio et lo participio presènte en la conj. 4ª, ved. § 5.4.1.

93 Sopre la accentuatione, ved. § 5.4.3.

94 En la conjugatione 2ª, la terminatione heredetata de lo latino èst -en.

95 En la conjugatione 3ª, la terminatione heredetata de lo latino èst -on.

96 Sopre la variatione –va / -vo de lo imperfècto de indicativo, ved. § 5.4.3.


cant-a-va-n

tem-e-va-n

v

end-e-va-n

part-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

cant-a-i

tem-e-i

v

end-e-i

part-

-i/part-


cant-a-ste

tem-e-ste

v

end-e-ste

part-i-ste

cant-a-u

tem-e-u

v

end-e-u

part-i-u

cant-a-mmos

tem-e-mmos

v

end-e-mmos

part-i-mmos

cant-a-stes

tem-e-stes

v

end-e-stes

part-i-stes

cant-a-ron

tem-e-ron

v

end-e-ron

part-i-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

cant-a-ra-o / -i 97

tem-e-ra-o / -i

v

end-e-ra-o / -i

part-i-ra-o / -i

cant-a-rà-s

tem-e-rà-s

v

end-e-rà-s

part-i-rà-s

cant-a-rà

tem-e-rà

v

end-e-rà

part-i-rà

cant-a-re-mos

tem-e-re-mos

v

end-e-re-mos

part-i-re-mos

cant-a-re-tes

tem-e-re-tes

v

end-e-re-tes

part-i-re-tes

cant-a-rà-n

tem-e-rà-n

v

end-e-rà-n

part-i-rà-n

í í


SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

cant-e

tem-a

v

end-a

part-a

cant-e-s

tem-a-s

v

end-a-s

part-a-s

cant-e

tem-a

v

end-a

part-a

cant-e-mos

tem-a-mos

v

end-a-mos

part-a-mos

cant-e-tes

tem-a-tes

v

end-a-tes

part-a-tes

cant-e-n

tem-a-n

v

end-a-n

part-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

cant-a-sse/-sso 98

tem-e-sse/-sso

v

end-e-sse/-sso

part-i-sse/-sso

cant-a-sse-s

tem-e-sse-s

v

end-e-sse-s

part-i-sse-s

cant-a-sse

tem-e-sse

v

end-e-sse

part-i-sse

cant-à-sse-mos

tem-é-sse-mos

v

end-é-sse-mos

part-

-sse-mos

cant-à-sse-tes

tem-é-sse-tes

v

end-é-sse-tes

part-

-sse-tes

cant-a-sse-n

tem-e-sse-n

v

end-e-sse-n

part-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

cant-a-ría/-río 99

tem-e-ría/-río

v

end-e-ría/-río

part-i-ría/-río

cant-a-ría-s

tem-e-ría-s

v

end-e-ría-s

part-i-ría-s

cant-a-ría

tem-e-ría

v

end-e-ría

part-i-ría

cant-a-ria-mos

tem-e-ria-mos

v

end-e-ria-mos

part-i-ria-mos

cant-a-ria-tes

tem-e-ria-tes

v

end-e-ria-tes

part-i-ria-tes

cant-a-ría-n

tem-e-ría-n

v

end-e-ría-n

part-i-ría-n

PRESÈNTE II 100

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

í í


97 Sopre la variatione –ra-o / -ra-i de lo futuro de indicativo, ved. § 5.4.3.

98 Sopre la variatione –sse / -sso de lo imperfècto de subjunctivo, ved. § 5.4.3.

99 Sopre la variatione –ría / -ría de lo presènte I de conditionale, ved. § 5.4.3.

100 Sopre la variatione conditionale I / conditionale II, ved. § 5.4.3.

cant-a-reva/-o

tem-e-reva/-o

v

end-e-reva/-o

part-i-reva/-o

cant-a-reva-s

tem-e-reva-s

v

end-e-reva-s

part-i-reva-s

cant-a-reva

tem-e-reva

v

end-e-reva

part-i-reva

cant-a-reva-mos

tem-e-reva-mos

v

end-e-reva-mos

part-i-reva-mos

cant-a-reva-tes

tem-e-reva-tes

v

end-e-reva-tes

part-i-reva-tes

cant-a-reva-n

tem-e-reva-n

v

end-e-reva-n

part-i-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

-

cant-a

tem-e

v

end-e

part-i

cant-

e

tem-a


v

end-a


part-a


cant-

e-mos

tem-a

-mos

v

end-a

-mos

part-a

-mos

cant-a-te

tem-e-te

v

énd-e-te

part-i-te

cant-

e-n

tem-a

-n

v

end-a

-n

part-a

-n


5. 4. MORFÈMAS VERBALES

  1. 4. 1. VOCALE TEMÀTICA

    Secondo la conjugatione de lo vèrbo, la vocale temàtica èst:

    1ª conj.

    2ª conj.

    3ª conj.

    4ª conj.

    -a-

    -e-

    -e-

    -i-


    Ex. cant-a-re, tem-e-re, vénd-e-re, part-i-re.

    La vocale temàtica cambia en cuestos casos:

v.t. + im. + p/n

2ª sg.

3ª sg.

1ª pl.

2ª pl.

3ª pl.

1ª conj.

-a

-e

-e-mos

-a-te

-e-n

2ª conj.

-e

-a

-a-mos

-e-te

-a-n

3ª conj.

-e

-a

-a-mos

-e-te

-a-n

4ª conj.

-i

-a

-a-mos

-i-te

-a-n


  1. 4. 2. PERSONA, NÚMERO

    Hi ha tres sèries de morfèmas verbales de persona et número, dependèndo de los tèmpos:

1ª sg.

2ª sg.

3ª sg.

1ª pl.

2ª pl.

3ª pl.


-

-

-mos

-te

-n


Ex. cant-a (2ª sg.), cant-e (3ª sg.), cant-e-mos, cant-a-te, cant-e-n.

La vocale temàtica cambia en la 3ª sg. et en la 1ª et 3ª pl., como ja se ha visto addèsso.


  1. 4. 3. TÈMPO, ASPÈCTO, MÒDO

Presènta cambio de vocale temàtica en qualques personas, et morfèmas de número et persona particulares, como ja se ha visto.

Lo accènto cade sopre lo radicale en la persona 2ª pl. de la conj. 3ª. Ex. vénd-e-te (vs. tem-e-te).


  1. 5. ALTERANANTIAS

    Como la flexione verbale de totas las varietates romànicas, la de lo neolatino presènta alternantias como las sequèntes: jocamos vs. jochemos (alternantia gràfica); jocare vs. jòca (sonòra et gràfica).

    Qualques alternantias son irregulares et qualques son regulares:

Uno mesmo vèrbo pòte presentare múltiples irregularitates, como se ha visto en los exèmplos de jocare.


5. 5. 1. ALTERNANTIAS ACCENTUALES

La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes accentuales. Qualques son evitàbiles (cambiando lo vèrbo de conjugatione) et qualques son optionales.

En plus, en cuesta conjugatione lo accènto gràfico de lo infinitivo non èst necessario

en la flexione de lo vèrbo, exceptuando en lo presènte de indicativo (1ª et 2ª pl.) et imperativo (2ª pl.), ja mentionatos.


Las alterationes per fixamènto accentuale, pròprias de la conjugatione traditionale, son evitàbiles conjugando lo vèrbo secondo la conj. 2ª. Ex. debàttere (3ª) →

debattere (2ª).

Nota: Los vèrbos finitos con –ti- presèntan, en la variante sene avantsamènto accentuale, la alteratione t→ts (vede Alterationes consonànticas gràficas, plus en basso). Ex. initiare: initsía / initia Altrosí: engratiare, pronuntiare.


5. 5. 2. ALTERATIONES VOCÀLICAS

La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes vocàlicas. Qualques son evitàbiles (introducèndo una irregularitate accentuale aut cambiando lo vèrbo de conjugatione), qualques son inevitàbiles et qualques son optionales.


104 Son rizotònicas qualques personas (1ª, 2ª, 3ª sg. et 3ª pl.) de los presèntes de indicativo et de subjunctivo, et qualques personas de lo imperativo (2ª, 3ª sg. et 3ª pl.). En plus, en la conj. 3ª son altrosí rizotònicas las altras personas de lo presènte de indicativo (1ª et 2ª pl.) et la 2ª pl. de lo imperativo, en plus de lo infinitivo.

Por sapere los tèmpos et personas affectatas per cuestas alterationes, consultate los modèllos de flexione attravèrso de los hiperligàmenes.



Cueste accènto gràfico èst evitàbile avantsando lo accento sonòro. Vede altrosí Avantsamènto accentuale (optionale), plus en alto. Non obstante, cuesto non èst possíbile en vèrbos sene síllaba anteriore, como fluire: flúo.




Cuestas clausuras vocàlicas son evitàbiles conjugando lo vèrbo secondo lo modèllo 2ª. Ex. repètere (3ª) → repetere, repeteva (2ª). Non obstante, en cuesto caso, sí besonnîa la apertura vocàlica en qualques formas: repèto (vede ad continuatione).


formas, lo accènto gràfico apèrto èst necessario.


presentava generalemente una Ŏ tònica en las formas rizotònicas.

Vede altrosí Clausura vocàlica, plus en alto.


  1. 5. 3. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (1)

    La conjugatione neolatina presènta qualques alterationes consonànticas. Una èst evitàbile (introducèndo una irregularitate accentuale), qualques son inevitàbiles (mais regulares) et qualques son optionales. Son optionales las irregularitates pròprias de lo paradigma traditionale, ja que en romance exsiste altrosí uno paradigma regularizzato.

    Por sapere los tèmpos et personas affectatas per cuestas irregularitates, consultate los modèllos de flexione attravèrso de los hiperligàmenes.


Lo cambio gràfico èst evitàbile si lo vèrbo permette avantsare lo accènto:

initia (ved. Avantsamènto accentuale, plus en alto).

Sòno [k]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.

Sòno [g]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.

Sòno [ʧ]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.

Nota: En plus de la forma regulare, exsiste una forma irregulare en lo paradigma traditionale de cuestos vèrbos, con geminatione pòs de vocale en la conj. 2ª: placcîa (< Lat. PLACĔAM)106; et con non palatalizzatione en la 3ª


106 Altrosí qualques vèrbos de la conjugatione 2ªII que presentavan una -Ĭ- en latino (como FACĬO, de FACĔRE).

venca (< Lat. VINCAM). Ved. Geminatione sene iòd et Non palatalizzatione plus en basso.

marcîa (1ª sg. pres. subj.). Altrosí: scire.

Nota: Pòs de vocale (per exèmplo, glocire), en plus de la forma regulare, exsiste una forma irregulare en lo paradigma traditionale de cuestos vèrbos, con geminatione (gloccîa). Ved. Geminatione sene iòd, plus en basso.

Sòno [ʤ]. La soa grafía varía ante a, o, u vs. e, i.

Nota: Lo paradigma traditionale presènta una irregularitate sonòra: non palatalizzatione en la conjugatione 3ª: convèrga (Ita. converga < Lat. tardo CONVĔRGAM). Ved. Non palatalizzatione plus en basso.

Nota: Lo paradigma traditionale presènta una irregularitate sonòra: geminatione pòs vocale en la conj. 4ª: ruggîa (< Lat. RUGĬAM). Ved. Geminatione sene iòd plus en basso.

cen

cenga (Ita. cinga)

Presènte de sub.

o (Por. cinjo)

cen

Presènte de ind.

gere

Infinitivo

a (Por., Cat. vença)

ven

Presènte de sub.

veno (Por., Cat. venço)

Presènte de ind.

véncere

Infinitivo

Conj. 3ª

NEOLATINO

Paradigma regularizzato

[ʧ], [ʤ]

NEOLATINO

Paradigma traditionale

[ʧ / k], [ʤ / g]

LATINO


[k], [g]



107 Lat. marcēre.

108 Lat. vul. fugire, mais Lat. fugĕre.

5. 5. 4. ALTERATIONES CONSONÀNTICAS (2): PER IÒD

Qualques alterationes consonànticas se deven ad una iòd proveniènte de una Ĭ aut Ĕ prevocàlicas latinas. Succède en vèrbos heredetatos (et qualques prestatos, derivatos de elles) de las conjugationes neolatinas 2ª, 3ª (exceptionalemente) et 4ª, correspondèntes ad las latinas 2ª (como PLACĒRE: PLĂCĔO), 3ª en –IO (clamata altrosí 3ª “mixta” aut 5ª; como CAPĔRE: CĂPĬO) et 4ª (como GLOCĪRE: GLŌCĬO).

Affècta, en romance, lo presènte de indicativo et lo presènte de subjunctivo (et las personas de lo imperativo derivatas de cueste). Ecco la situatione en latino:

CONJUGATIONE LATINA

3ª mixta

INFINITIVO

PLACĒRE

CAPĔRE

GLOCĪRE

PRESÈNTE DE INDICATIVO

1ª ps. sg.

PLĂCĔO

CĂPĬO

GLŌCĬO

PLĂCES

CĂPIS

GLŌCIS

PLĂCET

CĂPIT

GLŌCIT

1ª ps. pl.

PLĂCĒMUS

CĂPĪMUS

GLŌCĪMUS

PLĂCĒTIS

CĂPĪTIS

GLŌCĪTIS

PLĂCENT

CĂPIUNT

GLŌCĬUNT

PRESÈNTE DE SUBJUNCTIVO

1ª ps. sg.

PLĂCĔAM

CĂPĬAM

GLŌCĬAM

PLĂCĔAS

CĂPĬAS

GLŌCĬAS

PLĂCĔAT

CĂPĬAT

GLŌCĬAT

1ª ps. pl.

PLĂCEĀMUS

CĂPIĀMUS

GLŌCIĀMUS

PLĂCEĀTIS

CĂPIĀTIS

GLŌCIĀTIS

PLĂCĔANT

CĂPĬANT

GLŌCĬANT


Como se vede, solamente qualque(s) persona(s) de lo presènte de indicativo presentava(n) Ĕ aut Ĭ prevocàlicas en latino, et cuesto variava legèramente dependèndo de la conjugatione (en la 3ª ps. pl. de lo presènte de indicativo).109

En romance, la iòd proveniènte de Ĭ aut Ĕ prevocàlicas latinas se consèrva en qualques vèrbos (per exèmplo, PĀRĔO Neo. pario), mais generalemente despare. En qualonque caso, generalemente modifica la consonante precedènte geminando-la (ex: HĂBĔAM habbia), palatalizzando-la (ex: ARDĔO ardzo) aut las coas causas (ex: DŎLĔO dòllîo), como se vederà. Cuesto origina alternantias como èo pario vs. tu pares, ardzo vs. ardes, dòllîo vs. dòles.

Lo romance tènde ad eliminare cuessas alternantias (generalemente extendèndo las formas regulares, con la consonante sene modificare: ardzo, dòllîo ardo, dòlo, como ardes, dòles), aut ad eliminare la diferèntia entre conjugationes (en cueste caso, generalizzando la irregularitate en la 3ª ps. pl.: placen placcîon, como gloccîon). Per cuesto, en neolatino


109 Lo latino presentava Ĕ aut Ĭ prevocàlicas altrosí en altros tèmpos de cuestas conjugationes. Mais de los tèmpos que continuaràn en romance, lo latino presentava Ĭ prevocàlica solamente en lo imperfècto de indicativo de la conjugatione 3ª mixta (ex: CĂPIĒBAM) et 4ª (ex: GLŌCIĒBAM); et cui non se formau una iòd, per que lo gruppo –IĒBA- se reduceu ad –eva aut –iva.

son possíbiles doos paradigmas, lo regularizzato et lo traditionale (cueste, con placen aut

placcîon).

En qualques vèrbos, lo paradigma regularizzato èst actualemente lo único exsistènte en romance. Èst lo caso de temere et partire, que han servito plus en alto (5.2.2) por presentare las conjugationes 2ª et 4ª “regulares” (pròpriamente, regularizzatas): han temo et parto, non temmio et partso (formas que fòrse exsisteron en lo passato).

Nota: Lo paradigma regularizzato se èst generalizzato en romance en qualques vèrbos, como sentire: Neo. *sèntsa (correspondènte ad Lat. SENTĬAM) → Neo. sènta (Cas. sienta, Ita. sènta, Rum. simt). Altrosí: partire (*partsa parta); vestire (*vèstsa vèsta); pendere (*pèndza pènda); finire (*finnîa fina); olere (*òllîa òla); complere (*còmpllîa ? → còmpla); emplere (*empllîa ? → empla).


5. 5. 5. VÈRBOS CON INFIXO –ESC- / –ISC-

Lo infixo –ĒSC- introduceva en los vèrbos latinos uno sènso incoativo: FLORERE vs. FLORESCERE

‘initiare la floratione’. Permetteva altrosí creare vèrbos con lo sènso de procèsso aut cambio


111 Lat. vul. fugire, de Lat. clàs. fugĕre.

112 Lo latino presentava una Ĭ altrosí en lo imperfècto de indicativo de la conj. 3 (AUDĬĒBAM). Non obstante, en cueste tèmpo la sequèntia ĭē fou substituita en romance primitivo per e aut i, secondo las zònas (Lausberg 1966: § 934). Lo neolatino presènta i, per essere la forma regulare.

de stato, como CRĒSCĔRE créscere’ (derivato de CRĔĀRE) aut NĬGRESCĔRE ‘devenire negro’ (derivato de lo adjectivo NĬGER). En romance, lo infixo pervive de manarias divèrsas:

En plus, entro una mesma lengua pòte havere-hi variatione, en lo tèmpo (per exèmplo, en sequire: Ita. ant. seguisco vs Ita. seguo) aut actualemente (en morire: Occ. morissi/mòri).

Per toto cuesso, èst mellîore evitare lo fenòmeno en neolatino (quanto menos en la communicatione panlatina). Mais convène conoscere-lo.


5. 5. 6. ALTRAS ALTERNANTIAS

  1. 5. 6. 1. Vèrbos fòrtes


    113 Lo occitano presènta lo infixo plus frequèntemente (per exèmplo, altrosí en fugire: Occ. fugissi), mais non en totos los vèrbos de la conj. 4ª. De venire, tenire: Occ: veni.


  1. 5. 6. 2. Dople conjugatione


5. 5. 7. MODÈLLOS CON ALTERNANTIAS

En lo sequènte índice, los tipos de alternantias se remarcan con divèrsos colores: alternantias inevitàbiles, evitàbiles aut optativas (ved. § 5.5.).


MODÈLLO

ALTERNANTIA QUE EXEMPLIFICA

debàttere

Fixamènto accentuale à→a

crédere

Fixamènto accentuale é→e

exsístere

Fixamènto accentuale í→i

rómpere

Fixamènto accentuale ó→o

conclúdere

Fixamènto accentuale ú→u

ordenare

Avantsamènto accentuale ´_(→´  )



cambiare

Alteratione vocàlica gràfica por marcare hiato i→í

continuare

Alteratione vocàlica gràfica por marcare hiato u→ú

repètere

Clausura vocàlica è→e


114 La forma neolatina de los passatos remotos fòrtes non ha essuto ancora definita per lo projècto Vía Neolatina.

Provisionalmente, se recommanda usare la forma regulare sèmpre.

plòvere

Clausura vocàlica ò→o

sentire

Apertura vocàlica e→è

morire

Apertura vocàlica o→ò

terminare

Apertura vocàlica con avantsamènto accentuale (e→è)

nominare

Apertura vocàlica con avantsamènto accentuale (o→ò)

andare

Síncopa vocàlica CVC(→CC)

bévere

Síncopa vocàlica CVC(→CC) [Exèmplo 2]



initiare

Alteratione consonàntica gràfica t→ts

cercare

Alteratione consonàntica gràfica ca→che

legare

Alteratione consonàntica gràfica ga→ghe

lancîare

Alteratione consonàntica gràfica cîa→ce

conóscere

Alteratione consonàntica gràfica ce→cîa

marcire

Alteratione consonàntica gràfica ci→cîa

véncere

Non palatalizzatione ce→cîa(/ca)

placere

Geminatione sene iòd ce→cîa(/ccîa)

glocire

Geminatione sene iòd ci→cîa(/ccîa)

arrangîare

Alteratione consonàntica gràfica gîa→ge

convèrgere

Alteratione consonàntica gràfica ge→gîa

rugire

Alteratione consonàntica gràfica gi→gîa

lègere

Non palatalizzatione ge→gîa(/ga)

mugire

Geminatione sene iòd gi→gîa(/ggîa)

càpere

Iòd et geminatione p→p(/ppi/ccî)

devere

Iòd et geminatione v→v(/bbi/jj)

parere

Iòd r(→ri)

audire

Palatalizzatione consonàntica sene iòd d(→dz)

ardere

Palatalizzatione consonàntica sene iòd d(→dz) [Exèmplo 2]

vedere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd d(→jj/ddz)

exire

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd x(→ssî)

valere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî)

dolere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 2]

solere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 3]

volere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd l(→llî) [Ex. 4]

remanere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî)

tenere

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî) [Ex. 2]

venire

Palatalizzatione et geminatione consonànticas sene iòd n(→nnî) [Ex. 3]


En las sequèntes tabèllas, las irregularitates se remarcan con divèrsos colores. Ved. § 2.2.


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


í i i i


i i i í í i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i


115 Ved. lo significato de lo solineato en § 2. 2.

116 Ved. lo significato de lo remarcato en § 2. 2.


à→a



é→e



í→i



ó→o



ú→u


INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

debàtt-e-re 115

créd-e-re

exs

st-e-re

rómp-e-re

conclúd-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

debatt-è-ndo 116

cred-è-ndo

exs

st-è-ndo

romp-è-ndo

conclud-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

debatt-è-nte

cred-è-nte

exs

st-è-nte

romp-è-nte

conclud-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

debatt-u-to

cred-u-to

exs

st-u-to

romp-u-to / ropto

conclud-u-to/concluso

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

debatt-o

cred-o

exs

st-o

romp-o

conclud-o

debatt-e-s

cred-e-s

exs

st-e-s

romp-e-s

conclud-e-s

debatt-e

cred-e

exs

st-e

romp-e

conclud-e

debàtt-e-mos

créd-e-mos

exs

st-e-mos

rómp-e-mos

conclúd-e-mos

debàtt-e-tes

créd-e-tes

exs

st-e-tes

rómp-e-tes

conclúd-e-tes

debatt-e-n/-o-

cred-e-n/-o-

exs

st-e-n/-o-

romp-e-n/-o-

conclud-e-n/-o-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

debatt-e-va/-vo

cred-e-va/-vo

exs

st-e-va/-vo

romp-e-va/-vo

conclud-e-va/-vo

debatt-e-va-s

cred-e-va-s

exs

st-e-va-s

romp-e-va-s

conclud-e-va-s

debatt-e-va

cred-e-va

exs

st-e-va

romp-e-va

conclud-e-va

debatt-e-va-mos

cred-e-va-mos

exs

st-e-va-mos

romp-e-va-mos

conclud-e-va-mos

debatt-e-va-tes

cred-e-va-tes

exs

st-e-va-tes

romp-e-va-tes

conclud-e-va-tes

debatt-e-va-n

cred-e-va-n

exs

st-e-va-n

romp-e-va-n

conclud-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

debatt-e-i

cred-e-i

exs

st-e-i

romp-e-i

conclud-e-i

debatt-e-ste

cred-e-ste

exs

st-e-ste

romp-e-ste

conclud-e-ste

debatt-e-u

cred-e-u

exs

st-e-u

romp-e-u

conclud-e-u

debatt-e-mmos

cred-e-mmos

exs

st-e-mmos

romp-e-mmos

conclud-e-mmos

debatt-e-stes

cred-e-stes

exs

st-e-stes

romp-e-stes

conclud-e-stes

debatt-e-ron

cred-e-ron

exs

st-e-ron

romp-e-ron

conclud-e-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

debatt-e-ra-o / -i

cred-e-ra-o / -i

exs

st-e-ra-o / -i

romp-e-ra-o / -i

conclud-e-ra-o / -i

debatt-e-rà-s

cred-e-rà-s

exs

st-e-rà-s

romp-e-rà-s

conclud-e-rà-s

debatt-e-rà

cred-e-rà

exs

st-e-rà

romp-e-rà

conclud-e-rà

debatt-e-re-mos

cred-e-re-mos

exs

st-e-re-mos

romp-e-re-mos

conclud-e-re-mos

debatt-e-re-tes

cred-e-re-tes

exs

st-e-re-tes

romp-e-re-tes

conclud-e-re-tes

debatt-e-rà-n

cred-e-rà-n

exs

st-e-rà-n

romp-e-rà-n

conclud-e-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

debatt-a

cred-a

exs

st-a

romp-a

conclud-a

debatt-a-s

cred-a-s

exs

st-a-s

romp-a-s

conclud-a-s

debatt-a

cred-a

exs

st-a

romp-a

conclud-a

debatt-a-mos

cred-a-mos

exs

st-a-mos

romp-a-mos

conclud-a-mos

debatt-a-tes

cred-a-tes

exs

st-a-tes

romp-a-tes

conclud-a-tes

debatt-a-n

cred-a-n

exs

st-a-n

romp-a-n

conclud-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

debatt-e-sse/-sso

cred-e-sse/-sso

exs

st-e-sse/-sso

romp-e-sse/-sso

conclud-e-sse/-sso

debatt-e-sse-s

cred-e-sse-s

exs

st-e-sse-s

romp-e-sse-s

conclud-e-sse-s

debatt-e-sse

cred-e-sse

exs

st-e-sse

romp-e-sse

conclud-e-sse

debatt-é-sse-mos

cred-é-sse-mos

exs

st-é-sse-mos

romp-é-sse-mos

conclud-é-sse-mos

debatt-é-sse-tes

cred-é-sse-tes

exs

st-é-sse-tes

romp-é-sse-tes

conclud-é-sse-tes

debatt-e-sse-n

cred-e-sse-n

exs

st-e-sse-n

romp-e-sse-n

conclud-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

debatt-e-ría/-río

cred-e-ría/-río

exs

st-e-ría/-río

romp-e-ría/-río

conclud-e-ría/-río

debatt-e-ría-s

cred-e-ría-s

exs

st-e-ría-s

romp-e-ría-s

conclud-e-ría-s

debatt-e-ría

cred-e-ría

exs

st-e-ría

romp-e-ría

conclud-e-ría

debatt-e-ria-mos

cred-e-ria-mos

exs

st-e-ria-mos

romp-e-ria-mos

conclud-e-ria-mos

debatt-e-ria-tes

cred-e-ria-tes

exs

st-e-ria-tes

romp-e-ria-tes

conclud-e-ria-tes

debatt-e-ría-n

cred-e-ría-n

exs

st-e-ría-n

romp-e-ría-n

conclud-e-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

debatt-e-reva/-o

cred-e-reva/-o

exs

st-e-reva/-o

romp-e-reva/-o

conclud-e-reva/-o

debatt-e-reva-s

cred-e-reva-s

exs

st-e-reva-s

romp-e-reva-s

conclud-e-reva-s

debatt-e-reva

cred-e-reva

exs

st-e-reva

romp-e-reva

conclud-e-reva

debatt-e-reva-mos

cred-e-reva-mos

exs

st-e-reva-mos

romp-e-reva-mos

conclud-e-reva-mos

debatt-e-reva-tes

cred-e-reva-tes

exs

st-e-reva-tes

romp-e-reva-tes

conclud-e-reva-tes

debatt-e-reva-n

cred-e-reva-n

exs

st-e-reva-n

romp-e-reva-n

conclud-e-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

-

-

debatt-e

cred-e

exs

st-e

romp-e

conclud-e

debatt-a

cred-a

exs

st-a

romp-a

conclud-a

debatt-a-mos

cred-a-mos

exs

st-a-mos

romp-a-mos

conclud-a-mos

debà

tt-e-te

cr

éd-e-te

exs

st-e-te

r

ómp-e-te

conclú

d-e-te

deba

tt-a-n

cr

ed-a-n

exs

st-a-n

r

omp-a-n

conclu

d-a-n

i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i í i


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


´_(→´ )

i→í

´_(→´ )

u→ú

´_(→´ )

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

orden-a-re

cambi-a-re

continu-a-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

orden-a-ndo

cambi-a-ndo

continu-a-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

orden-a-nte

cambi-a-nte

continu-a-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

orden-a-to

cambi-a-to

continu-a-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

orden-o/órden-

camb

-o/cambi-

continú-o/cont

nu-

orden-a-s/órden -

camb

-a-s/cambi-

continú-a-s/conti

nu-

orden-a/órden-

camb

-a/cambi-

continú-a/cont

nu-

orden-a-mos

cambi-a-mos

continu-a-mos

orden-a-tes

cambi-a-tes

continu-a-tes

orden-a-n/órden-

camb

-a-n/cambi-

continú-a-n/cont

nu-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

orden-a-va/-vo

cambi-a-va/-vo

continu-a-va/-vo

orden-a-va-s

cambi-a-va-s

continu-a-va-s

orden-a-va

cambi-a-va

continu-a-va

orden-a-va-mos

cambi-a-va-mos

continu-a-va-mos

orden-a-va-tes

cambi-a-va-tes

continu-a-va-tes

í i

í

í i


í i


í i

í

í i


í


í i

í i


í

Modèllos regulares de las conjugationes

orden-a-va-n

cambi-a-va-n

continu-a-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

orden-a-i

cambi-a-i

continu-a-i

orden-a-ste

cambi-a-ste

continu-a-ste

orden-a-u

cambi-a-u

continu-a-u

orden-a-mmos

cambi-a-mmos

continu-a-mmos

orden-a-stes

cambi-a-stes

continu-a-stes

orden-a-ron

cambi-a-ron

continu-a-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

orden-a-ra-o / -i

cambi-a-ra-o / -i

continu-a-ra-o / -i

orden-a-rà-s

cambi-a-rà-s

continu-a-rà-s

orden-a-rà

cambi-a-rà

continu-a-rà

orden-a-re-mos

cambi-a-re-mos

continu-a-re-mos

orden-a-re-tes

cambi-a-re-tes

continu-a-re-tes

orden-a-rà-n

cambi-a-rà-n

continu-a-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

orden-e/órden-

camb

-e/c

ambi-

continú-e/cont

nu-

orden-e-s/órden-

camb

-e-s/ca

mbi-

continú-e-s/conti

nu-

orden-e/órden-

camb

-e/c

ambi-

continú-e/cont

nu-

orden-e-mos

cambi-e-mos

continu-e-mos

orden-e-tes

cambi-e-tes

continu-e-tes

orden-e-n/órden-

camb

-e-n/c

ambi-

continú-e-n/cont

inu-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

orden-a-sse/-sso

cambi-a-sse/-sso

continu-a-sse/-sso

orden-a-sse-s

cambi-a-sse-s

continu-a-sse-s

orden-a-sse

cambi-a-sse

continu-a-sse

orden-à-sse-mos

cambi-à-sse-mos

continu-à-sse-mos

orden-à-sse-tes

cambi-à-sse-tes

continu-à-sse-tes

orden-a-sse-n

cambi-a-sse-n

continu-a-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

orden-a-ría/-río

cambi-a-ría/-río

continu-a-ría/-río

orden-a-ría-s

cambi-a-ría-s

continu-a-ría-s

orden-a-ría

cambi-a-ría

continu-a-ría

orden-a-ria-mos

cambi-a-ria-mos

continu-a-ria-mos

orden-a-ria-tes

cambi-a-ria-tes

continu-a-ria-tes

orden-a-ría-n

cambi-a-ría-n

continu-a-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

orden-a-reva/-o

cambi-a-reva/-o

continu-a-reva/-o

orden-a-reva-s

cambi-a-reva-s

continu-a-reva-s

orden-a-reva

cambi-a-reva

continu-a-reva

orden-a-reva-mos

cambi-a-reva-mos

continu-a-reva-mos

orden-a-reva-tes

cambi-a-reva-tes

continu-a-reva-tes

orden-a-reva-n

cambi-a-reva-n

continu-a-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

orden-a/órden-

camb

-a/c

ambi-

continú-a/cont

nu-

orden-e/órden-

camb

-e/c

ambi-

continú-e/cont

nu-

orden-e-mos

cambi-e-mos

continu-e-mos

orden-a-te

cambi-a-te

continu-a-te

orden-e-n/órden-

camb

-e-n/c

ambi-

continú-e-n/cont

inu-

Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares



è→e



ò→o


INFINITIVO

INFINITIVO

repèt-e-re

plòv-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

repet-è-ndo

plov-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

repet-è-nte

plov-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

repet-u-to

plov-u-to

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

repèt-o

plòv-o

repèt-e-s

plòv-e-s

repèt-e

plòv-e

repèt-e-mos

plòv-e-mos

repèt-e-tes

plòv-e-tes

repèt-e-n/-o-

plòv-e-n/-o-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

repet-e-va/-vo

plov-e-va/-vo

repet-e-va-s

plov-e-va-s

repet-e-va

plov-e-va

repet-e-va-mos

plov-e-va-mos

repet-e-va-tes

plov-e-va-tes

repet-e-va-n

plov-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

repet-e-i

plov-e-i

repet-e-ste

plov-e-ste

repet-e-u

plov-e-u

repet-e-mmos

plov-e-mmos

repet-e-stes

plov-e-stes

repet-e-ron

plov-e-ron

FUTURO

FUTURO

repet-e-ra-o / -i

plov-e-ra-o / -i

repet-e-rà-s

plov-e-rà-s

repet-e-rà

plov-e-rà

repet-e-re-mos

plov-e-re-mos

repet-e-re-tes

plov-e-re-tes

repet-e-rà-n

plov-e-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

repèt-a

plòv-a

repèt-a-s

plòv-a-s

repèt-a

plòv-a

repet-a-mos

plov-a-mos

repet-a-tes

plov-a-tes

repèt-a-n

plòv-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

repet-e-sse/-sso

plov-e-sse/-sso

repet-e-sse-s

plov-e-sse-s

repet-e-sse

plov-e-sse

repet-é-sse-mos

plov-é-sse-mos

repet-é-sse-tes

plov-é-sse-tes

repet-e-sse-n

plov-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

repet-e-ría/-río

plov-e-ría/-río

repet-e-ría-s

plov-e-ría-s

repet-e-ría

plov-e-ría

repet-e-ria-mos

plov-e-ria-mos

repet-e-ria-tes

plov-e-ria-tes

repet-e-ría-n

plov-e-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

repet-e-reva/-o

plov-e-reva/-o

repet-e-reva-s

plov-e-reva-s

repet-e-reva

plov-e-reva

repet-e-reva-mos

plov-e-reva-mos

repet-e-reva-tes

plov-e-reva-tes

repet-e-reva-n

plov-e-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

repèt-e

plòv-e

repèt-a

plòv-a

rep

et-a-mos

pl

ov-a-mos

rep

èt-e-te

pl

òv-e-te

repèt-a-n

plòv-a-n


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


e→è

o→ò

(e→è)

´_(→´  )

(o→ò)

´_(→´  )

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

sent-i-re

mor-i-re

termin-a-re

nomin-a-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

sent-i-ndo

mor-i-ndo

termin-a-ndo

nomin-a-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

sent-i-nte

mor-i-nte

termin-a-nte

nomin-a-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

sent-i-to

mor-i-to

termin-a-to

nomin-a-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

sènt-o

mòr-o

termin-o/tèrmin-

nomin-o/nòmin-

sènt-e-s

mòr-e-s

termin-a-s/tèrmin -

nomin-a-s/nòmin -

sènt-e

mòr-e

termin-a/tèrmin-

nomin-a/nòmin-

sent-i-mos

mor-i-mos

termin-a-mos

nomin-a-mos

sent-i-tes

mor-i-tes

termin-a-tes

nomin-a-tes

sènt-e-n/-o-

mòr-e-n/-o-

termin-a-n/tèrmin-

nomin-a-n/nòmin-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

sent-i-va/-vo

mor-i-va/-vo

termin-a-va/-vo

nomin-a-va/-vo

sent-i-va-s

mor-i-va-s

termin-a-va-s

nomin-a-va-s

sent-i-va

mor-i-va

termin-a-va

nomin-a-va

sent-i-va-mos

mor-i-va-mos

termin-a-va-mos

nomin-a-va-mos

sent-i-va-tes

mor-i-va-tes

termin-a-va-tes

nomin-a-va-tes


í í í í


í í

í í


Modèllos regulares de las conjugationes

sent-i-va-n

mor-i-va-n

termin-a-va-n

nomin-a-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

sent-

-i/sent-


mor-

-i/mor-


termin-a-i

nomin-a-i

sent-i-ste

mor-i-ste

termin-a-ste

nomin-a-ste

sent-i-u

mor-i-u

termin-a-u

nomin-a-u

sent-i-mmos

mor-i-mmos

termin-a-mmos

nomin-a-mmos

sent-i-stes

mor-i-stes

termin-a-stes

nomin-a-stes

sent-i-ron

mor-i-ron

termin-a-ron

nomin-a-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

sent-i-ra-o / -i

mor-i-ra-o / -i

termin-a-ra-o / -i

nomin-a-ra-o / -i

sent-i-rà-s

mor-i-rà-s

termin-a-rà-s

nomin-a-rà-s

sent-i-rà

mor-i-rà

termin-a-rà

nomin-a-rà

sent-i-re-mos

mor-i-re-mos

termin-a-re-mos

nomin-a-re-mos

sent-i-re-tes

mor-i-re-tes

termin-a-re-tes

nomin-a-re-tes

sent-i-rà-n

mor-i-rà-n

termin-a-rà-n

nomin-a-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

s

ènt-a

mòr-a

termin-e/t

èrmin-

nomin-e/nòmin-

s

ènt-a-s

mòr-a-s

termin-e-s/tè

rmin-

nomin-e-s/nòmin-

s

ènt-a

mòr-a

termin-e/t

èrmin-

nomin-e/nòmin-

sent-a-mos

mor-a-mos

termin-e-mos

nomin-e-mos

sent-a-tes

mor-a-tes

termin-e-tes

nomin-e-tes

s

ènt-a-n

mòr-a-n

termin-e-n/t

èrmin-

nomin-e-n/nòmin-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

sent-i-sse/-sso

mor-i-sse/-sso

termin-a-sse/-sso

nomin-a-sse/-sso

sent-i-sse-s

mor-i-sse-s

termin-a-sse-s

nomin-a-sse-s

sent-i-sse

mor-i-sse

termin-a-sse

nomin-a-sse

sent-

-sse-mos

mor-

-sse-mos

termin-à-sse-mos

nomin-à-sse-mos

sent-

-sse-tes

mor-

-sse-tes

termin-à-sse-tes

nomin-à-sse-tes

sent-i-sse-n

mor-i-sse-n

termin-a-sse-n

nomin-a-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

sent-i-ría/-río

mor-i-ría/-río

termin-a-ría/-río

nomin-a-ría/-río

sent-i-ría-s

mor-i-ría-s

termin-a-ría-s

nomin-a-ría-s

sent-i-ría

mor-i-ría

termin-a-ría

nomin-a-ría

sent-i-ria-mos

mor-i-ria-mos

termin-a-ria-mos

nomin-a-ria-mos

sent-i-ria-tes

mor-i-ria-tes

termin-a-ria-tes

nomin-a-ria-tes

sent-i-ría-n

mor-i-ría-n

termin-a-ría-n

nomin-a-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

sent-i-reva/-o

mor-i-reva/-o

termin-a-reva/-o

nomin-a-reva/-o

sent-i-reva-s

mor-i-reva-s

termin-a-reva-s

nomin-a-reva-s

sent-i-reva

mor-i-reva

termin-a-reva

nomin-a-reva

sent-i-reva-mos

mor-i-reva-mos

termin-a-reva-mos

nomin-a-reva-mos

sent-i-reva-tes

mor-i-reva-tes

termin-a-reva-tes

nomin-a-reva-tes

sent-i-reva-n

mor-i-reva-n

termin-a-reva-n

nomin-a-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

-

s

ènt-i

mòr-i

termin-a/t

èrmin-

nomin-a/nòmin-

s

ènt-a

mòr-a

termin-e/t

èrmin-

nomin-e/nòmin-

sent-a-mos

mor-a-mos

termin-e-mos

nomin-e-mos

sent-i-te

mor-i-te

termin-a-te

nomin-a-te

s

ènt-a-n

mòr-a-n

termin-e-n/t

èrmin-

nomin-e-n/nòmin-

Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


CVC(→CC)

CVC(→CC)

é→e

INFINITIVO

INFINITIVO

and-a-re 117

bév-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

and-a-ndo

bev-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

and-a-nte

bev-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

and-a-to

bev-u-to

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

and-o

bev-o

and-a-s

bev-e-s

and-a

bev-e

and-a-mos

bév-e-mos

and-a-tes

bév-e-tes

and-a-n

bev-e-n/-o-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

and-a-va/-vo

bev-e-va/-vo

and-a-va-s

bev-e-va-s

and-a-va

bev-e-va

and-a-va-mos

bev-e-va-mos

and-a-va-tes

bev-e-va-tes

and-a-va-n

bev-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

and-a-i

bev-e-i

and-a-ste

bev-e-ste

and-a-u

bev-e-u

and-a-mmos

bev-e-mmos

and-a-stes

bev-e-stes

and-a-ron

bev-e-ron

FUTURO

FUTURO

and-a-ra-o / -i /-d-r-

bev-e-ra-o / -i /-v-r-

and-a-rà-s/-d-r-

bev-e-rà-s/-v-r-

and-a-rà/-d-r-

bev-e-rà/-v-r-

and-a-re-mos/-d-r-

bev-e-re-mos/-v-r-

and-a-re-tes/-d-r-

bev-e-re-tes/-v-r-

and-a-rà-n/-d-r-

bev-e-rà-n/-v-r-

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

and-e

bev-a

and-e-s

bev-a-s

and-e

bev-a

and-e-mos

bev-a-mos

and-e-tes

bev-a-tes

and-e-n

bev-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

and-a-sse/-sso

bev-e-sse/-sso


117 Cui con lo sènso de ‘camminare’. Por lo sènso de ‘vàdere, ire’, ved. vàdere.

and-a-sse-s

bev-e-sse-s

and-a-sse

bev-e-sse

and-à-sse-mos

bev-é-sse-mos

and-à-sse-tes

bev-é-sse-tes

and-a-sse-n

bev-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

and-a-ría/-río /-d-r-

bev-e-ría/-río /-v-r-

and-a-ría-s/-d-r-

bev-e-ría-s/-v-r-

and-a-ría/-d-r-

bev-e-ría/-v-r-

and-a-ria-mos/-d-r-

bev-e-ria-mos/-v-r-

and-a-ria-tes/-d-r-

bev-e-ria-tes/-v-r-

and-a-ría-n/-d-r-

bev-e-ría-n/-v-r-

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

and-a-reva/-o/-d-r-

bev-e-reva/-o/-v-r-

and-a-reva-s/-d-r-

bev-e-reva-s/-v-r-

and-a-reva/-d-r-

bev-e-reva/-v-r-

and-a-reva-mos/-d-r-

bev-e-reva-mos/-v-r-

and-a-reva-tes/-d-r-

bev-e-reva-tes/-v-r-

and-a-reva-n/-d-r-

bev-e-reva-n/-v-r-

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

and-a

bev-e

and-e

bev-a

and-e-mos

bev-a-mos

and-a-te

b

év-e-te

and-e-n

b

ev-a-n


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


t→ts i→í

´_(→´ )

ca→che

ga→ghe

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

initi-a-re

cerc-a-re

leg-a-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

initi-a-ndo

cerc-a-ndo

leg-a-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

initi-a-nte

cerc-a-nte

leg-a-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

initi-a-to

cerc-a-to

leg-a-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

ini

ts

-o/in

ti-

cerc-o

leg-o

ini

ts

-a-s/ini

ti-

cerc-a-s

leg-a-s

ini

ts

-a/in

ti-

cerc-a

leg-a

initi-a-mos

cerc-a-mos

leg-a-mos

initi-a-tes

cerc-a-tes

leg-a-tes

ini

ts

-a-n/in

iti-

cerc-a-n

leg-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

initi-a-va/-vo

cerc-a-va/-vo

leg-a-va/-vo

í i

í

í i


í


í i

í

í i


í


í i

í i

initi-a-va-s

cerc-a-va-s

leg-a-va-s

initi-a-va

cerc-a-va

leg-a-va

initi-a-va-mos

cerc-a-va-mos

leg-a-va-mos

initi-a-va-tes

cerc-a-va-tes

leg-a-va-tes

initi-a-va-n

cerc-a-va-n

leg-a-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

initi-a-i

cerc-a-i

leg-a-i

initi-a-ste

cerc-a-ste

leg-a-ste

initi-a-u

cerc-a-u

leg-a-u

initi-a-mmos

cerc-a-mmos

leg-a-mmos

initi-a-stes

cerc-a-stes

leg-a-stes

initi-a-ron

cerc-a-ron

leg-a-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

initi-a-ra-o / -i

cerc-a-ra-o / -i

leg-a-ra-o / -i

initi-a-rà-s

cerc-a-rà-s

leg-a-rà-s

initi-a-rà

cerc-a-rà

leg-a-rà

initi-a-re-mos

cerc-a-re-mos

leg-a-re-mos

initi-a-re-tes

cerc-a-re-tes

leg-a-re-tes

initi-a-rà-n

cerc-a-rà-n

leg-a-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

inits

-e/in

ti-

cer

ch

-e

le

gh

-e

inits

-e-s/ini

ti-

cer

ch

-e-s

le

gh

-e-s

inits

-e/in

ti-

cer

ch

-e

le

gh

-e

initi-e-mos

cer

ch

-e-mos

le

gh

-e-mos

initi-e-tes

cer

ch

-e-tes

le

gh

-e-tes

ini

ts

-e-n/in

iti-

cer

ch

-e-n

le

gh

-e-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

initi-a-sse/-sso

cerc-a-sse/-sso

leg-a-sse/-sso

initi-a-sse-s

cerc-a-sse-s

leg-a-sse-s

initi-a-sse

cerc-a-sse

leg-a-sse

initi-à-sse-mos

cerc-à-sse-mos

leg-à-sse-mos

initi-à-sse-tes

cerc-à-sse-tes

leg-à-sse-tes

initi-a-sse-n

cerc-a-sse-n

leg-a-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

initi-a-ría/-río

cerc-a-ría/-río

leg-a-ría/-río

initi-a-ría-s

cerc-a-ría-s

leg-a-ría-s

initi-a-ría

cerc-a-ría

leg-a-ría

initi-a-ria-mos

cerc-a-ria-mos

leg-a-ria-mos

initi-a-ria-tes

cerc-a-ria-tes

leg-a-ria-tes

initi-a-ría-n

cerc-a-ría-n

leg-a-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

initi-a-reva/-o

cerc-a-reva/-o

leg-a-reva/-o

initi-a-reva-s

cerc-a-reva-s

leg-a-reva-s

initi-a-reva

cerc-a-reva

leg-a-reva

initi-a-reva-mos

cerc-a-reva-mos

leg-a-reva-mos

initi-a-reva-tes

cerc-a-reva-tes

leg-a-reva-tes

initi-a-reva-n

cerc-a-reva-n

leg-a-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

ini

ts

-a/in

ti-

cerc-a

leg-a

ini

ts

-e/in

ti-

cerch-e

legh-e

initi-e-mos

cerch-e-mos

legh-e-mos


initi-a-te

cerc-a-te

leg-a-te

ini

ts

-e-n/in

ti-

cerch-e-n

legh-e-n

í i

Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares




cîa→ce

ce→cîa ce→cîa(/ca) ó→o

ci→cîa

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

lancî-a-re

conósc-e-re

marc-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

lancî-a-ndo

conosc-è-ndo

marc-i-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

lancî-a-nte

conosc-è-nte

marc-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

lancî-a-to

conos-u-to / -c-

marc-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

lancî-o

conos-o/-c-

mar-o

lancî-a-s

conosc-e-s

marc-e-s

lancî-a

conosc-e

marc-e

lancî-a-mos

conósc-e-mos

marc-i-mos

lancî-a-tes

conósc-e-tes

marc-i-tes

lancî-a-n

conosc-e-n/--o-/-c-o-118

marc-e-n/--o-119

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

lancî-a-va/-vo

conosc-e-va/-vo

marc-i-va/-vo

lancî-a-va-s

conosc-e-va-s

marc-i-va-s

lancî-a-va

conosc-e-va

marc-i-va

lancî-a-va-mos

conosc-e-va-mos

marc-i-va-mos

lancî-a-va-tes

conosc-e-va-tes

marc-i-va-tes

lancî-a-va-n

conosc-e-va-n

marc-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

lancî-a-i

conosc-e-i

marc-

-i/marc-


lancî-a-ste

conosc-e-ste

marc-i-ste

lancî-a-u

conosc-e-u

marc-i-u

lancî-a-mmos

conosc-e-mmos

marc-i-mmos

lancî-a-stes

conosc-e-stes

marc-i-stes

lancî-a-ron

conosc-e-ron

marc-i-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

lancî-a-ra-o / -i

conosc-e-ra-o / -i

marc-i-ra-o / -i

lancî-a-rà-s

conosc-e-rà-s

marc-i-rà-s

lancî-a-rà

conosc-e-rà

marc-i-rà

lancî-a-re-mos

conosc-e-re-mos

marc-i-re-mos

lancî-a-re-tes

conosc-e-re-tes

marc-i-re-tes

lancî-a-rà-n

conosc-e-rà-n

marc-i-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

lanc-e

conos-a/-c-

mar-a

í í


118 La variante correspondènte ad lo latino (COGNOSCUNT) èst conoscon.

119 La variante correspondènte ad lo latino (MARCENT) èst marcen.


lanc-e-s

conoscî

-a-s/-c-

marcî

-a-s

lanc-e

conoscî

-a/-c-

marcî

-a

lanc-e-mos

conoscî

-a-mos/-c-

marcî

-a-mos

lanc-e-tes

conoscî

-a-tes/-c-

marcî

-a-tes

lanc-e-n

conoscî

-a-n/-c-

marcî

-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

lancî-a-sse/-sso

conosc-e-sse/-sso

marc-i-sse/-sso

lancî-a-sse-s

conosc-e-sse-s

marc-i-sse-s

lancî-a-sse

conosc-e-sse

marc-i-sse

lancî-à-sse-mos

conosc-é-sse-mos

marc-

-sse-mos

lancî-à-sse-tes

conosc-é-sse-tes

marc-

-sse-tes

lancî-a-sse-n

conosc-e-sse-n

marc-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

lancî-a-ría/-río

conosc-e-ría/-río

marc-i-ría/-río

lancî-a-ría-s

conosc-e-ría-s

marc-i-ría-s

lancî-a-ría

conosc-e-ría

marc-i-ría

lancî-a-ria-mos

conosc-e-ria-mos

marc-i-ria-mos

lancî-a-ria-tes

conosc-e-ria-tes

marc-i-ria-tes

lancî-a-ría-n

conosc-e-ría-n

marc-i-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

lancî-a-reva/-o

conosc-e-reva/-o

marc-i-reva/-o

lancî-a-reva-s

conosc-e-reva-s

marc-i-reva-s

lancî-a-reva

conosc-e-reva

marc-i-reva

lancî-a-reva-mos

conosc-e-reva-mos

marc-i-reva-mos

lancî-a-reva-tes

conosc-e-reva-tes

marc-i-reva-tes

lancî-a-reva-n

conosc-e-reva-n

marc-i-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

lancî-a

conosc-e

marc-i

lanc-e

conoscî

-a/-c-

marcî

-a

lanc-e-mos

conoscî

-a-mos/-c-

marcî

-a-mos

lancî-a-te

con

ósc-e-te

marc-i-te

lanc-e-n

con

os-a-n/-c-

mar-a-n

í í



Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


ce→cîa(/ca) ce→cîa

é→e

ce→cîa(/ccîa) ce→cîa

ci→cîa(/ccîa) ci→cîa

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

vénc-e-re

plac-e-re

gloc-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

venc-è-ndo

plac-è-ndo

gloc-i-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

venc-è-nte

plac-è-nte

gloc-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

ven-u-to / vinto

pla-u-to

gloc-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

ven-o/-c-o

pla-o/-ccî-o

glo-o/-ccî-o


v

enc-e-s

plac-e-s

gloc-e-s

v

enc-e

plac-e

gloc-e

v

énc-e-mos

plac-e-mos

gloc-i-mos

v

énc-e-tes

plac-e-tes

gloc-i-tes

v

enc-e-n/--o-/-c-o-120

plac-e-n/--o-/-ccî-o-121

gloc-e-n/--o-/-ccî-o-122

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

v

enc-e-va/-vo

plac-e-va/-vo

gloc-i-va/-vo

v

enc-e-va-s

plac-e-va-s

gloc-i-va-s

v

enc-e-va

plac-e-va

gloc-i-va

v

enc-e-va-mos

plac-e-va-mos

gloc-i-va-mos

v

enc-e-va-tes

plac-e-va-tes

gloc-i-va-tes

v

enc-e-va-n

plac-e-va-n

gloc-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

v

enc-e-i

plac-e-i

gloc-

-i/gloc-


v

enc-e-ste

plac-e-ste

gloc-i-ste

v

enc-e-u

plac-e-u

gloc-i-u

v

enc-e-mmos

plac-e-mmos

gloc-i-mmos

v

enc-e-stes

plac-e-stes

gloc-i-stes

v

enc-e-ron

plac-e-ron

gloc-i-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

v

enc-e-ra-o / -i

plac-e-ra-o / -i

gloc-i-ra-o / -i

v

enc-e-rà-s

plac-e-rà-s

gloc-i-rà-s

v

enc-e-rà

plac-e-rà

gloc-i-rà

v

enc-e-re-mos

plac-e-re-mos

gloc-i-re-mos

v

enc-e-re-tes

plac-e-re-tes

gloc-i-re-tes

v

enc-e-rà-n

plac-e-rà-n

gloc-i-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

v

encî

-a/-c-

placî

-a/-ccî-

glocî

-a/-ccî-

v

encî

-a-s/-c-

placî

-a-s/-ccî-

glocî

-a-s/-ccî-

v

encî

-a/-c-

placî

-a/-ccî-

glocî

-a/-ccî-

v

encî

-a-mos/-c-

placî

-a-mos/-ccî-

glocî

-a-mos/-ccî-

v

encî

-a-tes/-c-

placî

-a-tes/-ccî-

glocî

-a-tes/-ccî-

v

encî

-a-n/-c-

placî

-a-n/-ccî-

glocî

-a-n/-ccî-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

v

enc-e-sse/-sso

plac-e-sse/-sso

gloc-i-sse/-sso

v

enc-e-sse-s

plac-e-sse-s

gloc-i-sse-s

v

enc-e-sse

plac-e-sse

gloc-i-sse

v

enc-é-sse-mos

plac-é-sse-mos

gloc-

-sse-mos

v

enc-é-sse-tes

plac-é-sse-tes

gloc-

-sse-tes

v

enc-e-sse-n

plac-e-sse-n

gloc-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

v

enc-e-ría/-río

plac-e-ría/-río

gloc-i-ría/-río

v

enc-e-ría-s

plac-e-ría-s

gloc-i-ría-s

v

enc-e-ría

plac-e-ría

gloc-i-ría

v

enc-e-ria-mos

plac-e-ria-mos

gloc-i-ria-mos

v

enc-e-ria-tes

plac-e-ria-tes

gloc-i-ria-tes

v

enc-e-ría-n

plac-e-ría-n

gloc-i-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

í í


í í


120 La variante correspondènte ad lo latino (VINCUNT) èst vencon.

121 La variante correspondènte ad lo latino (PLACENT) èst placen.

122 La variante correspondènte ad lo latino (GLOCIUNT) èst gloccîon.

venc-e-reva/-o

plac-e-reva/-o

gloc-i-reva/-o

venc-e-reva-s

plac-e-reva-s

gloc-i-reva-s

venc-e-reva

plac-e-reva

gloc-i-reva

venc-e-reva-mos

plac-e-reva-mos

gloc-i-reva-mos

venc-e-reva-tes

plac-e-reva-tes

gloc-i-reva-tes

venc-e-reva-n

plac-e-reva-n

gloc-i-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

venc-e

plac-e

gloc-i

vencî

-a/-c-

placî

-a/-ccî-

glocî

-a/-ccî-

vencî

-a-mos/-c-

placî

-a-mos/-ccî-

glocî

-a-mos/-ccî-

v

énc-e-te

plac-e-te

gloc-i-te

v

en-a-n/-c-

pla-a-n/-ccî-

glo-a-n/-ccî-


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


gîa→ge

ge→gîa è→e

gi→gîa gi→gîa(/ggîa)

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

arrangî-a-re

convèrg-e-re

rug-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

arrangî-a-ndo

converg-è-ndo

rug-i-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

arrangî-a-nte

converg-è-nte

rug-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

arrangî-a-to

conver-u-to / -g- / convèrso

rug-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

arrangî-o

convèr-o/-g-

ru-o/-ggî-

arrangî-a-s

convèrg-e-s

rug-e-s

arrangî-a

convèrg-e

rug-e

arrangî-a-mos

convèrg-e-mos

rug-i-mos

arrangî-a-tes

convèrg-e-tes

rug-i-tes

arrangî-a-n

convèrg-e-n/--o-/-g-o-123

rug-e-n/--o-/-ggî-o-124

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

arrangî-a-va/-vo

converg-e-va/-vo

rug-i-va/-vo

arrangî-a-va-s

converg-e-va-s

rug-i-va-s

arrangî-a-va

converg-e-va

rug-i-va

arrangî-a-va-mos

converg-e-va-mos

rug-i-va-mos

arrangî-a-va-tes

converg-e-va-tes

rug-i-va-tes

arrangî-a-va-n

converg-e-va-n

rug-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

arrangî-a-i

converg-e-i

rug-

-i/rug-


arrangî-a-ste

converg-e-ste

rug-i-ste

arrangî-a-u

converg-e-u

rug-i-u

arrangî-a-mmos

converg-e-mmos

rug-i-mmos

arrangî-a-stes

converg-e-stes

rug-i-stes

arrangî-a-ron

converg-e-ron

rug-i-ron

í í


123 La variante correspondènte ad lo latino (CONVERGUNT) èst convèrgon.

124 La variante correspondènte ad lo latino (RUGIUNT) èst ruggîon.

FUTURO

arrangî-a-ra-o / -i arrangî-a-rà-s arrangî-a-rà arrangî-a-re-mos arrangî-a-re-tes arrangî-a-rà-n

SUBJUNCTIVO PRESÈNTE

arrang-e arrang-e-s arrang-e arrang-e-mos arrang-e-tes arrang-e-n

PASS. IMPERF.

arrangî-a-sse/-sso arrangî-a-sse-s arrangî-a-sse arrangî-à-sse-mos arrangî-à-sse-tes arrangî-a-sse-n

CONDITIONALE PRESÈNTE I

arrangî-a-ría/-río arrangî-a-ría-s arrangî-a-ría arrangî-a-ria-mos arrangî-a-ria-tes arrangî-a-ría-n

PRESÈNTE II

arrangî-a-reva/-o arrangî-a-reva-s arrangî-a-reva arrangî-a-reva-mos arrangî-a-reva-ges arrangî-a-reva-n

IMPERATIVO

-

arrangî-a arrang-e arrang-e-mos arrangî-a-te arrang-e-n

FUTURO

converg-e-ra-o / -i converg-e-rà-s converg-e-rà converg-e-re-mos converg-e-re-tes converg-e-rà-n

SUBJUNCTIVO PRESÈNTE

convèrgî-a/-g- convèrgî-a-s/-g- convèrgî-a/-g- convergî-a-mos/-g- convergî-a-tes/-g- convèrgî-a-n/-g-

PASS. IMPERF.

converg-e-sse/-sso converg-e-sse-s converg-e-sse converg-é-sse-mos converg-é-sse-tes converg-e-sse-n

CONDITIONALE PRESÈNTE I

converg-e-ría/-río converg-e-ría-s converg-e-ría converg-e-ria-mos converg-e-ria-tes converg-e-ría-n

PRESÈNTE II

converg-e-reva/-o converg-e-reva-s converg-e-reva converg-e-reva-mos converg-e-reva-tes converg-e-reva-n

IMPERATIVO

-

convèrg-e convèrgî-a/-g-

conver-a-mos/-g- convèrg-e-te convèr-a-n/-g-

FUTURO

rug-i-ra-o / -i rug-i-rà-s

rug-i-rà

rug-i-re-mos rug-i-re-tes rug-i-rà-n

SUBJUNCTIVO PRESÈNTE

rugî-a/-ggî- rugî-a-s/-ggî- rugî-a/-ggî-

rugî-a-mos/-ggî- rugî-a-tes/-ggî- rugî-a-n/-ggî-

PASS. IMPERF.

rug-i-sse/-sso rug-i-sse-s rug-i-sse

rug-í-sse-mos rug-í-sse-tes rug-i-sse-n

CONDITIONALE PRESÈNTE I

rug-i-ría/-río rug-i-ría-s rug-i-ría

rug-i-ria-mos rug-i-ria-tes rug-i-ría-n

PRESÈNTE II

rug-i-reva/-o rug-i-reva-s rug-i-reva

rug-i-reva-mos rug-i-reva-tes rug-i-reva-n

IMPERATIVO

-

rug-i

rugî-a/-ggî-

ru-a-mos/-ggî- rug-i-te

ru-a-n/-ggî-


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


ge→gîa(/ga) ge→gîa

è→e

gi→gîa(/ggîa) gi→gîa


í


125 La variante correspondènte ad lo latino (LEGUNT) èst lègon.

126 La variante correspondènte ad lo latino (MUGIUNT) èst muggîon.

mug-

leg-e-i

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

INDICATIVO

INDICATIVO

mug-i-mos

mu

mug-i-tes

leg-è-ndo

mug-e

lèg-e

mug-e-s

lèg-e-s

gî-a/-ggî- gî-a-s/-ggî- gî-a/-ggî-

gî-a-mos/-ggî- gî-a-tes/-ggî- gî-a-n/-ggî-

mu-o/-ggî-

í-i/mug-

leg-e-ste

mug-i-ste

legî-u-to / lècto

mug-i-ndo

mug-e-n/--o-/-ggî-o-

126

PASS. IMPERF.

leg-e-va/-vo

mug-i-va/-vo

leg-e-va-s

mug-i-va-s

INFINITIVO

mug-i-va

mug-i-va-mos

mug-i-va-tes mug-i-va-n

leg-e-va-mos

leg-e-va-tes leg-e-va-n

mug-i-ra-o / -i

leg-e-ron

mug-i-stes

leg-e-stes

mug-i-mmos

leg-e-mmos

mug-i-u

mug-i-rà-n

mug-i-sse

mug-i-ron

leg-e-rà-s

mug-i-rà-s

leg-e-rà

mug-i-rà

leg-e-re-mos

mug-i-re-mos

leg-e-re-tes

mug-i-sse/-sso

legî-a-tes/-g-

leg-e-u

mu

-a-n/-g-

mu

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

leg-e-sse/-sso

mug-i-re-tes

leg-e-sse-s

mug-i-sse-s

leg-e-sse

leg-e-ra-o / -i

leg-é-sse-mos

mug-

FUTURO

PARTICIP. PASS.

PASS. IMPERF.

mug-i-re

INFINITIVO

leg-e-va

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

leg-è-nte

mug-i-nte

í-sse-mos

PARTICIP. PASS.

lèg-e-mos

lèg-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

lèg-e-tes

PRESÈNTE

PRESÈNTE

-o/-g-o

lèg-e-n/--o-/-g-o-125

mug-i-to

legî-a-mos/-g-

mu

-a/-g-

mu

-a-s/-g-

mu

-a/-g-

PRESÈNTE

PRESÈNTE

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

FUTURO

leg-e-rà-n

leg-é-sse-tes

mug-

-sse-tes

leg-e-sse-n

mug-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

leg-e-ría/-río

mug-i-ría/-río

leg-e-ría-s

mug-i-ría-s

leg-e-ría

mug-i-ría

leg-e-ria-mos

mug-i-ria-mos

leg-e-ria-tes

mug-i-ria-tes

leg-e-ría-n

mug-i-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

leg-e-reva/-o

mug-i-reva/-o

leg-e-reva-s

mug-i-reva-s

leg-e-reva

mug-i-reva

leg-e-reva-mos

mug-i-reva-mos

leg-e-reva-tes

mug-i-reva-tes

leg-e-reva-n

mug-i-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

lèg-e

mug-i

-a/-g-

mugî-a/-ggî-

legî-a-mos/-g-

mu-a-mos/-ggî-

lèg-e-te

mug-i-te

-a-n/-g-

mu-a-n/-ggî-

í


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


p→p(/ppi/ccî) à→a

CVC(→CC)

v→v(/bbi/jj)


CVC(→CC)

r→r(/ri)


CVC(→CC)

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

càp-e-re

dev-e-re

par-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

cap-è-ndo 127

dev-è-ndo

par-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

cap-è-nte

dev-è-nte

par-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

cap-u-to

dev-u-to

par-u-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

cap-o/-ppi-/-ccî-

dev-o/-bbi-/-jj-

par-o/-ri-

cap-e-s

dev-e-s

par-e-s

cap-e

dev-e

par-e

càp-e-mos

dev-e-mos

par-e-mos

càp-e-tes

dev-e-tes

par-e-tes

cap-e-n/-o-/-ppi-o-/-ccî-o-128

dev-e-n/-o-/-bbi-o-/-jj-o-129

par-e-n/-o-/-ri-o-130

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.


127 Ved. lo significato de lo remarcato en § 2. 2.

128 Las variantes correspondèntes ad lo latino (CAPIUNT) son cappion/caccîon.

129 La variante correspondènte ad lo latino (DEBENT) èst deven.

130 La variante correspondènte ad lo latino (PARENT) èst paren.

cap-e-va/-vo

dev-e-va/-vo

par-e-va/-vo

cap-e-va-s

dev-e-va-s

par-e-va-s

cap-e-va

dev-e-va

par-e-va

cap-e-va-mos

dev-e-va-mos

par-e-va-mos

cap-e-va-tes

dev-e-va-tes

par-e-va-tes

cap-e-va-n

dev-e-va-n

par-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

cap-e-i

dev-e-i

par-e-i

cap-e-ste

dev-e-ste

par-e-ste

cap-e-u

dev-e-u

par-e-u

cap-e-mmos

dev-e-mmos

par-e-mmos

cap-e-stes

dev-e-stes

par-e-stes

cap-e-ron

dev-e-ron

par-e-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

cap-e-ra-o / -i/-p-r-

dev-e-ra-o / -i /-v-r-

par-e-ra-o / -i /-r-r-

cap-e-rà-s/-p-r-

dev-e-rà-s/-v-r-

par-e-rà-s/-r-r-

cap-e-rà/-p-r-

dev-e-rà/-v-r-

par-e-rà/-r-r-

cap-e-re-mos/-p-r-

dev-e-re-mos/-v-r-

par-e-re-mos/-r-r-

cap-e-re-tes/-p-r-

dev-e-re-tes/-v-r-

par-e-re-tes/-r-r-

cap-e-rà-n/-p-r-

dev-e-rà-n/-v-r-

par-e-rà-n/-r-r-

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

cap-a/-ppi-/-ccî-

dev-a/-bbi-/-jj-

par-a/-ri-

cap-a-s/-ppi-/-ccî-

dev-a-s/-bbi-/-jj-

par-a-s/-ri-

cap-a/-ppi-/-ccî-

dev-a/-bbi-/-jj-

par-a/-ri-

cap-a-mos/-ppi-/-ccî-

dev-a-mos/-bbi-/-jj-

par-a-mos/-ri-

cap-a-tes/-ppi-/-ccî-

dev-a-tes/-bbi-/-jj-

par-a-tes/-ri-

cap-a-n/-ppi-/-ccî-

dev-a-n/-bbi-/-jj-

par-a-n/-ri-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

cap-e-sse/-sso

dev-e-sse/-sso

par-e-sse/-sso

cap-e-sse-s

dev-e-sse-s

par-e-sse-s

cap-e-sse

dev-e-sse

par-e-sse

cap-é-sse-mos

dev-é-sse-mos

par-é-sse-mos

cap-é-sse-tes

dev-é-sse-tes

par-é-sse-tes

cap-e-sse-n

dev-e-sse-n

par-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

cap-e-ría/-río/-p-r-

dev-e-ría/-río /-v-r-

par-e-ría/-río /-r-r-

cap-e-ría-s/-p-r-

dev-e-ría-s/-v-r-

par-e-ría-s/-r-r-

cap-e-ría/-p-r-

dev-e-ría/-v-r-

par-e-ría/-r-r-

cap-e-ria-mos/-p-r-

dev-e-ria-mos/-v-r-

par-e-ria-mos/-r-r-

cap-e-ria-tes/-p-r-

dev-e-ria-tes/-v-r-

par-e-ria-tes/-r-r-

cap-e-ría-n/-p-r-

dev-e-ría-n/-v-r-

par-e-ría-n/-r-r-

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

cap-e-reva/-o/-p-r-

dev-e-reva/-o/-v-r-

par-e-reva/-o/-r-r-

cap-e-reva-s/-p-r-

dev-e-reva-s/-v-r-

par-e-reva-s/-r-r-

cap-e-reva/-p-r-

dev-e-reva/-v-r-

par-e-reva/-r-r-

cap-e-reva-mos/-p-r-

dev-e-reva-mos/-v-r-

par-e-reva-mos/-r-r-

cap-e-reva-tes/-p-r-

dev-e-reva-tes/-v-r-

par-e-reva-tes/-r-r-

cap-e-reva-n/-p-r-

dev-e-reva-n/-v-r-

par-e-reva-n/-r-r-

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

cap-e

dev-e

par-e

cap-a/-ppi-/-ccî-

dev-a/-bbi-/-jj-

par-a/-ri-

ca

p-a-mos/-ppi-/-ccî-

dev-a-mos/-bbi-/-jj-

par-a-mos/-ri-

p-e-te

dev-e-te

par-e-te

ca

p-a-n/-ppi-/-ccî-

dev-a-n/-bbi-/-jj-

par-a-n/-ri-


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares



d(→dz) CVC(→CC)

d(→dz) CVC(→CC)

d(→jj/ddz) CVC(→CC)

x(→ssî) e→è

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

aud-i-re

ard-e-re

ved-e-re

ex-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

aud-i-ndo

ard-è-ndo

ved-è-ndo

ex-i-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

aud-i-nte

ard-è-nte

ved-è-nte

ex-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

aud-i-to

ard-u-to / arso

ved-u-to / visto

ex-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

aud-o / audz-

ard-o /ardz-

ved-o / vejj- / veddz-

èx-o 131/ èssî-

aud-e-s

ard-e-s

ved-e-s

èx-e-s

aud-e

ard-e

ved-e

èx-e

aud-i-mos

ard-e-mos

ved-e-mos

ex-i-mos

aud-i-tes

ard-e-tes

ved-e-tes

ex-i-tes

aud-e-n/-d-o-/-dz-o-132

ard-e-n/-d-o-/-dz-o-133

ved-e-n/-d-o-/-jj-o-/- ddz-o-134

èx-e-n/èx-o-/èssî-o-135

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

aud-i-va/-vo

ard-e-va/-vo

ved-e-va/-vo

ex-i-va/-vo

aud-i-va-s

ard-e-va-s

ved-e-va-s

ex-i-va-s

aud-i-va

ard-e-va

ved-e-va

ex-i-va

aud-i-va-mos

ard-e-va-mos

ved-e-va-mos

ex-i-va-mos

aud-i-va-tes

ard-e-va-tes

ved-e-va-tes

ex-i-va-tes

aud-i-va-n

ard-e-va-n

ved-e-va-n

ex-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

aud-

-i/od-


ard-e-i

ved-e-i

ex-

-i/ex-


aud-i-ste

ard-e-ste

ved-e-ste

ex-i-ste

aud-i-u

ard-e-u

ved-e-u

ex-i-u

aud-i-mmos

ard-e-mmos

ved-e-mmos

ex-i-mmos

aud-i-stes

ard-e-stes

ved-e-stes

ex-i-stes

aud-i-ron

ard-e-ron

ved-e-ron

ex-i-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

aud-i-ra-o / -i /-d-r-

ard-e-ra-o / -i /-d-r-

ved-e-ra-o / -i /-d-r-

ex-i-ra-o / -i

aud-i-rà-s/-d-r-

ard-e-rà-s/-d-r-

ved-e-rà-s/-d-r-

ex-i-rà-s

aud-i-rà/-d-r-

ard-e-rà/-d-r-

ved-e-rà/-d-r-

ex-i-rà

aud-i-re-mos/-d-r-

ard-e-re-mos/-d-r-

ved-e-re-mos/-d-r-

ex-i-re-mos

aud-i-re-tes/-d-r-

ard-e-re-tes/-d-r-

ved-e-re-tes/-d-r-

ex-i-re-tes

aud-i-rà-n/-d-r-

ard-e-rà-n/-d-r-

ved-e-rà-n/-d-r-

ex-i-rà-n

í í í í


131 La regularizzatione se tròpa en sardo (bessire): besso indicativo, bessa subjunctivo.

132 La variante correspondènte ad lo latino (AUDĬUNT) èst audzon.

133 La variante correspondènte ad lo latino (ARDENT) èst arden.

134 La variante correspondènte ad lo latino (VIDENT) èst veden.

135 La variante correspondènte ad lo latino (EXEUNT) èst èssîon.


SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

aud-a / audz-

ard-a / ardz-

ved-a / vejj- / veddz-

èx-a / èssî-

aud-a-s / audz-

ard-a-s / ardz-

ved-a-s / vejj- / veddz-

èx-a-s / èssî-

aud-a / audz-

ard-a / ardz-

ved-a / vejj- / veddz-

èx-a / èssî-

aud-a-mos / audz-

ard-a-mos / ardz-

ved-a-mos / vejj-/ veddz-

ex-a-mos / essî-

aud-a-tes / audz-

ard-a-tes / ardz-

ved-a-tes / vejj- / veddz-

ex-a-tes / essî-

aud-a-n / audz-

ard-a-n / ardz-

ved-a-n / vejj- / veddz-

èx-a-n / èssî-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

aud-i-sse/-sso

ard-e-sse/-sso

ved-e-sse/-sso

ex-i-sse/-sso

aud-i-sse-s

ard-e-sse-s

ved-e-sse-s

ex-i-sse-s

aud-i-sse

ard-e-sse

ved-e-sse

ex-i-sse

aud-

-sse-mos

ard-é-sse-mos

ved-é-sse-mos

ex-

-sse-mos

aud-

-sse-tes

ard-é-sse-tes

ved-é-sse-tes

ex-

-sse-tes

aud-i-sse-n

ard-e-sse-n

ved-e-sse-n

ex-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

aud-i-ría/-río /-d-r-

ard-e-ría/-río /-d-r-

ved-e-ría/-río /-d-r-

ex-i-ría/-río

aud-i-ría-s/-d-r-

ard-e-ría-s/-d-r-

ved-e-ría-s/-d-r-

ex-i-ría-s

aud-i-ría/-d-r-

ard-e-ría/-d-r-

ved-e-ría/-d-r-

ex-i-ría

aud-i-ria-mos/-d-r-

ard-e-ria-mos/-d-r-

ved-e-ria-mos/-d-r-

ex-i-ria-mos

aud-i-ria-tes/-d-r-

ard-e-ria-tes/-d-r-

ved-e-ria-tes/-d-r-

ex-i-ria-tes

aud-i-ría-n/-d-r-

ard-e-ría-n/-d-r-

ved-e-ría-n/-d-r-

ex-i-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

aud-i-reva/-o/-d-r-

ard-e-reva/-o/-d-r-

ved-e-reva/-o/-d-r-

ex-i-reva/-o

aud-i-reva-s/-d-r-

ard-e-reva-s/-d-r-

ved-e-reva-s/-d-r-

ex-i-reva-s

aud-i-reva/-d-r-

ard-e-reva/-d-r-

ved-e-reva/-d-r-

ex-i-reva

aud-i-reva-mos/-d-r-

ard-e-reva-mos/-d-r-

ved-e-reva-mos/-d-r-

ex-i-reva-mos

aud-i-reva-tes/-d-r-

ard-e-reva-tes/-d-r-

ved-e-reva-tes/-d-r-

ex-i-reva-tes

aud-i-reva-n/-d-r-

ard-e-reva-n/-d-r-

ved-e-reva-n/-d-r-

ex-i-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

-

aud-i

ard-e

ved-e

èx-i

aud-a / audz-

ard-a / ardz-

ved-a / vejj- / veddz-

èx-a / èssî-

aud-a-mos / audz-

ard-a-mos / ardz-

ved-a-mos / vejj- /veddz-

ex-a-mos / essî-

aud-i-te

ard-e-te

ved-e-te

ex-i-te

aud-a-n / audz-

ard-a-n / ardz-

ved-a-n / vejj- / veddz-

èx-a-n / èssî-

í í

í í


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


l(→llî) CVC(→CC)

l(→llî) CVC(→CC)

o→ò

l(→llî) CVC(→CC)

o→ò

l(→llî) CVC(→CC)

o→ò

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

val-e-re

dol-e-re

sol-e-re

vol-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

val-è-ndo

dol-è-ndo

sol-è-ndo

vol-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

val-è-nte

dol-è-nte

sol-è-nte

vol-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

val-u-to

dol-u-to

sol-u-to

vol-u-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

val-o / vallî-136

dòl-o / dòllî-

sòl-o / sòllî-

vòl-o / vòllî-

val-e-s

dòl-e-s

sòl-e-s

vòl-e-s

val-e

dòl-e

sòl-e

vòl-e

val-e-mos

dol-e-mos

sol-e-mos

vol-e-mos

val-e-tes

dol-e-tes

sol-e-tes

vol-e-tes

val-e-n/-l-o-/-llî-o-137

dòl-e-n/-l-o-/-llî-o-138

sòl-e-n/-l-o-/-llî-o-139

vòl-e-n/-l-o-/-llî-o-140

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

val-e-va/-vo

dol-e-va/-vo

sol-e-va/-vo

vol-e-va/-vo

val-e-va-s

dol-e-va-s

sol-e-va-s

vol-e-va-s

val-e-va

dol-e-va

sol-e-va

vol-e-va

val-e-va-mos

dol-e-va-mos

sol-e-va-mos

vol-e-va-mos

val-e-va-tes

dol-e-va-tes

sol-e-va-tes

vol-e-va-tes

val-e-va-n

dol-e-va-n

sol-e-va-n

vol-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

val-e-i

dol-e-i

sol-e-i

vol-e-i

val-e-ste

dol-e-ste

sol-e-ste

vol-e-ste

val-e-u

dol-e-u

sol-e-u

vol-e-u

val-e-mmos

dol-e-mmos

sol-e-mmos

vol-e-mmos

val-e-stes

dol-e-stes

sol-e-stes

vol-e-stes

val-e-ron

dol-e-ron

sol-e-ron

vol-e-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

FUTURO

val-e-ra-o / -i /-l-r-

dol-e-ra-o / -i /-l-r-

sol-e-ra-o / -i /-l-r-

vol-e-ra-o / -i /-l-r-

val-e-rà-s/-l-r-

dol-e-rà-s/-l-r-

sol-e-rà-s/-l-r-

vol-e-rà-s/-l-r-

val-e-rà/-l-r-

dol-e-rà/-l-r-

sol-e-rà/-l-r-

vol-e-rà/-l-r-

val-e-re-mos/-l-r-

dol-e-re-mos/-l-r-

sol-e-re-mos/-l-r-

vol-e-re-mos/-l-r-

val-e-re-tes/-l-r-

dol-e-re-tes/-l-r-

sol-e-re-tes/-l-r-

vol-e-re-tes/-l-r-

val-e-rà-n/-l-r-

dol-e-rà-n/-l-r-

sol-e-rà-n/-l-r-

vol-e-rà-n/-l-r-

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

val-a / vallî-

dòl-a / dòllî-

sòl-a/ sòllî-

vòl-a / vòllî-

val-a-s / vallî-

dòl-a-s / dòllî-

sòl-a-s/ sòllî-

vòl-a-s / vòllî-

val-a / vallî-

dòl-a / dòllî-

sòl-a/ sòllî-

vòl-a / vòllî-

val-a-mos / vallî-

dol-a-mos / dollî-

sol-a-mos/ sollî-

vol-a-mos / vollî-

val-a-tes / vallî-

dol-a-tes / dollî-

sol-a-tes/ sollî-

vol-a-tes / vollî-

val-a-n / vallî-

dòl-a-n / dòllî-

sòl-a-n/ sòllî-

vòl-a-n / vòllî-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

val-e-sse/-sso

dol-e-sse/-sso

sol-e-sse/-sso

vol-e-sse/-sso

val-e-sse-s

dol-e-sse-s

sol-e-sse-s

vol-e-sse-s

val-e-sse

dol-e-sse

sol-e-sse

vol-e-sse

val-é-sse-mos

dol-é-sse-mos

sol-é-sse-mos

vol-é-sse-mos

val-é-sse-tes

dol-é-sse-tes

sol-é-sse-tes

vol-é-sse-tes


136 Exèmplos de formas regulares en romance: de valere, vallîo / valo (Cas. ant. valo); de dolere, dòllîo / dòlo (Cas. duelo); de volere, vòllîo / vòlo (cf. Rum. vreau); de solere, sòllîo / sòlo (Cas. suelo); de salire, sallîo / salo (Cas. ant. salo); de venire, vènnîo / vèno (Rum. vin); de tenere, tènnîo / tèno (Rum. ţin); de remanere, remannîo / remano (Rum. rămân); de sapere, saccîo / sapo (Occ. sabi); de audire, audzo (Rum. ant. auz) / audo (Ita. òdo, Rum. aud); de sedere, sèjjo / sèdo (Ita. sièdo, Rum. sed); de vedere, vejjo (Ita. ant. veggio) / vedo (Ita. vedo, Rum. văd); de càpere, cappia / capa (Ita. ant. capa); de devere, debbio / devo (Cas. debo, Ita. dèvo). Cuesto affècta los presèntes de indicativo (1ª persona sg., 3ª pl.) et subjunctivo et lo imperativo (3ª sg., 1ª pl., 3ª pl.).

137 La variante correspondènte ad lo latino (VALENT) èst valen.

138 La variante correspondènte ad lo latino (DOLENT) èst dòlen.

139 La variante correspondènte ad lo latino (SOLENT) èst sòlen.

140 La variante correspondènte ad lo latino (VOLUNT) èst vòlon.

val-e-sse-n

dol-e-sse-n

sol-e-sse-n

vol-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

val-e-ría/-río /-l-r-

dol-e-ría/-río /-l-r-

sol-e-ría/-río /-l-r-

vol-e-ría/-río /-l-r-

val-e-ría-s/-l-r-

dol-e-ría-s/-l-r-

sol-e-ría-s/-l-r-

vol-e-ría-s/-l-r-

val-e-ría/-l-r-

dol-e-ría/-l-r-

sol-e-ría/-l-r-

vol-e-ría/-l-r-

val-e-ria-mos/-l-r-

dol-e-ria-mos/-l-r-

sol-e-ria-mos/-l-r-

vol-e-ria-mos/-l-r-

val-e-ria-tes/-l-r-

dol-e-ria-tes/-l-r-

sol-e-ria-tes/-l-r-

vol-e-ria-tes/-l-r-

val-e-ría-n/-l-r-

dol-e-ría-n/-l-r-

sol-e-ría-n/-l-r-

vol-e-ría-n/-l-r-

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

val-e-reva/-o/-l-r-

dol-e-reva/-o/-l-r-

sol-e-reva/-o/-l-r-

vol-e-reva/-o/-l-r-

val-e-reva-s/-l-r-

dol-e-reva-s/-l-r-

sol-e-reva-s/-l-r-

vol-e-reva-s/-l-r-

val-e-reva/-l-r-

dol-e-reva/-l-r-

sol-e-reva/-l-r-

vol-e-reva/-l-r-

val-e-reva-mos/-l-r-

dol-e-reva-mos/-l-r-

sol-e-reva-mos/-l-r-

vol-e-reva-mos/-l-r-

val-e-reva-tes/-l-r-

dol-e-reva-tes/-l-r-

sol-e-reva-tes/-l-r-

vol-e-reva-tes/-l-r-

val-e-reva-n/-l-r-

dol-e-reva-n/-l-r-

sol-e-reva-n/-l-r-

vol-e-reva-n/-l-r-

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

-

val-e

dòl-e

sòl-e

vòl-e

val-a / vallî-

dòl-a / dòllî-

sòl-a/ sòllî-

vòl-a / vòllî-

val-a-mos / vallî-

dol-a-mos / dollî-

sol-a-mos/ sollî-

vol-a-mos / vollî-

val-e-te

dol-e-te

sol-e-te

vol-e-te

val-a-n / vallî-

dòl-a-n / dòllî-

sòl-a-n/ sòllî-

vòl-a-n / vòllî-


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


n(→nnî) CVC(→CC)

n(→nnî) CVC(→CC)

e→è

n(→nnî) CVC(→CC)

e→è

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

reman-e-re

ten-e-re

ven-i-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

reman-è-ndo

ten-è-ndo

ven-i-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

reman-è-nte

ten-è-nte

ven-i-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

reman-u-to

ten-u-to

ven-i-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

reman-o / remannî-

tèn-o / tènnî-

vèn-o / vènnî-

reman-e-s

tèn-e-s

vèn-e-s

reman-e

tèn-e

vèn-e

reman-e-mos

ten-e-mos

ven-i-mos

reman-e-tes

ten-e-tes

ven-i-tes

reman-e-n/-n-o-/-nnî-o-

141

tèn-e-n/-n-o-/-nnî-o-142

vèn-e-n/-n-o-/-nnî-o-143

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

reman-e-va/-vo

ten-e-va/-vo

ven-i-va/-vo


141 La variante correspondènte ad lo latino (REMANENT) èst remanen.

142 La variante correspondènte ad lo latino (TENENT) èst tènen.

143 La variante correspondènte ad lo latino (VENIUNT) èst vennîon.


í í


í í

reman-e-va-s

ten-e-va-s

ven-i-va-s

reman-e-va

ten-e-va

ven-i-va

reman-e-va-mos

ten-e-va-mos

ven-i-va-mos

reman-e-va-tes

ten-e-va-tes

ven-i-va-tes

reman-e-va-n

ten-e-va-n

ven-i-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

reman-e-i

ten-e-i

ven-

-i/ven-


reman-e-ste

ten-e-ste

ven-i-ste

reman-e-u

ten-e-u

ven-i-u

reman-e-mmos

ten-e-mmos

ven-i-mmos

reman-e-stes

ten-e-stes

ven-i-stes

reman-e-ron

ten-e-ron

ven-i-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

reman-e-ra-o / -i /-n-r-

ten-e-ra-o / -i /-n-r-

ven-i-ra-o / -i /-n-r-

reman-e-rà-s/-n-r-

ten-e-rà-s/-n-r-

ven-i-rà-s/-n-r-

reman-e-rà/-n-r-

ten-e-rà/-n-r-

ven-i-rà/-n-r-

reman-e-re-mos/-n-r-

ten-e-re-mos/-n-r-

ven-i-re-mos/-n-r-

reman-e-re-tes/-n-r-

ten-e-re-tes/-n-r-

ven-i-re-tes/-n-r-

reman-e-rà-n/-n-r-

ten-e-rà-n/-n-r-

ven-i-rà-n/-n-r-

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

reman-a / remannî-

tèn-a / tènnî-

vèn-a / vènnî-

reman-a-s / remannî-

tèn-a-s / tènnî-

vèn-a-s / vènnî-

reman-a / remannî-

tèn-a / tènnî-

vèn-a / vènnî-

reman-a-mos / remannî-

ten-a-mos / tennî-

ven-a-mos / vennî-

reman-a-tes / remannî-

ten-a-tes / tennî-

ven-a-tes / vennî-

reman-a-n / remannî-

tèn-a-n / tènnî-

vèn-a-n / vènnî-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

reman-e-sse/-sso

ten-e-sse/-sso

ven-i-sse/-sso

reman-e-sse-s

ten-e-sse-s

ven-i-sse-s

reman-e-sse

ten-e-sse

ven-i-sse

reman-é-sse-mos

ten-é-sse-mos

ven-

-sse-mos

reman-é-sse-tes

ten-é-sse-tes

ven-

-sse-tes

reman-e-sse-n

ten-e-sse-n

ven-i-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

reman-e-ría/-río /-n-r-

ten-e-ría/-río /-n-r-

ven-i-ría/-río /-n-r-

reman-e-ría-s/-n-r-

ten-e-ría-s/-n-r-

ven-i-ría-s/-n-r-

reman-e-ría/-n-r-

ten-e-ría/-n-r-

ven-i-ría/-n-r-

reman-e-ria-mos/-n-r-

ten-e-ria-mos/-n-r-

ven-i-ria-mos/-n-r-

reman-e-ria-tes/-n-r-

ten-e-ria-tes/-n-r-

ven-i-ria-tes/-n-r-

reman-e-ría-n/-n-r-

ten-e-ría-n/-n-r-

ven-i-ría-n/-n-r-

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

reman-e-reva/-o/-n-r-

ten-e-reva/-o/-n-r-

ven-i-reva/-o/-n-r-

reman-e-reva-s/-n-r-

ten-e-reva-s/-n-r-

ven-i-reva-s/-n-r-

reman-e-reva/-n-r-

ten-e-reva/-n-r-

ven-i-reva/-n-r-

reman-e-reva-mos/-n-r-

ten-e-reva-mos/-n-r-

ven-i-reva-mos/-n-r-

reman-e-reva-tes/-n-r-

ten-e-reva-tes/-n-r-

ven-i-reva-tes/-n-r-

reman-e-reva-n/-n-r-

ten-e-reva-n/-n-r-

ven-i-reva-n/-n-r-

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

reman-e

tèn-e

vèn-i

reman-a / remannî-

tèn-a / tènnî-

vèn-a / vènnî-

reman-a-mos / remannî-

ten-a-mos / tennî-

ven-a-mos / vennî-

reman-e-te

ten-e-te

ven-i-te

reman-a

-n / remannî-

t

èn-a

-n / tènnî-

v

èn-a

-n / vènnî-


5. 6. VÈRBOS IRREGULARES

En neolatino hi ha 10 vèrbos pròpriamente irregulares. Non obstante, las irregularitates de 3 de ellos (dícere, fàcere et potere) son evitàbiles.

-que ha uno presènte irregulare- aut andare, los doos defectivos altrosí144. De los tres, lo vèrbo vàdere èst lo plus usato en romance; donque, en neolatino èst fòrse plus comprehensíbile completare la soa conjugatione con formas latinas aut analògicas (formatas imitando altros vèrbos).


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares



irr.



irr.


INFINITIVO

INFINITIVO

est-a-re

d-a-re

GERUNDIO

GERUNDIO

est-a-ndo

d-a-ndo


144 Con lo sènso de ‘camminare’, lo vèrbo andare non èst defectivo.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

est-a-nte

d-a-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

est-a-to

d-a-to

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

est-a-o145

d-a-o

est-à-s

d-a-s

est-à

d-à


est-a-mos

d-a-mos

est-a-tes

d-a-tes

est-à

-n

d-a-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

est-a-va/-vo

d-a-va/-vo

est-a-va-s

d-a-va-s

est-a-va

d-a-va

est-a-va-mos

d-a-va-mos

est-a-va-tes

d-a-va-tes

est-a-va-n

d-a-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

est-a-i

d-a-i

est-a-ste

d-a-ste

est-a-u

d-a-u

est-a-mmos

d-a-mmos

est-a-stes

d-a-stes

est-a-ron

d-a-ron

FUTURO

FUTURO

est-a-ra-o / -i

d-a-ra-o / -i

est-a-rà-s

d-a-rà-s

est-a-rà

d-a-rà

est-a-re-mos

d-a-re-mos

est-a-re-tes

d-a-re-tes

est-a-rà-n

d-a-rà-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

est-

é

d-

é

est-

é-s

d-

e-s

est-

é

d-

é

est-

e-mos

d-e-mos

est-

e-tes

d-e-tes

est-

é-n

d-e-n

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

est-a-sse/-sso

d-

e-sse/-sso

est-a-sse-s

d-

e-sse-s

est-a-sse

d-

e-sse

est-à-sse-mos

d-

é-sse-mos


145 Lo latino haveva STO, STAS, STAT, STAMUS, STATIS, STANT. En la prima persona lo radicale mancava la vocale temàtica A, presènte en las altras personas. En latino vulgare se extendeu la vocale temàtica ad la prima persona por regularizzare-la, creando la forma STAO. Cuesta forma non està documentata, mais deveu exsistere per que explica la variatione romànica: Deveu evolvere ad estao, pronuntiata posterioremente estau (cf. occitano estau, lo rumèno stau), pòs estou (cf. portughese estou) et pòs estò (cf. lo italiano sto, que non continua dirèctamente la forma latina). En neolatino, sería possíbile pronuntiare [estaw], mais èst conveniènte escrivere estao por conservare lo morfèma /o/ que marca la prima persona en lo presènte de indicativo (canto, como, vendo, uno).

est-à-sse-tes

d-é-sse-tes

est-a-sse-n

d-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

est-a-ría/-río

d-a-ría/-río

est-a-ría-s

d-a-ría-s

est-a-ría

d-a-ría

est-a-ria-mos

d-a-ria-mos

est-a-ria-tes

d-a-ria-tes

est-a-ría-n

d-a-ría-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

est-a-reva/-o

d-a-reva/-o

est-a-reva-s

d-a-reva-s

est-a-reva

d-a-reva

est-a-reva-mos

d-a-reva-mos

est-a-reva-tes

d-a-reva-tes

est-a-reva-n

d-a-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

est-à

d-a

est-é

d-é


est-e-mos

d-e

-mos

est-a-te

d-a-te

est-é-n

d-e-n


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


irr. ce→cîa

ce→cîa(/ca) í→i

irr. ce→cîa

ce→cîa(/ccîa) ce→cîa(/ca)

à→a

INFINITIVO

INFINITIVO

d

c-e-re

fàc-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

d

c-è-ndo

fac-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

d

c-è-nte

fac-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

di-u-to / dicto 146

facî-u-to / facto

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

d

cî-o / di

c-147

facî

-o /-ccî-o148 / fac-

d

c-e-s

fac-e-s

í i i


i i


146 Lo participio irregulare traditionale dicto èst preferíbile (Por dito, Cas dicho, Cat, Fra dit, Ita detto). La forma regularizzata dicîuto èst rara en romance.

147 Lo paradigma traditionale, con formas irregulares como dico, èst preferíbile en cuesto frequènte vèrbo (Por, Cas digo, Cat dic, Ita dico, Rum zic). Lo paradigma regularizzato, con formas como dicîo, èst raro en romance (cf. Occ disi, Fra dis). Ved. la alteratione ce→cîa(/ca).

148 En latino, FACĔRE, como qualques vèrbos de la conjugatione 2ªII, presentava una -Ĭ- (FACĬO), que ha geminato en romance.

i í í i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i i


i i i i i

d

c-e

fa

c-e

d

c-e-mos

c-e-mos

d

c-e-tes

c-e-tes

d

c-e-n/--o-/-c-o-

fa

c-e-n/--o-/-ccî-o-/-c-o-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

d

c-e-va/-vo

fa

c-e-va/-vo

d

c-e-va-s

fa

c-e-va-s

d

c-e-va

fa

c-e-va

d

c-e-va-mos

fa

c-e-va-mos

d

c-e-va-tes

fa

c-e-va-tes

d

c-e-va-n

fa

c-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

d

c-e-i

fa

c-e-i

d

c-e-ste

fa

c-e-ste

d

c-e-u

fa

c-e-u

d

c-e-mmos

fa

c-e-mmos

d

c-e-stes

fa

c-e-stes

d

c-e-ron

fa

c-e-ron

FUTURO

FUTURO

d

-r

a-o / -i

fa

-r

a-o / -i

d

-r

à-s

fa

-r

à-s

d

-r

à

fa

-r

à

d

-r

e-mos

fa

-r

e-mos

d

-r

e-tes

fa

-r

e-tes

d

-r

à-n

fa

-r

à-n

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

d

cî-a/-c-

fa

cî-a/-ccî- /-c-

d

cî-a-s/-c-

fa

cî-a-s/-ccî-/-c-

d

cî-a/-c-

fa

cî-a/-ccî-/-c-

d

cî-a-mos/-c-

fa

cî-a-mos/-ccî-/-c-

d

cî-a-tes/-c-

fa

cî-a-tes/-ccî-/-c-

d

cî-a-n/-c-

fa

cî-a-n/-ccî-/-c-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

d

c-e-sse/-sso

fa

c-e-sse/-sso

d

c-e-sse-s

fa

c-e-sse-s

d

c-e-sse

fa

c-e-sse

d

c-é-sse-mos

fa

c-é-sse-mos

d

c-é-sse-tes

fa

c-é-sse-tes

d

c-e-sse-n

fa

c-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

d

-r

ía/-río

fa

-r

ía/-río

d

-r

ía-s

fa

-r

ía-s

d

-r

ía

fa

-r

ía

d

-r

ia-mos

fa

-r

ia-mos

d

-r

ia-tes

fa

-r

ia-tes

d

-r

ía-n

fa

-r

ía-n

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

d

-r

eva/-o

fa

-r

eva/-o

d

-r

eva-s

fa

-r

eva-s

d

-r

eva

fa

-r

eva

d

-r

eva-mos

fa

-r

eva-mos

d

-r

eva-tes

fa

-r

eva-tes

d

-r

eva-n

fa-reva-n

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

d

c-e

fac-e

d

cî-a/-c-

facî

-a/-ccî-/-c-

d

cî-a-mos/-c-

facî

-a-mos/-ccî-/-c-

d

c-e-te

c-e-te

d

cî-a-n/-c-

fa

-a-n/-ccî-/-c-

i


i i i í i

´

Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


irr.

CVC(→CC)

o→ò

irr.

CVC(→CC)

irr.

CVC(→CC)

INFINITIVO

INFINITIVO

INFINITIVO

pot-e-re

hav-e-re

sap-e-re

GERUNDIO

GERUNDIO

GERUNDIO

pot-è-ndo

hav-è-ndo

sap-è-ndo

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

PARTICIP. PRES.

pot-è-nte

hav-è-nte

sap-è-nte

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

PARTICIP. PASS.

pot-u-to

hav-u-to

sap-u-to

INDICATIVO

INDICATIVO

INDICATIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

pòt-o/pòss-149

habbi-o / hajj-o / h


o / hai 150

sappi-o / saccî-o / sao / sai

pòt-e-s

hav-e-s / has 151

sap-e-s

pòt-e/-ss-

hav-e / ha

sap-e

pot-e-mos

hav-e-mos / hemos

sap-e-mos

pot-e-tes

hav-e-tes / hetes

sap-e-tes

pòt-e-n/-o-/-ss-

hav-e-n/-o- / han 152

sap-e-n/-o-/-ppi-o-/-ccî-o-153

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

pot-e-va/-vo

hav-e-va/-vo

sap-e-va/-vo

pot-e-va-s

hav-e-va-s

sap-e-va-s

pot-e-va

hav-e-va

sap-e-va

pot-e-va-mos

hav-e-va-mos

sap-e-va-mos

pot-e-va-tes

hav-e-va-tes

sap-e-va-tes

pot-e-va-n

hav-e-va-n

sap-e-va-n

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

PASS. REMOTO

a


149 La variante traditionale con –ss- se consèrva en Por, Ita posso, Fra peux. La variante regularizzata con -t- està presènte en Cas puedo, Rum pot.

150 Las quattro formas neolatinas englòban las variantes romànicas: 1 habbio (Sardo appo), 2 hajjo (Cat haig, Ita aggio), 3 hai (Por hei, Cas, Cat he, Fra ai) et 4 hao (Ita ho). Derivan de passos successivos en la evolutione dès lo latino et, donque, permetten comprehendere la relatione evolutiva entre las variantes romànicas: Lat habeo > 1 ['abjo] > 2 ['ajjo] > 3 [aj] aut 4 ['ao] (Lausberg 1966: 333). En neolatino, la variante plus conveniènte èst, fòrse, hao. Non obstante, convène conoscere las quattro variantes, que han repercussione sopre altras formas verbales: lo subjunctivo (habbia/hajja) et lo futuro (haverao/haverai ).

151 Lo presènte de havere ha uno paradigma plus brève, que surge analògicamente pòs la caduta de -b- en la persona 1 (ved. la nota anteriore). En romance, son plus frequèntes en las personas con accentuatione sopre lo radicale en la variante lònga (1 hao/hai, 2 has, 3 ha, 6 han) et menos en las altras (4 hemos, 5 hetes).

152 En latino, HABENT.

153 En latino, SAPIUNT.

pot-e-i

hav-e-i

sap-e-i

pot-e-ste

hav-e-ste

sap-e-ste

pot-e-u

hav-e-u

sap-e-u

pot-e-mmos

hav-e-mmos

sap-e-mmos

pot-e-stes

hav-e-stes

sap-e-stes

pot-e-ron

hav-e-ron

sap-e-ron

FUTURO

FUTURO

FUTURO

pot-e-ra-o / -i /-t-r-

hav-e-ra-o / -i /-v-r-

sap-e-ra-o / -i /-p-r-

pot-e-rà-s/-t-r-

hav-e-rà-s/-v-r-

sap-e-rà-s/-p-r-

pot-e-rà/-t-r-

hav-e-rà/-v-r-

sap-e-rà/-p-r-

pot-e-re-mos/-t-r-

hav-e-re-mos/-v-r-

sap-e-re-mos/-p-r-

pot-e-re-tes/-t-r-

hav-e-re-tes/-v-r-

sap-e-re-tes/-p-r-

pot-e-rà-n/-t-r-

hav-e-rà-n/-v-r-

sap-e-rà-n/-p-r-

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE

PRESÈNTE

PRESÈNTE

pòt-a/-ss-

ha

bbi

-a / hajj-

sa

ppi

-a / saccî-

pòt-a-s/-ss-

ha

bbi

-a-s / hajj-

sa

ppi

-a-s / saccî-

pòt-a/-ss-

ha

bbi

-a / hajj-

sa

ppi

-a / saccî-

pot-a-mos/-ss-

ha

bbi

-a-mos / hajj-

sa

ppi

-a-mos / saccî-

pot-a-tes/-ss-

ha

bbi

-a-tes / hajj-

sa

ppi

-a-tes / saccî-

pòt-a-n/-ss-

ha

bbi

-a-n / hajj-

sa

ppi

-a-n / saccî-

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

PASS. IMPERF.

pot-e-sse/-sso

hav-e-sse/-sso

sap-e-sse/-sso

pot-e-sse-s

hav-e-sse-s

sap-e-sse-s

pot-e-sse

hav-e-sse

sap-e-sse

pot-é-sse-mos

hav-é-sse-mos

sap-é-sse-mos

pot-é-sse-tes

hav-é-sse-tes

sap-é-sse-tes

pot-e-sse-n

hav-e-sse-n

sap-e-sse-n

CONDITIONALE

CONDITIONALE

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

PRESÈNTE I

pot-e-ría/-río /-t-r-

hav-e-ría/-río /-v-r-

sap-e-ría/-río /-p-r-

pot-e-ría-s/-t-r-

hav-e-ría-s/-v-r-

sap-e-ría-s/-p-r-

pot-e-ría/-t-r-

hav-e-ría/-v-r-

sap-e-ría/-p-r-

pot-e-ria-mos/-t-r-

hav-e-ria-mos/-v-r-

sap-e-ria-mos/-p-r-

pot-e-ria-tes/-t-r-

hav-e-ria-tes/-v-r-

sap-e-ria-tes/-p-r-

pot-e-ría-n/-t-r-

hav-e-ría-n/-v-r-

sap-e-ría-n/-p-r-

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

PRESÈNTE II

pot-e-reva/-o/-t-r-

hav-e-reva/-o/-v-r-

sap-e-reva/-o/-p-r-

pot-e-reva-s/-t-r-

hav-e-reva-s/-v-r-

sap-e-reva-s/-p-r-

pot-e-reva/-t-r-

hav-e-reva/-v-r-

sap-e-reva/-p-r-

pot-e-reva-mos/-t-r-

hav-e-reva-mos/-v-r-

sap-e-reva-mos/-p-r-

pot-e-reva-tes/-t-r-

hav-e-reva-tes/-v-r-

sap-e-reva-tes/-p-r-

pot-e-reva-n/-t-r-

hav-e-reva-n/-v-r-

sap-e-reva-n/-p-r-

IMPERATIVO

IMPERATIVO

IMPERATIVO

-

-

-

pòt-e

hav-e

sap-e

pòt-a/-ss-

habbi-a / hajj-

sappi-a / saccî-

pot-a-mos/-ss-

habbi-a-mos / hajj-

sappi-a-mos / saccî-

pot-e-te

hav-e-te

sap-e-te

pòt-a-n/-ss-

habbi-a-n / hajj-

sappi-a-n / saccî-


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


irr.


INFINITIVO

èss-e-re, s-e-re

GERUNDIO

ess-è-ndo, s-è-ndo

PARTICIP. PRES.

ess-è-nte, s-è-nte

PARTICIP. PASS.

ess-u-to, s-u-to

INDICATIVO

PRESÈNTE

so


ès,

sès 15

4


èst,


som

os,

sèmos



èste

s, sètes



son

, sèn


PASS. IMPERF.


èr-

a/-o



èr-

a-s


èr-

a


er-

a-mos


er-

a-tes


èr-

a-n

PASS. REMOTO


fu-i



fo-

ste/fu-


fo-

u/fu


fo-

mmos/fu-


fo-

stes/fu-


fo-r

on/fu-

FUTURO

s-e-ra-o / -i

s-e-rà-s

s-e-rà

s-e-re-mos

s-e-re-tes

s-e-rà-n

SUBJUNCTIVO

PRESÈNTE


sè-

a/-

a


sè-

a-s/-a-s


sè-

a/-a


se-

a-mos/si-a-mos


se-

a-tes/si-a-tes


sè-

a-n/-a-n

PASS. IMPERF.


fo-

sse/-sso


fo-

sse-s


fo-

sse


154 En lo presènte de èssere, lo paradigma regularizzato (2 sès, 3 sè, 4 sèmos, 5 sètes, 6 sèn) èst minoritario en romance (Ita 2 sei, Ita antico 4 sémo, 5 sète).


fó-

sse-mos


fó-

sse-tes


fo-

sse-n

CONDITIONALE

PRESÈNTE I

s-e-ría/-río

s-e-ría-s

s-e-ría

s-e-ria-mos

s-e-ria-tes

s-e-ría-n

PRESÈNTE II

s-e-reva/-o

s-e-reva-s

s-e-reva

s-e-reva-mos

s-e-reva-tes

s-e-reva-n

IMPERATIVO

-

s-é

-a/-a

se-a-mos/si-a-mos

s-e-te

-a-n/-a-n


Modèllos regulares de las conjugationes Índice de alternantias et Alternantias de los vèrbos essentiales

Índice de vèrbos irregulares


irr. et defectivo

irr. (et defectivo)

defectivo CVC(→CC)


INFINITIVO


i-re Por, Cas, Ita 155

vàd-e-re Lat 156

and-a-re Cat, Ita 157


GERUNDIO


i-ndo Por, Cas

vad-è-ndo Lat

and-a-ndo Cat, Ita


PARTICIP. PRES.


i-nte Cas

vad-è-nte Lat

and-a-nte Ita


PARTICIP. PASS.


i-to Por, Cas, Ita

vad-u-to

and-a-to Cat, Ita


INDICATIVO



PRESÈNTE



155 Lo vèrbo ire èst devenuto defectivo en romance (per causa de la soa brevetate) et besonnîa essere completato con formas de los sinònimos vàdere aut andare, los doos defectivos altrosí. Se índican en superíndice las lenguas que usan la radice en questione.

156 De los vèrbos ire, vàdere et andare, por lo sènso de ‘ire’ lo plus usato en romance èst vàdere: por., cas., cat., fra., ita. et rum., en divèrsas proportiones. Donque, en neolatino èst fòrse plus comprehensíbile non completare la soa conjugatione con ire aut andare mais restaurare-la con formas latinas aut analògicas. Las formas que Vía Neolatina ha recuperato de lo latino han una marca en superíndice: Lat. Las formas analògicas (formatas imitando altros vèrbos) son marcatas con létteras cursivas aut itàlicas (son formas propòstas per Vía Neolatina et non encontratas né en romance né en latino).

157 Cui con lo sènso de ‘ire, vàdere’. Por lo sènso de ‘camminare’, ved. andare.


i-mos Por, Ita

i-tes Por, Ita


i-va/-vo Por, Cas

i-va-s Por, Cas

i-va Por, Cas, Ita

i-va-mos Por, Cas

i-va-tes Por, Cas

i-va-n Por, Cas, Ita


í-i Ita

i-ste Ita


i-mmos Ita

i-stes Ita


i-ra-o / -i Por, Cas, Cat, Fra

i-rà-s Por, Cas, Cat, Fra

i-rà Por, Cas, Cat, Fra

i-re-mos Por, Cas, Cat, Fra

i-re-tes Por, Cas, Cat, Fra

i-rà-n Por, Cas, Cat, Fra


i-ría/-río Por, Cas, Cat, Fra

i-ría-s Por, Cas, Cat, Fra

i-ría Por, Cas, Cat, Fra

i-ria-mos Por, Cas, Cat, Fra

i-ria-tes Por, Cas, Cat, Fra

i-ría-n Por, Cas, Cat, Fra


i-reva/-o Por, Cas, Cat, Fra

vad-o, vao Por, Cas, Cat, Fra, Ita

vas Por, Cas, Cat, Fra, Ita va Por, Cas, Cat, Fra, Ita, Rum vamos Por, Cas, Cat vates Cas, Cat

van Por, Cas, Cat, Fra, Ita

PASS. IMPERF.

vad-e-va/-vo Lat vad-e-va-s Lat vad-e-va Lat

vad-e-va-mos Lat vad-e-va-tes Lat vad-e-va-n Lat

PASS. REMOTO

vad-e-i vad-e-ste vad-e-u

vad-e-mmos vad-e-stes vad-e-ron

FUTURO

vad-e-ra-o / -i vad-e-rà-s

vad-e-rà

vad-e-re-mos vad-e-re-tes vad-e-rà-n

SUBJUNCTIVO PRESÈNTE

vad-a Por, Cas, Cat, Ita vad-a-s Por, Cas, Cat, Ita vad-a Por, Cas, Cat, Ita vad-a-mos Por, Cas vad-a-tes Por, Cas vad-a-n Por, Cas, Cat, Ita

PASS. IMPERF.

vad-e-sse/-sso vad-e-sse-s vad-e-sse

vad-é-sse-mos vad-é-sse-tes vad-e-sse-n

CONDITIONALE PRESÈNTE I

vad-e-ría/-río vad-e-ría-s vad-e-ría

vad-e-ria-mos vad-e-ria-tes vad-e-ría-n

PRESÈNTE II

vad-e-reva/-o

158


and-a-mos Cat, Ita

and-a-tes Cat, Ita


and-a-va/-vo Cat, Ita and-a-va-s Cat, Ita and-a-va Cat, Ita

and-a-va-mos Cat, Ita and-a-va-tes Cat, Ita and-a-va-n Cat, Ita


and-a-i Cat, Ita and-a-ste Cat, Ita and-a-u Cat, Ita

and-a-mmos Cat, Ita and-a-stes Cat, Ita and-a-ron Cat, Ita


and-a-ra-o / -i /-d-r- Cat, Ita

and-a-rà-s /-d-r- Cat, Ita

and-a-rà /-d-r- Cat, Ita

and-a-re-mos /-d-r- Cat, Ita and-a-re-tes /-d-r- Cat, Ita and-a-rà-n /-d-r- Cat, Ita


and-e-mos Cat, Ita

and-e-tes Cat, Ita


and-a-sse/-sso Cat, Ita and-a-sse-s Cat, Ita and-a-sse Cat, Ita

and-à-sse-mos Cat, Ita and-à-sse-tes Cat, Ita and-a-sse-n Cat, Ita


and-a-ría/-río /-d-r- Cat, Ita and-a-ría-s /-d-r- Cat, Ita and-a-ría /-d-r- Cat, Ita

and-a-ria-mos /-d-r- Cat, Ita and-a-ria-tes /-d-r- Cat, Ita and-a-ría-n /-d-r- Cat, Ita


and-a-reva/-o /-d-r- Cat, Ita


158 Con lo sènso de ‘camminare’, lo vèrbo andare non èst defectivo, mais con lo sènso de ‘ire, vàdere’, sí.

i-reva-s Por, Cas, Cat, Fra

vad-e-reva-s

and-a-reva-s /-d-r- Cat, Ita

i-reva Por, Cas, Cat, Fra

vad-e-reva

and-a-reva /-d-r- Cat, Ita

i-reva-mos Por, Cas, Cat, Fra

vad-e-reva-mos

and-a-reva-mos /-d-r- Cat, Ita

i-reva-tes Por, Cas, Cat, Fra

vad-e-reva-tes

and-a-reva-tes /-d-r- Cat, Ita

i-reva-n Por, Cas, Cat, Fra

vad-e-reva-n

and-a-reva-n /-d-r- Cat, Ita


IMPERATIVO


-

-

-


vad-e Por, Cas, Cat, Fra, Ita, Rum



vad-a

Por, Cas, Cat, Ita



vad-a

-mos Por, Cas

and-e-mos Cat, Ita

i-te Por, Cas, Ita

vàd-e-te Rum

and-a-te Cat, Ita


vad-a-n Por, Cas, Cat, Ita


Índice

6. LÈXICO INVARIÀBILE

6. 1. CONJUNCTIONES

Las principales conjunctiones et locutiones conjunctivas neolatinas son:

como, donque, et, ja que, mais, né, non obstante, aut, per tanto, però, per que, pòs que, quando, que, si, si bène, sinón.


6. 2. PREPOSITIONES

Las principales prepositiones et locutiones prepositivas neolatinas son:

a/ad, ante, basso, con, còntra, da, de/d’, denante a, depòs, dès, derètro, davante a/ad, en, entre, fine a/ad, per, per a/ad, por, secondo, sene, sobto, sopra, sopre, vèrso.


6. 2. 1. PREPOSITIONES DE LÒCO


Sene movimènto

Con movimènto

Forma bàsica

Derivatos con

de-

Derivatos altros

Forma bàsica

Derivatos con

ad-

Derivatos altros

ante p,cs

inno.deante (de)

denante (de/ad)

p,cs,i,

davante (de/ad) ct,f,i


inno.adante

enante i,r, avante ct,f,i

rètro ct

derètro (de) ct,f,i



arrètro ct,f

enderètro

entro r

dentro (de) p,cs,ct,i



inno. adentro

addentro

fòra p,cs,ct,f,i

defòra (de) f



affòra cs,ct,r


sopre p,cs,ct,f

[contacto] f

inno. dessopre (de)

[contacto]



inno. assopre

[ad contacto]


inno. alto

dealto (de) ct

enalto cs,f,i

suso i

inno. adalto


sobto f

[contacto] f

dessobto (de) f,i,r

[contacto]



inno. assobto

[ad contacto]


basso cs

debasso (de) p,cs

enbasso f,i

joso i

abbasso p,cs,f


inno. fronte

defronte (de) p,i

enfronte p,cs,ct


inno. affronte


inno. tòrno

inno. detòrno (de)

entòrno (de) i,

attòrno (de) f,i


inno. attòrno


inno. lato,

inno. costato

inno. delato (de),

inno. decostato (de)

ad (lo) lato p,cs,r, ad (lo) costato ct,f


inno. allato,

inno. accostato


en, ad ct,f,i



ad, vèrso



per






dès






fine ad






entre






prèsso, pròpe






lònge







Nota: Qualques prepositiones han essuto consideratas traditionalemente advèrbios.

Vedete las prepositiones articulatas en la sectione sopre artículos. Vedete altrosí los advèrbios de tèmpo.


6. 2. 2. PREPOSITIONES DE TÈMPO

ante (de), avante (de), en ante (de), prío (de), durante, mentre, entanto, depòs (de), pòs (de),

Vedete altrosí los advèrbios de lòco.


6. 3. ADVÈRBIOS

Los principales advèrbios et locutiones adverbiales neolatinas son:


6. 3. 1. AFFIRMATIONE, NEGATIONE

altronón, altrosí, altrosí non, de accòrdo, fòrse, neque, non, pòte∤pòsse essere, sí.


6. 3. 2. LÒCO

onde, ove; adonde; cui, cua; aí, estí; collí, collà, evi

Vedete altrosí las prepositiones de lòco.


6. 3. 3. TÈMPO

acora, adesso, allora, aduc, ancora, anòcte, antehère, ceto, de bòna hora, demane, depòs-demane, desequita, en sequito, ensequita, entanto, frequèntemente, hère, hère-nòcte, hère-sera, hòjje, hora, ja, jamàis, màis tarde, nunca, presto, plus tarde, prèsto, quando, sèmpre, sovènte, tarde, tòsto.

Vedete altrosí las prepositiones de tèmpo.


6. 3. 4. MANARIA, QUANTITATE ET ALTROS

assates, bastante, bène, cosí, de màis, de plus, deprèssa, en oltra, lentamente, màis, male, mèllîo, mellîore, menos, molto, pèjjo, pejjore, per qué, plus, pauco, quanto, quasi, ràpidamente, solo, sufficièntamente, sufficièntemente, tanto, toto, tròppo, uno pauco.


6. 3. 5. ADVÈRBIOS EN –MENTE

Los advèrbios finitos per –mente se forman ad partire de los adjectivos femeninos singulares: adj. ràpida f. sg. adv. ràpidamente. Los adjectivos que haven una doble forma femenina (-e/-a) haven altrosí doas variantes de lo advèrbio: adj. frequènte ta f. sg. adv.

frequèntemente/frequèntamente. En los adjectivos terminatos per vocale plus –le, -la, -re,

-ra, pòte cadere la vocale finale: adj. generale la f. sg. adv.

generalemente/generalamente/generalmente.

Los advèrbios finitos per –mente consèrvan la accentuatione gràfica de los adjectivos de los que derivan.


ADVÈRBIOS

-a-mente

-e/a-mente

-le/la/re/ra-mente

adj. sg. f.

bòna

alècre/alècra

generale/generala

adv.

bònamente

alècremente/ alècramente

generalemente/ generalamente/ generalmente

Índice

7. SINTAXE 159

Consultate en § 2.2 las abbreviaturas usatas.

7. 1. SINTAGMA NOMINALE

En lo sintagma nominale, lo artículo (determinato aut indeterminato) concòrda en gènere et número con lo nome et sèmpre appare en una positione determinata dentro de lo sintagma. Lo adjectivo, normalmente pospòsto ad lo nome, altrosí concòrda en gènere et número.

ART. [det./indet.] + (ADJ.) N (+ADJ.)

Los professores jóvenes. Las simpàticas studiantes.


7. 2. SINTAGMA VERBALE

Lo vèrbo, núcleo de lo sintagma verbale, concòrda en persona et número con lo soo subjècto.

Lo mèo patre cocina (3ª ps. sg.) molto bène. Los mèos patres cocinan (3ª ps. pl.) molto bène.


7. 2. STRUCTURAS SINTÀCTICAS ESSENTIALES

SN. + V. (èssere) + SN. (nom.) Josepe èst studènte. SN. + V. (èssere) + ADJ. Josepe èst simpàtico. SN. + V. + SN. (acc.) Josepe ama la vita.

SN. + V. Josepe dòrme.

SN. + V. + SP. Josepe dòrme en lo hostale.

SN. + V. + SN. (acc.) + SP. Josepe lège uno libro en lo hostale.

SN. + V. + SN. (dat.) Josepe se dirige ad uno collega.

SN. + V. + SN. (acc.) + SN. (dat.) Josepe dà la informatione ad uno collèga.

SN. + V. + SN. (dat.) + SP. Josepe se dirige ad uno collega en lo hostale.


  1. 3. ALTRAS STRUCTURAS SINTÀCTICAS

  2. APPENDICES

8. 1. ALTERNANTIAS DE LOS VÈRBOS ESSENTIALES

Índice


Modèllos regulares de las conjugationes

Índice de alternantias Índice de vèrbos irregulares

Abbreviaturas per columnas:

  1. INFINITIVO

  2. ORÍGINE: here. (vèrbo hereditario), roman. (creato en romance), presta. (prestato)

  3. CONJUGATIONE:

    1. 1ª, 2ª, 3ª, 4ª.

    2. En latino, “3ª mixta” indica que lo vèrbo se conjugava con –Ĭ- como en la conj. 4ª.

a. Fixamènto: à→a, é→e, í→i, ó→o, ú→u . Cuestas alternantias son regulares, mais se pòten evitare conjugando lo vèrbo secondo lo modèllo de la conj. 2ª.

  1. ALTERNANTIAS ACCENTUALES:


  1. Apertura: (e→è), (o→ò)

  2. Síncopa: CVC(→CC)

c. Apertura: e→è, o→ò

  1. Gràficas: i→í, u→ú. Cuestas alternantias son regulares, mais se pòten evitare avantsando lo accènto (cuesto èst, introducèndo una altra alternantia):

    ´_(→´ ).

  2. Clausura: è→e, ò→o. Cuestas alternantias son regulares, mais se pòten evitare conjugando lo vèrbo secondo lo modèllo de la conj. 2ª.

5A I 5B. ALTERNANTIAS VOCÀLICAS:


  1. ALTERNANTIAS CONSONÀNTICAS:

    ge→gîa(/ga)

    1. Gràficas: t→ts, ca→che, ga→ghe, cîa→ce, ce→cîa, ci→cîa, gîa→ge, ge→gîa, gi→gîa

    1. Non palatalizzatione:


      ce→cîa

      (/ccîa),

      ci→cîa

      (/ccîa),

      gi→gîa

      (/ggîa)

      1. Iòd (et geminatione): p→p(/ppi/ccî), v→v(/bbi/jj), r(→ri)

      2. Palatalizzatione sene iòd: d(→dz)

      3. Palatalizzatione et geminatione sene iòd: x(→ssî), d(→jj/ddz), l(→llî), n(→nnî)

    2. Geminatione sene iòd:

      (/ca),


  1. INFIXO (infixo anticamente incoativo, en vèrbos de la 4ª conj.)

  2. PERFÈCTOS FÒRTES (participio passato, participio presènte)

Los vèrbos irregulares (marcatos en rosso) han irregularitates particulares: dare, dícere, èssere, estare, fàcere, havere, ire, potere, sapere.

1

2

3

4

5a

5b

6

7

8

INFINITIVO

ORI.

CONJ.

ACCÈNT.

VOCÀL.

SÍNCOPA

CONSON.

INFIXO

PERFÈCT.

ABBASSÎARE








ACCAPARE








AGGRATARE








AJJUTARE








ALECRARE








ALTSARE








AMARE








ANDARE




CVC(→CC)




APPACARE





ca→che



APPLECARE

here.

´_(→´ )



ca→che



APTARE








ARRESTARE



e→è





ARRIPARE








ASCOLTARE








BALLARE








BANNÎARE








BASSÎARE








BASTARE








BESONNÎARE








CACARE





ca→che



CAMBIARE

here.

´_(→´ )

i→í





CAMMINARE








CANTARE








CATTSARE








CAVARE








CENARE








CERCARE





ca→che



CLAMARE








COGETARE








COLLOCARE

presta.

´_(→´ )

o→ò (o→ò)


ca→che



COLTELLARE



e→è





COMENTSARE








COMMANDARE








COMPLETARE



e→è





COMPRARE








CONGELARE



e→è





CONSERVARE



e→è





CONSIDERARE

presta.

´_(→´ )

e→è





CONTARE








CONTINUARE

presta.

´_(→´ )

u→ú





COPERARE

(cf. coprare)




CVC(→CC)




COPRARE

(cf. coperare)








CORTARE








COSTUMARE








CREMARE



e→è





CROCÎARE

(derivato de croce)

roman.




cîa→ce



CURARE








DANTSARE








DELECTARE



e→è





DEMANDARE








DEMENTECARE





ca→che



DENUDARE








DESEGNARE








DESEJJARE








DESIDERARE

presta.

´_(→´ )

e→è





DESIEIUNARE








DESPOLLÎARE



o→ò





DISNARE








DONARE








DURARE








EMPLECARE

here.

´_(→´ )



ca→che



EMPORTARE



o→ò





ENCASSARE








ENCONTRARE



o→ò





ENGRATIARE

(derivato de gratia)

roman.

´_(→´ )

i→í


t→ts



ENSEGNARE








ENTRARE








ENVIARE

here.

´_(→´ )

i→í





ERRARE



e→è





ESPERARE








ESPUTARE








ESSUCARE





ca→che



ESVEGLARE








EXCAVARE

presta.

´_(→´ )

(e→è)





EXPLICARE

presta.

´_(→´ )

(e→è)


ca→che



FALLARE








FAULARE








FICCARE





ca→che



FLOTTARE








FRECARE





ca→che



GELARE



e→è





GIRARE








GLACCÎARE





cîa→ce



GRATTARE








GUADANNÎARE








GUARDARE








IMPORTARE



o→ò





INFLARE








INITIARE

presta.

´_(→´ )

i→í


t→ts



INTERESSARE



e→è





INVITARE








JECTARE



e→è





JOCARE



o→ò


ca→che



LANCÎARE





cîa→ce



LAVARE








LAVORARE








LAXARE








LEGARE





ga→ghe



LEVARE



e→è





LOCARE



o→ò


ca→che



LOCTARE








MANCARE





ca→che



MANDARE








MANDECARE

(cf. mangîare)





ca→che



MANGÎARE

(cf. mandecare)





gîa→ge



MATTARE








MEJJARE








MERCEJJARE








MIRARE








MONTARE








MOSTRARE








MUTARE








NATARE








NECESSITARE

presta.

´_(→´ )

(e→è)





NETEJJARE








NEVARE








NOMINARE

presta.

´_(→´ )

(o→ò)





NUMERARE

presta.

´_(→´ )

e→è





OBLITARE








OCCUPARE

presta.

´_(→´ )

(o→ò)





ODORARE








ORDENARE

here.

´_(→´ )






ORINARE








PACARE





ca→che



PARLARE








PASSARE








PASSEJJARE








PECTENARE

here.

´_(→´ )

(e→è)





PENSARE



e→è





PERCONTARE








PERDONARE








PESARE








PESCARE





ca→che



PISSÎARE








PLORARE








POGNALARE








PORTARE



o→ò





PRANDZARE








PREPARARE








PRESENTARE



e→è





PRESTARE



e→è





PRONUNTIARE

presta.

´_(→´ )

i→í


t→ts



PROVARE



o→ò





RAJJARE








RASARE








RASCARE





ca→che



RASPARE








RECONTARE








RECORDARE



o→ò





REPARARE








REPAUSARE








RESPIRARE








RESTARE



e→è





RESULTARE








SALTARE








SALUTARE








SECCARE





ca→che



SEMELARE








SERRARE








SERVARE



e→è





SIGNIFICARE

presta.

´_(→´ )



ca→che



SOFFLARE








STUDIARE

presta.

´_(→´ )

i→í





TALLÎARE








TARDARE








TELEFONARE

presta.

´_(→´ )

o→ò (e→è)





TERMINARE

presta.

´_(→´ )

(e→è)





TIRARE








TOCCARE





ca→che



TORNARE








TRACTARE








trebalhare








TREPALLÎARE








TROPARE



o→ò





USARE








UTILIZZARE








VENARE








VETARE



e→è





VIAGGÎARE





gîa→ge



VISITARE

presta.

´_(→´ )






VOLARE



o→ò





VOMITARE

presta.

´_(→´ )

(o→ò)





DARE


1ª irr.







ESTARE


1ª irr.







APPARERE

(cf. parere)

here.



CVC(→CC)

r(→ri)



ARDERE

here.



CVC(→CC)

d(→dz)


pp. (arso)

COMPLERE

(> complire)

here.


o→ò


160


161

DEVERE

here.



CVC(→CC)

v→v(/bbi/jj)


162

DOLERE

here.


o→ò

CVC(→CC)

l(→llî)



GAUDERE

here.



CVC(→CC)

d(→dz)


163

JACERE

here.




ce→cîa(/ccîa)



MOVERE

(> mòvere)

here.


o→ò

CVC(→CC)

164


165

OLERE

here.


o→ò

CVC(→CC)

166



PARERE

here.



CVC(→CC)

r(→ri)


167

PENDERE

here.


e→è

CVC(→CC)

168




160 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara. En qualonque caso, resultaría en una sequèntia diffícile de pronuntiare.

161 En latino, lo supino de COMPLĒRE èra CŎMPLĒTUM.

162 En latino, lo supino de DEBĒRE èra DĒBĬTUM.

163 En latino, lo supino de GAUDĒRE èra GAVĪSUM.

164 Cui, la alternantia v→v(/bbi/jj), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

165 En latino, lo supino de MOVĒRE èra MŌTUM (cf. Ita. mòsso).

166 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

167 En latino, lo supino de PARĒRE èra PARĬTUM.

168 Cui, la alternantia d(→dz), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

PLACERE

here.




ce→cîa(/ccîa)


169

REMANERE

here.



CVC(→CC)

n(→nnî)


pp. (remaso)

SEDERE

here.


e→è

CVC(→CC)

d(→jj/ddz)


170

SOLERE

here.


o→ò

CVC(→CC)

l(→llî)


171

TACERE

here.




ce→cîa(/ccîa)


172

TEMERE

here.




173



TENERE

here.


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)


174

VALERE

here.



CVC(→CC)

l(→llî)


175

VEDERE

here.



CVC(→CC)

d(→jj/ddz)


pp. (visto)

DETENERE

here.


e→è 176

CVC(→CC)

n(→nnî)


177

POSSEDERE

(cf. sedere)

here.


e→è 178

CVC(→CC)

d(→jj/ddz)


179

EMPLERE

(> emplire)

here.

2ª (>4ª)

´_(→´ )



180


181

ACCADERE

(cf. càdere)

here.

2ª (<3ª)



CVC(→CC)

d(→jj/ddz)



CADERE

(< Lat. vul. *CADĒRE

< Lat. clàs. CADĔRE)

here.


(<3ª)



CVC(→CC)

d(→jj/ddz)


182

VOLERE

(< Lat. vul. *VŎLĒRE

< Lat. clàs. VĔLLE)

here.


(<183)


o→ò

CVC(→CC)

l(→llî)



HAVERE


here.

2ª irr.



CVC(→CC)

v→bbi/jj 184


185

POTERE


here.

2ª irr.


o→ò

CVC(→CC)




OBTENERE

(cf. tenere)

presta. 186


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)



ESTERGERE

(< estèrgere

< Lat. vul. *EXTĔRGĔRE

< Lat. clas. EXTERGĒRE)


2ª (<3ª


<2ª)


e→è


ge→gîa



MORDERE

(< mòrdere

<Lat. vul. *MŎRDĔRE

< Lat. clas. MORDĒRE)


2ª (<3ª


<2ª)


o→ò






169 En latino, lo supino de PLACĒRE èra PLACĬTUM.

170 En latino, lo supino de SEDĒRE èra SESSUM.

171 En latino, lo supino de SOLĒRE èra SŎLĬTUM.

172 En latino, lo supino de TACĒRE èra TACĬTUM.

173 Cui, la alternantia m(→mmi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

174 En latino, lo supino de TENĒRE èra TENTUM.

175 En latino, lo supino de VALĒRE èra VALITUM (cf. Ita. valso).

176 De lo latino DETĬNĒRE (derivato de TĔNĒRE), mais con influxo de TĔNĒRE: detènnîo (con -è-) como tènnîo.

177 En latino, lo supino de DETĬNĒRE èra DETENTUM.

178 De lo latino POSSĬDĒRE (derivato de SĔDĒRE), mais con influxo de SĔDĒRE: possèdo (con -è-) como sèdo.

179 En latino, lo supino de POSSĬDĒRE èra POSSESSUM.

180 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara. En qualonque caso, resultaría en una sequèntia diffícile de pronuntiare.

181 En latino, lo supino de IMPLĒRE èra IMPLĒTUM.

182 En latino, lo supino de CADĔRE (3ª conj.) èra CĀSUM (cf. OCCASUS).

183 Lo latino VĔLLE èra uno vèrbo anòmalo. Deveniu *VŎLĒRE depòs de lo cambio VOLO > VOLEO (FEW).

184 Semelante ad la alternantia v→v(/bbi/jj), mais sene la variante reguare.

185 En latino, lo supino de HABĒRE èra HABĬTUM.

186 Prestato de lo latino OBTĬNĒRE (derivato de TĔNĒRE), mais con influxo de TĔNĒRE: obtènnîo (con -è- et –nnî-) como

tènnîo.

RIDERE

(< rídere

< Lat. vul. RĪDĔRE

< Lat. clàs. RĪDĒRE)


2ª (<3ª


<2ª)







ACCENDERE

(< accèndere)


2ª (<3ª)


e→è





ADDUCERE

(< addúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



AJJUNGERE

(< ajjúngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



APPARESCERE

(< apparéscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



APPRENDERE

(< apprèndere)


2ª (<3ª)


e→è





ASCENDERE

(< ascèndere)


2ª (<3ª)


e→è





BATTERE

(< bàttere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




BEVERE

(< bévere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




CAPERE

(< càpere)


2ª (<3ª)







CLAUDERE

(< clàudere)


2ª (<3ª)







COGNOSCERE

(< cognóscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



COLLEGERE

(< collégere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



COMEDERE

(< comèdere)


2ª (<3ª)


e→è





COMPRENDERE

(< comprèndere)


2ª (<3ª)


e→è





COMPRIMERE

(< comprímere)


2ª (<3ª)







CONCLUDERE

(< conclúdere)


2ª (<3ª)







CONDUCERE

(< condúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



CONOSCERE

(< conóscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



CORRERE

(< córrere)


2ª (<3ª)







COSERE

(< cósere)


2ª (<3ª)







COSPERE

(< cóspere)


2ª (<3ª)







CREDERE

(< crédere)


2ª (<3ª)







CRESCERE

(< créscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



DEBATTERE

(< debàttere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




DECIDERE

(< decídere)


2ª (<3ª)







DESCENDERE



e→è





(< descèndere)


(<3ª)







DESPENDERE

(< despèndere)


2ª (<3ª)


e→è

CVC(→CC)




DIRIGERE

(< dirígere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



DIVIDERE

(< divídere)


2ª (<3ª)







DUCERE

(< dúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



ELEGERE

(< elégere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



EMPENGERE

(< empéngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



ENDUCERE

(< endúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



ENTENDERE

(< entèndere)


2ª (<3ª)


e→è





ESCABERE

(< escàbere)


2ª (<3ª)







ESCOLLEGERE

(< escollégere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



ESCRIVERE

(< escrívere)


2ª (<3ª)







ESTENGERE

(< esténgere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



ESTRENGERE

(< estréngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



EXPRIMERE

(< exprímere)


2ª (<3ª)







EXSISTERE

(< exsístere)


2ª (<3ª)







EXTRAGERE

(< extràgere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



FENDERE

(< féndere)


2ª (<3ª)







INTRODUCERE

(< introdúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



JUNGERE

(< júngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



LEGERE

(< lègere)


2ª (<3ª)


e→è


ge→gîa



METTERE

(< méttere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




NASCERE

(< nàscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



NINGERE

(< níngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



OCCIDERE

(< occídere)


2ª (<3ª)







PARESCERE

(< paréscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



PENGERE

(< péngere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



PERDERE

(< pèrdere)


2ª (<3ª)


e→è





PERMETTERE

(< perméttere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




PETERE

(< pètere)


2ª (<3ª)


e→è





PLOVERE

(< plòvere)


2ª (<3ª)


o→ò

CVC(→CC)




PONERE

(< pónere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




PREMERE

(< prèmere)


2ª (<3ª)


e→è





PRENDERE

(< prèndere)


2ª (<3ª)


e→è





PRODUCERE

(< prodúcere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



PROPONERE

(< propónere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




RADERE

(< ràdere)


2ª (<3ª)







RECEPERE

(< recépere)


2ª (<3ª)







RECOGNOSCERE

(< recognóscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



RECOLLEGERE

(< recollégere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



RECONOSCERE

(< reconóscere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



RENDERE

(< rèndere)


2ª (<3ª)


e→è





REPETERE

(< repètere)


2ª (<3ª)


e→è





RESPONDERE

(< respòndere)


2ª (<3ª)


o→ò





ROMPERE

(< rómpere)


2ª (<3ª)







SOPPRIMERE

(< sopprímere)


2ª (<3ª)







SORPRENDERE

(< sorprèndere)


2ª (<3ª)


e→è





SOSPENDERE

(< sospèndere)


2ª (<3ª)


e→è

CVC(→CC)




SUCCEDERE

(< succèdere)


2ª (<3ª)


e→è





SUFFICERE

(< suffícere)


2ª (<3ª)




ce→cîa



SUGERE

(< súgere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



SUPPONERE

(< suppónere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




TORCERE

(< tòrcere)


2ª (<3ª)


o→ò


ce→cîa



TRAGERE

(< tràgere)


2ª (<3ª)




ge→gîa



TRAMETTERE

(< traméttere)


2ª (<3ª)







VENCERE





ce→cîa



(< véncere)


(<3ª)







VENDERE

(< véndere)


2ª (<3ª)







VIVERE

(< vívere)


2ª (<3ª)



CVC(→CC)




VOLVERE

(< vòlvere)


2ª (<3ª)


o→ò

CVC(→CC)




VOMERE

(< vòmere)


2ª (<3ª)


o→ò





DICERE

(< dícere)


(<3ª irr.)




ce→cîa



FACERE

(< fàcere)


(<3ª irr.)




ce→cîa



INTERDICERE

(< interdícere)


(<3ª irr.)




ce→cîa



VADERE

(< vàdere)


(<3ª irr.)







SERE

(< èssere)


2ª irr. (<3ª irr.)







SAPERE

(<Lat. vul. *SAPĒRE

< Lat. clàs. SAPĔRE) 187


2ª irr.


(<3ª mixta)



CVC(→CC)

p→ppi/ccî 188



ACCÀDERE

(cf. accadere)


à→a


CVC(→CC)




ACCÈNDERE

here.

è→e





pp. (acceso)189

ADDÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (addocto)

AJJÚNGERE


ú→u



ge→gîa(/ga)


pp. (ajjunto)

APPARÉSCERE


é→e



ce→cîa(/ca)



APPRÈNDERE


è→e





pp. (appreso)

ASCÈNDERE


è→e





pp. (asceso)

BÀTTERE

< Lat. tardo BATTĔRE

< Lat. clàs. BATTUĔRE


à→a


CVC(→CC)




BÉVERE


é→e


CVC(→CC)



190

CÀDERE

(cf. cadere)

here.

à→a


CVC(→CC)




CÀPERE

< Lat. clàs. CAPĔRE


(<3ª mixta)

à→a


CVC(→CC)

p→p(/ppi/ccî)


pp. (capto)

CLÀUDERE


à→a





pp. (clauso)

COGNÓSCERE


ó→o



ce→cîa(/ca)


191

COLLÉGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (collècto)

COMÈDERE


è→e





192

COMPRÈNDERE


è→e





pp. (compreso)

COMPRÍMERE

(cf. prèmere)

presta.

í→i





pp. (comprèsso)

CONCLÚDERE


ú→u





pp. (concluso)

CONDÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (condocto)


187 Tres vèrbos molto frequèntes cambian de la conjugatione 3ª ad la 2ª en grande parte de lo romance: sàpere, càpere, càdere > sapere, capere, cadere (DÉRom, s.v. */'kad‑e‑/).

188 Semelante ad la alternantia p→p(/ppi/ccî), mais sene la variante regulare.

189 En latino, ACCĒNSUM.

190 En latino, lo supino de BĬBĔRE èra BĬBĬTUM.

191 En latino, lo supino de COGNOSCĔRE èra COGNĬTUM.

192 En latino, lo supino de ĔDĔRE èra ĒSUM.

CONÓSCERE


ó→o



ce→cîa(/ca)


193

CÓRRERE


ó→o





pp. (corso)

CRÉDERE


é→e





194

CRÉSCERE


é→e



ce→cîa(/ca)



DEBÀTTERE


à→a


CVC(→CC)




DECÍDERE


í→i





pp. (deciso)

DESCÈNDERE


è→e





pp. (desceso)

DESPÈNDERE


è→e


CVC(→CC)



pp. (despeso)

DIRÍGERE


í→i



ge→gîa(/ga)


pp. (dirècto)

DIVÍDERE


í→i





pp. (diviso)

DÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (docto) 195

ELÉGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (elècto)

EMPÉNGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (empento) 196

ENDÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (endocto) 197

ENTÈNDERE


è→e


CVC(→CC)



pp. (enteso)

ESCÀBERE


à→a






ESCOLLÉGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (escollècto)

ESCRÍVERE


í→i





pp. (escripto) 198

ESTÉNGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (estento)

ESTÈRGERE


è→e



ge→gîa(/ga)


pp. (estèrso)

ESTRÉNGERE





ge→gîa(/ga)


pp. (estrecto)

EXPRÍMERE

(cf. prèmere)

presta.

í→i





pp. (exprèsso)

EXSÍSTERE


í→i






EXTRÀGERE


à→a



ge→gîa(/ga)


pp. (extracto)

FÉNDERE


é→e





pp. (fesso)

INTRODÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (introdocto)

JÚNGERE


ú→u



ge→gîa(/ga)


pp. (junto)

LÈGERE


è→e



ge→gîa(/ga)


pp. (lècto)

MÉTTERE


é→e


CVC(→CC)



pp. (messo)

MÒRDERE


ò→o





pp. (mòrso)

NÀSCERE


à→a



ce→cîa(/ca)


pp. (nato)

NÍNGERE


í→i



ge→gîa(/ga)



OCCÍDERE


í→i






PARÉSCERE


é→e



ce→cîa(/ca)



PÈNDERE


è→e





pp. (peso)

PÉNGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (pento) 199

PÈRDERE


è→e


CVC(→CC)



200

PERMÉTTERE


é→e


CVC(→CC)



pp. (permesso)

PÈTERE


è→e






PLÒVERE


ò→o


CVC(→CC)




PÓNERE


ó→o


CVC(→CC)



pp. (pòsto)

PRÈMERE


è→e





pp. (prèsso)

PRÈNDERE


è→e





pp. (preso)


193 En latino, lo supino de COGNOSCĔRE èra COGNĬTUM.

194 En latino, lo supino de CRĒDĔRE èra CRĒDĬTUM.

195 Lo participio regularizzato duciûto èst raro en romance.

196 De lo Lat. vul. *impĭnctus, participio de impingĕre en lòco de lo clàssico impactus (GDLC). Lo participio regularizzato empengîuto èst raro en romance.

197 Lo participio regularizzato duciûto èst raro en romance.

198 Lo participio regularizzato escrivuto èst raro en romance.

199 Lo participio regularizzato pengîuto èst raro en romance. Lo supino latino èra PICTUM.

200 Lo italiano ha, en plus de lo regulare perduto, lo participio pèrso, mais lo latino haveva lo supino PERDĬTUM.

PRODÚCERE


ú→u



ce→cîa(/ca)


pp. (prodocto)

PROPÓNERE


ó→o


CVC(→CC)



pp. (propòsto)

RÀDERE


à→a






RECÉPERE

<Lat. clàs. RECĬPĔRE


(<3ª mixta)

é→e


CVC(→CC)

201



RECOGNÓSCERE


ó→o



ce→cîa(/ca)



RECOLLÉGERE


é→e



ge→gîa(/ga)


pp. (recollècto)

RECONÓSCERE


ó→o



ce→cîa(/ca)



RÈNDERE


è→e





pp. (reso)

REPÈTERE


è→e






RESPÒNDERE


ò→o





pp. (respòsto)

RÍDERE


í→i





pp. (riso)

RÓMPERE


ó→o





pp. (ropto)

SOPPRÍMERE

(cf. prèmere)

presta.

í→i





pp. (sopprèsso)

SORPRÈNDERE


è→e





pp. (sorpreso)

SOSPÈNDERE


è→e


CVC(→CC)



pp. (sospeso)

SUCCÈDERE


è→e





pp. (succèsso)

SUFFÍCERE


í→i



ce→cîa(/ca)



SÚGERE


ú→u



ge→gîa(/ga)



SUPPÓNERE


ó→o


CVC(→CC)



pp. (suppòsto)

TÒRCERE


ò→o



ce→cîa(/ca)



TRÀGERE


à→a



ge→gîa(/ga)


pp. (tracto)

TRAMÉTTERE


é→e


CVC(→CC)



pp. (tramesso)

VÉNCERE


é→e



ce→cîa(/ca)


pp. (vinto)

VÉNDERE


é→e






VÍVERE


í→i


CVC(→CC)



pp. (vixuto)

VÒLVERE


ò→o


CVC(→CC)



pp. (vòlto)

VÒMERE


ò→o






VÀDERE


3ª irr

à→a






DÍCERE


3ª irr.

í→i


CER(→R)

ce→cîa(/ca)


pp. (dicto) 202

ÈSSERE


3ª irr.







FÀCERE

<Lat. clàs. FACĔRE


3ª irr.

(<3ª mixta)

à→a


CER(→R)

ce→cîa(/ccîa) ce→cîa(/ca)


pp. (facto)

INTERDÍCERE

(como dícere)


3ª irr.

í→i


CER(→R)

ce→cîa(/ca)


pp. (interdicto) 203

MÒVERE

(< movere)


3ª (<2ª)

ò→o






CÓSERE 204

(> cosire)


3ª (>4ª)

ó→o






CÓSPERE 205

(> cospire)


3ª (>4ª)

ó→o






ADDORMIRE

here.


o→ò


206

(→isc.)


APERIRE

(cf. aprire)

here.


e→è

CVC(→CC)

207

(→isc.)

pp. (apèrto)208

APRIRE

here.




209

(→isc.)

pp. (apèrto)210


201 Cui, la alternantia p→p(/ppi/ccî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

202 Lo participio regularizzato dicîuto èst raro en romance.

203 Lo participio regularizzato interdicîuto èst raro en romance.

204 De lo latino CONSŬĔRE. Cf. cóspere.

205 De lo latino CONSPŬĔRE. Cf. cósere.

206 Cui, la alternantia m(→mi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

207 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

208 Lo participio regularizzato aperito èst raro en romance.

(cf. aperire)









AUDIRE

here.



CVC(→CC)

d(→dz)

(→isc.)


CONVENIRE

here.


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)



DORMIRE

here.


o→ò


211

(→isc.)


ESCIRE

here.




ci→cîa



EXIRE

here.


e→è


x(→ssî)

(→isc.)


MUGIRE

here.




gi→gîa(/ggîa)

(→isc.)


PARTIRE

here.




212

(→isc.)


RUGIRE

here.




gi→gîa(/ggîa)

(→isc.)


SENTIRE

here.


e→è


213



SERVIRE

here.


e→è


214

(→isc.)


VENIRE

here.


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)



VESTIRE

here.


e→è


215

(→isc.)


FINIRE

here.




216

(→isc.)


IRE

here.

4ª irr.







COMPLIRE

(< complere)

here.

4ª (<2ª)


o→ò


217

(→isc.)


MORIRE

(<Lat. vul. MŎRĪRE

< Lat. clàs. MŎRĪ)

here.


(<3ª mixta)


o→ò


218

(→isc.)

pp. (mòrto)

OFFERIRE

(<Lat. ŎFFĔRRE 219)

here.

4ª (<3ª)

´_(→´ )

e→è (o→ò)


220

(→isc.)

pp. (offèrto)

SEQUIRE

(< sèquere)

here.

4ª (<3ª)


e→è



(→isc.)

221

CONSEQUIRE

(< consèquere)

here.

4ª (<3ª)


e→è



(→isc.)

222

PERSEQUIRE

(< persèquere)

here.

4ª (<3ª)


e→è



(→isc.)


FUGIRE

(<Lat. clàs. fugĕre)

here.

4ª (<3ª)




gi→gîa(/ggîa)

223

(→isc.)


AVVENIRE

(derivato de venire)

roman.


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)




209 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

210 Lo participio regularizzato aprito èst raro en romance.

211 Cui, la alternantia m(→mi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

212 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

213 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

214 Cui, la alternantia v(→vi), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

215 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

216 Cui, la alternantia n(→nnî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

217 Cui, la alternantia l(→llî), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

218 La variante mòrere (< Lat. vul. MŎRĔRE, plus pròxima ad Lat. clàs. MŎRĪ, vèrbo deponènte de la conj. 3ª mixta) sí consèrva lo paradigma traditionale (con r(→ri)) en Por. morrer (morria). Cui, –rr- non èst resultato de la iòd. El “port. morrer (probablemente refacción de un arcaico morre < mórere)” (DCECH).

219 cf. Sar. log. offérrere; cf. los prèstetos preferire, referire

220 Cui, la alternantia r(→ri), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

221 Lo adjectivo sequènte (como lo substantivo sequèntia) presènta -è- et non -i- per que èst uno derivato de lo part. presènte latino, onde lo vèrbo èra de la conjugatione 3ª.

222 Lo adjectivo consequènte presènta -è- et non -i- per que èst uno derivato de lo part. presènte latino, onde lo

vèrbo èra de la conjugatione 3ª.

223 En lo vèrbo fugire (< Lat. vul. fugire, mais Lat. fugĕre.), lo italiano et lo rumèno presèntan formas sene palatalizzare como Ita. fuggo, Rum. fug, plus pròprias de la conjugatione 3ª. Non obstante, lo neolatino presènta fuggîo, en plus de fugîo. Secondo lo FEW, lo romance continúa solamente fugire, si bène en francese “ist es zeitweise wiederum von den verben auf –re attrahiert worden”.

COLPIRE

(derivato de còlpo)

roman.


o→ò



(→isc.)


DESVESTIRE

(derivato de vestire)

roman.


e→è


224

(→isc.)


EVENIRE

presta.


e→è

CVC(→CC)

n(→nnî)



CONSTRUIRE

presta.


u→ú



(→isc.)


EXPEDIRE

(cf. espedire here.)

presta.


e→è



(→isc.)


PREFERIRE

(cf. offerire here.)

presta.


e→è



(→isc.)


REFERIRE

(cf. offerire here.)

presta.


e→è



(→isc.)


UNIRE

presta.





(→isc.)


PROHIBIRE

presta.

4ª (<2ª)





(→isc.)


DIVERTIRE

(< Lat. DIVERTĔRE)

presta.

4ª (<3ª)


e→è



(→isc.)


FLUIRE

(< Lat. FLŬĔRE)

presta.

4ª (<3ª)


u→ú



(→isc.)



8. 2. REVISIONE DE LO NEOLATINO (2012 vs. actuale)

Lo projècto Vía Neolatina, pòs annos de estudio, publicau en 2012 una propòsta de modèllo de lengua aut estàndarde linguístico “con las caracteristicas communes o mais generales de las varietates de romance parlatas per los diversos popolos neolatinos”. Et cuello modèllo de lengua ha essuto provato/usato oralemente et per escripto durante annos per uno gruppetto de personas, principalemente mèmbros de lo projècto (Mòstra de la quantitate de tèxtos producitos èst lo Còrpus de tèxtos en neolatino, que summa mais de 125 pàginas et mais de

48.000 paraulas).

Non obstante, cuello documènto de presentatione, titulato Elemèntos essenziales del romance neolatino, èra una “pettitta contribuzione [...] al processo de codificazione neolatina”. Et en elle una nota indicava que:

En lo futuro, lo proiecto Via Neolatina espera potere contribuire una opera plus completa e correcta de possibiles errores.

Por mellîorare cuella propòsta, Vía Neolatina initiau en 2016 una revisione de qualques aspèctos insatisfactòrios de lo modèllo initiale. Uno anno depòs, en decèmbre de 2017, lo documènto Principios de desegno de lo romànece neolatino includeva la sequènte nòta:

Lo modèllo de lengua usato en la redaczione de lo presènte documènto introducet qualques innovaziones, como per exèmplo: práctica → pràctica; havere → avere; besogna → besonha; teoria teoría; complementário → complementario [con diptòngo]; canta → cantat; ja, que, sí → jam, qued, sic. Non obstante, cuestos cambios son provisionales: deven èssere ancora confirmatos con los nòvos principios.


224 Cui, la alternantia t(→ts), si exsiste en romance, èst antica aut rara.

Vía Neolatina ha continuato la revisione, en parte modificando qualques innovationes experimentatas durante lo procèsso (como besonha → besonnîa; jam, qued, sic → ja, que, sí; avere → havere/avere; cantat → canta/cantat). Et finalemente, en 2019, substituiu lo documènto Elemèntos essenziales del romance neolatino (2012) per una Grammàtica Essentiale Neolatina (GEN) et uno Dictionario Essentiale Neolatino (DEN). Cuestos nòvos documèntos proponen uno neolatino mellîorato, et son actualizzatos ad mesura que avantsa lo procèsso de revisione.

Los sequèntes pontos sumarizzan los principales cambios de lo neolatino en comparatione con lo modèllo de 2012:


Accènto gràfico sopre la vocale a:

  1. protètica ante s + consonante:


Derivatos de ecce:

Índice

9. BIBLIOGRAFÍA

9. 1. BIBLIOGRAFÍA CITATA

BASSOLS DE CLIMENT, Mariano (1983). Fonetica latina. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas.

BATLLORI, Montserrat, Beatriz BLECUA et Assumpció ROST (2009) «Evolución y adquisición fonológica de la fricativa labiodental sonora en español» en Diachronic linguistics (Joan Rafel, coord.). Girona: Documenta Universitaria.

BERTINETTO, Pier Marco et Michele LOPORCARO (2005) "The sound pattern of Standard Italian, as compared with the varieties spoken in Florence, Milan and Rome" en Journal of the International Phonetic Association 35 (2). Cambridge: Cambridge University Press.

CAMPOS LIMA, [João Evangelista] (1948) Gramática Internacional. Lisboa: Campos Lima. CANEPARI, Luciano (2008). La pronuncia «neutra, internazionale» del latino classico. S.c.: s.e.

CASSANY, Jordi (2012) Elemèntos essenziales del romance neolatino. València: Vía Neolatina. (2017) Principios de desegno de lo romance neolatino. Bucureste: Vía Neolatina.

COROMINES, Joan i José Antonio PASCUAL. Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico (DCECH). Madrid: Gredos, 1980-1991.

ENCUENTRA ORTEGA, Alfredo (2011) Latinum per se: Método progresivo de latín. Zaragoza: Prensas Universitarias de Zaragoza.

HUALDE, José Ignacio (2014) Los sonidos del español. Cambrige: Cambrige University Press.

IBĂŞESCU, Cristina (1970) «Sobre la existencia de una fricativa labiodental sonora [v] en el español cubano» en Actas del Tercer Congreso Internacional de Hispanistas (Carlos H. Magis, coord.). México: El Colegio de México.

JENSEN, Frede (1999) A comparative study of Romance. New York: Peter Lang Publishing.

LAMUELA, Xavier et Virgil ANI (2006) El romanès: Estudi comparatiu entre la gramàtica del català i la del romanès. Barcelona: Departament de Benestar i Família (Generalitat de Catalunya).

LAUSBERG, Heinrich (1993 [1965]). Lingüística románica: Fonética. Madrid: Gredos. LAUSBERG, Heinrich (1988 [1966]). Lingüística románica: Morfología. Madrid: Gredos.

MARKIČ, Jasmina (2017) «Algunos aspectos fonético-fonológicos del español de colombia» en

Lingüística, vol. 57, n. 1 (enero). Ljubljana: Znanstvena založba Filozofske fakultete.

METZELTIN, Miguel (2004) Las lenguas románicas estándar: Historia de su formación y de su uso. Uviéu: Academia de la Llingua Asturiana.

MOLINA YÉVENES, José (1993). Iniciación a la fonética, fonología y morfología latinas.

Barcelona: Publicacions Universitat de Barcelona.

MORANI, Moreno (2000). Introduzione alla linguistica latina. München: Lincom Europa. MÜLLER-LANCÉ, Johannes (2006). Latein für Romanisten. Tübingen: Narr.

PANHUIS, Dirk (2009 [1998]). Latin Grammar. S.c.: University of Michigan Press.

PATOTA, Giuseppe (2002) Lineamenti di grammatica storica dell’italiano. Bologna: Il Mulino. POSNER, Rebecca (1996) The Romance Languages. Cambridge: Cambridge University Press.

STROH, Wilfried (2009 [2007]) Le latin est mort, vive le latin!: Petite histoire d’une grande langue. Paris: Les Belles Lettres.

TOURATIER, Christian (2008). Grammaire latine. Paris: Sedes.


9. 2. BIBLIOGRAFIA ET LIGÀMENES RECOMMANDATOS

9. 2. 1. BIBLIOGRAFIA RECOMMANDATA

9. 2. 1. 1. Grammàticas comparatas


REINHEIMER, Sandra et Liliane TASMOWSKI. Pratique des Langues Romanes: espagnol, français, italien, portugais, roumain. Paris: L'Harmattan, 1997. [Contène altrosí uno dictionario fra. ita. por. rom. cas. et lat. de 1.800 paraulas]

SCHMIDELY, Jack (coord.), Manuel ALVAR et Carmen HERNÁNDEZ: De una a cuatro lenguas. Intercomprensión románica: del español al portugués, al italiano y al francés. Madrid: Arco Libros, 2001.

TEYSSIER, Paul: Comprendre les langues romanes. Du français à l’espagnol, au portugais, à l’italien & au roumain. Méthode d’intercompréhension. París: Chandeigne, 2004.


9. 2. 1. 2. Dictionarios multilingues

VVAA: Diccionario Multilingüe (Español, Catalán, Euskera, Gallego, Portugués, Inglés, Francés, Alemán, Italiano, Ruso). Barcelona: Carroggio, 2004.


9. 2. 1. 3. Mètodos de intercomprehensione

BONVINO, Elisabetta, Sandrine CADDEO, Eulalia VILAGINES SERRA et Salvador PIPPA. Eurom5: leggere e capire 5 lingue romanze. Milano: Hoepli, 2011.

GIUDICETTI, Gian Paolo, Costantino C.M. MAEDER, Horst G. KLEIN et Tilbert D. STEGMANN. EuroComRom - I sette setacci: Impara a leggere le lingue romanze! Aachen: Shaker Verlag, 2002. [Disponíbile, altrosí, en altros romances]


9. 2. 2. LIGÀMENES RECOMMANDATOS 225

9. 2. 2. 1. Grammàticas comparatas

Romanica Intercom (de Eulàlia Vilaginés Serra. Barcelona: Universitat de Barcelona, 2007).

Consultatione gratuita en: http://www.romanicaintercom.com/


9. 2. 2. 2. Dictionarios monolingues

Diccionario de la Lengua Española (VVAA. Madrid: Real Academia Española, 2001), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://buscon.rae.es/draeI/

Dicionário da Língua Portuguesa – com Acordo Ortográfico (VVAA. Porto: Porto Editora, 2011), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://www.infopedia.pt/lingua-portuguesa/


225 Consultatos lo 31 de decèmbre de 2011.

Dicţionarul explicativ al limbii române (VVAA. Academia Română, 1998), dictionario de rumèno con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://dexonline.ro/

Dizionario di Italiano on-line (VVAA. Milano: Garzanti Linguistica), con informatione fonètica, morfològica et etimològica. Consultatione gratuita en: http://garzantilinguistica.sapere.it/

Gran Diccionari de la Llengua Catalana (GDLC) (VVAA. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 1998), con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://www.diccionari.cat/

Trésor de la Langue Française informatisé (Dirs. Paul Imbs et Bernard Quémada. Paris: CNRS, 1971-1994), diccionario de francese con informatione etimològica. Consultatione gratuita en: http://atilf.atilf.fr/


9. 2. 2. 3. Dictionarios plurilingues

Diccionari de la llengua catalana multilingüe (VVAA. Barcelona: Enciclopèdia Catalana), que include los romances catalano, castellano et francese. Consultatione gratuita en: http://www.grec.cat/cgibin/mlt00.pgm

Diccionario Espasa Grand: Español-Francés Français-Espagnol (VVAA. Madrid: Espasa-Calpe, 2000). Consultatione gratuita en: http://www.wordreference.com/esfr/

Dicţionar Altadict (Bucarest: Altalingua EES), dictionario bilingue rumèno-anglese et anglese- rumèno. http://www.altadict.ro/

Dizionario di Francese on-line (VVAA. Milano: Garzanti Linguistica), dictionario bilingue italiano-francese et francese-italiano. Consultatione gratuita en: http://garzantilinguistica.sapere.it/

Gran diccionario español-portugués português-espanhol (VVAA. Madrid: Espasa Calpe, 2001). Consultatione gratuita en: http://www.wordreference.com/espt/

Romanisches Etymologisches Wörterbuch (de W. Meyer-Lübke. Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1911), con los ètimos de lo lèxico eredetato (non lo lèxico culto) de lo romance et los divèrsos cognatos. Consultatione gratuita en: http://www.archive.org/stream/romanischesetymo00meyeuoft#page/n6/mode/1up